౭. పట్ఠానమాతికత్థవణ్ణనా

ఇదాని పట్ఠానమాతికాయ అత్థసంవణ్ణనానయో హోతి. కేనట్ఠేన పట్ఠానన్తి? నానప్పకారపచ్చయట్ఠేన. ప-సద్దో హి నానప్పకారత్థం దీపేతి, ఠాన-సద్దో పచ్చయత్థం. అథ వా విభజనట్ఠేన పట్ఠానం. యథా హి పఞ్ఞాపనా పట్ఠపనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మన్తి ఆగతట్ఠానే విభజనట్ఠో పట్ఠానసద్దసమానత్థో పట్ఠపనా-సద్దో దిస్సతి, ఏవమిధాపి కుసలాదీనం ధమ్మానం హేతుపచ్చయాదీహి విభజనతో విభజనట్ఠేన పట్ఠానం నామ. అథ వా పట్ఠితట్ఠేన పట్ఠానం, గమనట్ఠేనాతి అత్థో. సబ్బధమ్మేసు హి అసఙ్గగమనస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స హేతుపచ్చయాదిభేదభిన్నేసు కుసలాదీసు విత్థారితనయలాభతో నిస్సఙ్గవసేన పవత్తగమనత్తా గమనట్ఠేన పట్ఠానం నామ, ఇతి నానప్పకారపచ్చయట్ఠేన, విభజనట్ఠేన, గమనట్ఠేన చ తికపట్ఠానాదీసు చతువీసతియా పట్ఠానేసు ఏకేకమ్పి పట్ఠానం నామ, తేసం పన సమూహతో పకరణం పట్ఠానం నామ, తేసం పట్ఠానానం మాతికా. సయమ్పి వా పట్ఠానభూతా మాతికా, సబ్బమ్పేతం పట్ఠానమాతికా. యా సా ‘‘హేతుపచ్చయో, ఆరమ్మణపచ్చయో…పే… అవిగతపచ్చయో’’తి ఏవం తికపట్ఠానాదిచతువీసతిప్పభేదసమన్తపట్ఠానదేసనాయ మూలభూతపచ్చయభేదస్స వసేన భగవతా పకరణస్స ఆదిమ్హి ఠపితా, అయం ఇధ పట్ఠానమాతికా నామ.

తత్థ అనుత్తానత్థాదిసహితో సఙ్ఖేపత్థవినిచ్ఛయో తావ ఏవం వేదితబ్బో – హేతుపచ్చయోతిఆదీసు హి హేతు చ సో పచ్చయో చాతి హేతుపచ్చయో, హేతు హుత్వా పచ్చయో హేతుపచ్చయో, హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. తత్థ హేతూతి వచనావయవకారణమూలానమేతం అధివచనం. ‘‘పటిఞ్ఞాహేతూ’’తిఆదీసు హి లోకే వచనావయవో ‘‘హేతూ’’తి వుచ్చతి, సాసనే పన ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తిఆదీసు (మహావ. ౬౦; అప. థేర ౧.౧.౨౮౬) కారణం, ‘‘తయో కుసలా హేతూ, తయో అకుసలా హేతూ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౫౯) మూలం, ఇదం ఇధ అధిప్పేతం, తం పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతీతి పచ్చయో, అపచ్చక్ఖాయ నం వత్తతీతి అత్థో. యో హి ధమ్మో యం ధమ్మం పటిచ్చ అపచ్చక్ఖాయ తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా, సో తస్స ఉపకారకలక్ఖణేన పచ్చయో నామ. ఇతి మూలట్ఠేన హేతు, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోతి సఙ్ఖేపతో మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయో, కుసలాదీనం కుసలాదిభావసాధకోతి కేచి, ఏవం సన్తే పన తంసముట్ఠానరూపేసు హేతుపచ్చయతా న సమ్పజ్జతి, అహేతుకచిత్తానఞ్చ వినా ఏతేహి అబ్యాకతభావో సిద్ధో, సహేతుకానమ్పి చ యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, న సమ్పయుత్తహేతుపటిబద్ధో. యది చ సియా, హేతూసుపి కుసలాదిభావసాధకేన అఞ్ఞేన భవితబ్బం, కుసలాదిభావసాధనవసేన పన హేతూనం మూలట్ఠం అగ్గహేత్వా సుప్పతిట్ఠితభావసాధనవసేన గయ్హమానే న కిఞ్చి విరుజ్ఝతి. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరుళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి సుప్పతిట్ఠితా, ఇతరే పన తిలబీజకాదిసేవాలా వియ న సుప్పతిట్ఠితా, ఇతి మూలట్ఠేన ఉపకారకోతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయోతి వేదితబ్బో.

నిద్దేసే ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం, తత్థ ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి అవత్వా ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఇదం అచిత్తసముట్ఠానానమ్పి సఙ్గణ్హనత్థం. పఞ్హావారస్మిం హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఆగతం, కస్మా పనాయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి? పటిసన్ధియం కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధవుత్తితాయ, భవపఠమనిపాతతో చిత్తజాతి. ఇతరరూపసన్తతిఉప్పత్థమ్భాభావేన ఏవ దుబ్బలవత్థుం చిత్తమేవ నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి చేవ తిట్ఠతి చ. తం చిత్తమ్పి హి పటిసన్ధిక్ఖణే కమ్మవేగక్ఖిత్తతాయ చేవ అపురేజాతవత్థుకతాయ చ అప్పతిట్ఠితం, పపాతే పతితమత్తకో పురిసో న కిఞ్చి సిప్పం కాతుం వియ చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతి, తమేవ కటత్తారూపం నిస్సాయ పతిట్ఠాతి. పటిసన్ధిచిత్తాని హి రూపం న జనేన్తి, కమ్మజరూపమేవ పన తేసం చిత్తసముట్ఠానరూపట్ఠానే తిట్ఠతి, పవత్తియం పన పటిలద్ధుపత్థమ్భతాయ తం రూపం వినాపి కమ్మపటిబద్ధావ పవత్తి, హేతుపచ్చయస్స పనేత్థ కుసలాదిభేదతో, భూమిభేదతో చ విభాగో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి అయం హేతుపచ్చయే నయో.

తతో పరేసు ఆరమ్మణభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఆరమ్మణపచ్చయో, సో నిద్దేసే ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం…పే… రూపాయతనం సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా…పే… సబ్బే ధమ్మా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… యం యం ధమ్మం ఆరబ్భ యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం నిద్దిట్ఠత్తా న కోచి ధమ్మో న హోతి. యథా హి దుబ్బలపురిసో దణ్డం వా రజ్జుం వా ఆలమ్బిత్వా ఉట్ఠహతి చేవ తిట్ఠతి చ, ఏవం చిత్తచేతసికా ధమ్మా రూపాదీసు ఛసు యం కిఞ్చి ఆలమ్బిత్వా ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ, తస్మా లోకియలోకుత్తరాదిభేదా సబ్బేపి ధమ్మా యథాయోగం చిత్తచేతసికానం ఆరమ్మణపచ్చయోతి వేదితబ్బోతి అయం ఆరమ్మణపచ్చయే నయో.

జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో అధిపతిపచ్చయో, సో నిద్దేసే ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం…పే… వీరియచిత్తవీమంసాధిపతి…పే… అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో, యం యం ధమ్మం గరుం కత్వా యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం ద్విధా నిద్దిట్ఠో. తత్థ ఛన్దాదయో సహజాతాధిపతిభావేన వుత్తా, గరుకాతబ్బం ఆరమ్మణాధిపతిభావేన. తత్థ చ లోకియకుసలభూతో ఆరమ్మణాధిపతి లోకియకుసలానఞ్చేవ లోభసహగతచిత్తానఞ్చ ఆరమ్మణాధిపతి హోతి, నాఞ్ఞస్స, అకుసలభూతో పన లోభసహగతచిత్తుప్పాదోతి వుచ్చతి ఇతరేసు గరుకాతబ్బతాయ అభావతో, సో ద్విహేతుకాహేతుకాదిలోకియవిపాకరూపక్ఖన్ధభూతో చ లోభసహగతస్సేవ, నాఞ్ఞస్స, తథా కిరియభూతోపీతి అట్ఠకథాయం ఆగతం, తం ఞాణసమ్పయుత్తకిరియానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాభిఞ్ఞాదిపుబ్బవసప్పవత్తానం కామావచరకుసలేహి గరుకాతబ్బభావస్సావిరోధభావస్స దస్సనతో వీమంసితబ్బం. లోకుత్తరకుసలాని పన కామావచరఞాణసమ్పయుత్తజవనానమేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయా హోన్తి, నిబ్బానం పన తేసఞ్ఞేవ లోకుత్తరకుసలవిపాకానఞ్చాతి వేదితబ్బన్తి అయం అధిపతిపచ్చయే నయో.

అనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో, సోవ సమనన్తరపచ్చయో, బ్యఞ్జనమత్తమేవ నానం ‘‘ఉపచయసన్తతీ’’తిఆదీసు వియ. యమ్పి ‘‘అత్థానన్తరతాయ అనన్తరపచ్చయో, కాలానన్తరతాయ సమనన్తరపచ్చయో’’తి ఆచరియానం మతం, తం ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలం ఫలసమాపత్తియా సమనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదీహి విరుజ్ఝతి, తంనిద్దేసే ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం…పే… అబ్యాకతానం ధమ్మానం…పే… పురిమా పురిమా అకుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం అకుసలానం…పే… అబ్యాకతానం…పే… యేసం యేసం ధమ్మానం అనన్తరా యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమినా అనన్తరపచ్చయనిద్దేససమకో ఏవ సమనన్తరపచ్చయో నిద్దిట్ఠో అఞ్ఞత్ర నామనానాత్తాతి అయం అనన్తరసమనన్తరపచ్చయద్వయే నయో.

ఉప్పజ్జమానోవ సహ ఉప్పజ్జమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతపచ్చయో, సో నిద్దేసే ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో, చత్తారో మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం…పే… ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం…పే… చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం…పే… మహాభూతా ఉపాదారూపానం…పే… రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కిఞ్చికాలే సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో, కిఞ్చికాలే నసహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం ఛబ్బిధో నిద్దిట్ఠో. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి ఇమినా తేసం ధమ్మానం ఏకక్ఖణే పచ్చయభావఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నభావఞ్చ దీపేతి, పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపం రూపం నామ. చిత్తచేతసికాతి పవత్తియం చత్తారో ఖన్ధా, పటిసన్ధియమ్పీతి కేచి తత్థ కటత్తారూపానమ్పి చిత్తసముట్ఠానే పవిట్ఠత్తా. తేసం హి పటిసన్ధిచిత్తచేతసికా సహజాతపచ్చయా హోన్తియేవ, తాని పన వత్థువిరహితాని రూపాని పవత్తియం చిత్తసముట్ఠానానం వియ చిత్తచేతసికానం పచ్చయత్థం న ఫరన్తి, తస్మా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి న వుత్తం, తథా భూతానం ఉపాదారూపం. ఏవం హి అగయ్హమానే పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం సహజాతా నామ నిస్సయతా న వుత్తాతి సహజాతపచ్చయనిద్దేసో అపరిపుణ్ణో ఏవ సియా. కిఞ్చికాలేతి ఇదమ్పి ఓక్కన్తిక్ఖణే హదయవత్థుమేవ సన్ధాయ వుత్తత్తా తతియకోట్ఠాసమేవ భజతీతి అత్థతో అయం పచ్చయో పఞ్చవిధోతి అయం సహజాతపచ్చయే నయో.

అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పాదనుపత్థమ్భనభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో తిదణ్డకం వియ. సో నిద్దేసే ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో, చత్తారో మహాభూతా…పే… ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం తిధా నిద్దిట్ఠోతి అయం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే నయో.

అధిట్ఠానాకారేన, నిస్సయాకారేన చ ఉపకారకో ధమ్మో నిస్సయపచ్చయో తరుచిత్తకమ్మాదీనం పథవీపటాదయో వియ, సో నిద్దేసే సహజాతపచ్చయే వియ ఛధావ నిద్దిట్ఠో. ఛట్ఠో పనేత్థ కోట్ఠాసో ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా, సోతఘానజివ్హాకాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం పురేజాతనిస్సయదస్సనవసేన విభత్తో, సేసం తాదిసమేవ. తత్థ రూపన్తి హదయవత్థు.

ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఏత్థ పనాయం వచనత్థో – తదధీనవుత్తితాయ అత్తనో ఫలేన నిస్సితో, నప్పటిక్ఖిత్తోతి నిస్సయో, యథా పన భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో, ఏవం భుసో నిస్సయో ఉపనిస్సయో, బలవకారణస్సేతం అధివచనం, తస్మా బలవకారణభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వేదితబ్బో. సో ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోతి తివిధో హోతి. తత్థ ఆరమ్మణూపనిస్సయో తావ ఆరమ్మణాధిపతినా సద్ధిం నానత్తం అకత్వా విభత్తో. తత్థ యం ఆరమ్మణం గరుం కత్వా చిత్తచేతసికా ఉప్పజ్జన్తి, తం నియమతో తేసం ఆరమ్మణేసు బలవారమ్మణం హోతి, ఇతి గరుకాతబ్బమత్తట్ఠేన ఆరమ్మణాధిపతి, బలవకారణట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిస్సయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

అనన్తరూపనిస్సయోపి అనన్తరపచ్చయేన నానత్తం అకత్వావ విభత్తో, ఏవం సన్తేపి అత్తనో అత్తనో అనన్తరం అనురూపస్స చిత్తుప్పాదస్స పవత్తనసమత్థతాయ అనన్తరతా, పురిమచిత్తస్స పచ్ఛిమచిత్తుప్పాదనే బలవతాయ అనన్తరూపనిస్సయతా చ వేదితబ్బా. యథా హి హేతుపచ్చయాదీసు కఞ్చి ధమ్మం వినాపి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న ఏవం అనన్తరచిత్తం వినా చిత్తస్స ఉప్పత్తి నామ అత్థి, తస్మా బలవపచ్చయో హోతి, ఇతి బలవకారణట్ఠేన అనన్తరోవ అనన్తరూపనిస్సయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

పకతో ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో, పకతో నామ అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదితో వా సద్ధాసీలాదిఉపసేవితో వా ఉతుభోజనాదిపకతియాయేవ వా ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో, ఇతి పరూపనిస్సయేన అమిస్సోతి అత్థో. సో చ పకతూపనిస్సయో ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఝానం ఉప్పాదేతి; విపస్సనం, మగ్గం, అభిఞ్ఞం, సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి; సీలం, సుతం, చాగం, పఞ్ఞం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి…పే… సమాపత్తిం ఉప్పాదేతీ’’తిఆదినా ఇమేసం సద్ధాదీనం వసేన బహుధా విభత్తో, ఏవం ఉపనిస్సయపచ్చయో తివిధో. నిద్దేసే పనాయం ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం …పే… అకుసలానం కేసఞ్చి…పే… అబ్యాకతానం ధమ్మానం…పే… పురిమా పురిమా అకుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం అకుసలానం…పే… కుసలానం కేసఞ్చి…పే… అబ్యాకతానం ధమ్మానం…పే… పురిమా పురిమా అబ్యాకతా ధమ్మా…పే… అబ్యాకతానం, కుసలానం, అకుసలానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో, పుగ్గలోపి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో, సేనాసనమ్పీ’’తి ఏవం నిద్దిట్ఠో. తత్థ పురిమాతి అనన్తరూపనిస్సయే సమనన్తరాతీతావ లబ్భన్తి.

ఆరమ్మణూపనిస్సయపకతూపనిస్సయేసు పన నానావిధివసేన పురిమతరావాతి తయోపి రాసీ కుసలేన కుసలపదే లబ్భన్తి. కుసలేన పనాకుసలే సమనన్తరాతీతా న లబ్భన్తి, తేనాహ ‘‘కేసఞ్చీ’’తి. ఇదం హి ‘‘కుసలో ధమ్మో అకుసలస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో, ఆరమ్మణూపనిస్సయో పన దానం దత్వా…పే… తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి…పే… పకతూపనిస్సయో సద్ధం ఉపనిస్సాయ మానం జప్పేతీ’’తిఆదినా పఞ్హావారే ఆగతం ఇమం నయం సన్ధాయ వుత్తం.

అకుసలేన కుసలపదే హి సమనన్తరాతీతా న లబ్భన్తి, తేనాహ ‘‘కేసఞ్చీ’’తి. ఇదం పన ‘‘అకుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స పకతూపనిస్సయో. రాగం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి…పే… పాణం హన్త్వా తస్స పటిఘాతత్థాయ దానం దేతీ’’తిఆదినా నయేన పఞ్హావారే ఆగతం పకతూపనిస్సయమేవ సన్ధాయ వుత్తం. యథా హి అకుసలం కుసలస్స అనన్తరూపనిస్సయో న హోతి, తథా ఆరమ్మణూపనిస్సయోపి న హోతి. న హి తం గరుం కత్వా కుసలం పవత్తతి.

అకుసలేన అబ్యాకతపదే పన ఆరమ్మణూపనిస్సయోవ న లబ్భతి. న హి తం అబ్యాకతా గరుం కరోన్తి, అనన్తరా పనస్స హోన్తి. తేనేవేత్థ ‘‘కేసఞ్చీ’’తి న వుత్తం. సేసపదేసు తయోపి ఉపనిస్సయా లబ్భన్తేవ. ‘‘పుగ్గలోపి, సేనాసనమ్పీ’’తి ఇదమ్పి ద్వయం పకతూపనిస్సయవసేనేవేత్థ వుత్తం, ఉతుభోజనాదయో చేత్థ సఙ్గహేతబ్బా. ఇమస్మిఞ్చ పచ్చయే ఏకచ్చాయ పఞ్ఞత్తియా సద్ధిం సబ్బేపి చతుభూమకా ధమ్మా సఙ్గహితాతి వేదితబ్బాతి అయం ఉపనిస్సయపచ్చయే నయో.

పఠమతరం ఉప్పజ్జిత్వా వత్తమానభావేన ఉపకారకా రూపధమ్మా పురేజాతపచ్చయో, సో పసాదతబ్బిసయహదయవత్థువసేన ఏకాదసవిధో. నిద్దేసే చ ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో…పే… కాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా …పే… రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… రూపాయతనం సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా…పే… యం రూపం నిస్సాయ…పే… తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ కిఞ్చికాలే పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, కిఞ్చికాలే న పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సబ్బథాపి పఞ్చద్వారే వత్థారమ్మణవసేన, మనోద్వారే వత్థువసేనేవ చాయం నిద్దిట్ఠో. పఞ్హావారే పన ఆరమ్మణపురేజాతం ‘‘అరహా చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతీ’’తి ఆగతత్తా మనోద్వారేపి అట్ఠారసన్నం రూపానం వసేన ఆరమ్మణపురేజాతమ్పి లబ్భతేవాతి అయం పురేజాతపచ్చయే నయో.

పురేజాతానం రూపధమ్మానం ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకో అరూపధమ్మో పచ్ఛాజాతపచ్చయో గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసా చేతనా వియ. నిద్దేసేపి చస్స ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం వుత్తం. తత్థ ఇమస్స కాయస్సాతి చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికభూతుపాదాయరూపకాయస్స. ధమ్మతో చాయం ఠపేత్వా పటిసన్ధివిపాకే ఆరుప్పవిపాకే అవసేసా సబ్బే చతుభూమకా అరూపధమ్మాతి వేదితబ్బాతి అయం పచ్ఛాజాతపచ్చయే నయో.

ఆసేవనట్ఠేన అనన్తరానం పగుణబలవభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో గన్థాదిపురిమాభియోగో వియ. సో కుసలాకుసలకిరియజవనవసేన తివిధో. నిద్దేసే పనస్స ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం…పే… అకుసలానం ధమ్మానం…పే… కిరియాబ్యాకతానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నిద్దిట్ఠో. తత్థ పురిమా పురిమాతి సబ్బత్థ సమనన్తరాతీతావ దట్ఠబ్బా, తత్థాపి కుసలాదయో అబ్యాకతాదీనం భిన్నజాతికానం సమనన్తరానమ్పి వాసనాసఙ్ఖాతేన ఆసేవనేన పగుణతరబలవభావవిసిట్ఠం అత్తనో కుసలాదిభావసఙ్ఖాతగతిం గాహాపేతుం అసమత్థతాయ ఆసేవనపచ్చయా న హోన్తి, భూమితో, పన ఆరమ్మణతో చ భిన్నాపి కామావచరతిహేతుకకుసలకిరియా అత్తనా సదిసవేదనానమేవ మహగ్గతలోకుత్తరకుసలకిరియానమ్పి, సఙ్ఖారారమ్మణఞ్చ అనులోమకుసలం నిబ్బానారమ్మణస్స గోత్రభుకుసలస్స ఆసేవనపచ్చయా హోన్తియేవ. లోకుత్తరో పన ఆసేవనపచ్చయో నత్థి, తథా విపాకో కమ్మపరిణామితత్తాతి అయం ఆసేవనపచ్చయే నయో.

చిత్తప్పయోగసఙ్ఖాతేన కిరియభావేన ఉపకారకో ధమ్మో కమ్మపచ్చయో. సో నానక్ఖణికాయ కుసలాకుసలచేతనాయ చేవ సహజాతాయ చ సబ్బాయపి చేతనాయ వసేన దువిధో హోతి. నిద్దేసేపి చస్స ‘‘కుసలాకుసలం కమ్మం విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం…పే… చేతనా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ద్విధావ వుత్తో. తత్థ కమ్మన్తి చేతనాకమ్మమేవ. కటత్తా చ రూపానన్తి కమ్మస్స కటత్తా ఉపచితత్తా నిప్ఫాదితత్తా ఉప్పన్నానం కమ్మజానం రూపానం కటత్తా ఏవ, కమ్మమ్పి కాలన్తరేయేవ అవసేసపచ్చయసమాయోగే సతి అత్తనో ఫలం ఉప్పాదేతి, న తు వినట్ఠత్తా ఠితత్తా తం వా ఠితం పన కమ్మం న జనేతి. ఏవం తంసముట్ఠానన్తి ఇమినా పటిసన్ధియం కటత్తారూపగ్గహణం దట్ఠబ్బన్తి అయం కమ్మపచ్చయే నయో.

నిరుస్సాహసన్తభావేన నిరుస్సాహసన్తభావాయ ఉపకారకో విపాకధమ్మో విపాకపచ్చయో. సో పవత్తే చిత్తసముట్ఠానానం, పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపానం, సబ్బత్థ చ సమ్పయుత్తధమ్మానం పచ్చయో హోతి. యథాహ సబ్బపఞ్హావారే – ‘‘విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం పటిసన్ధిక్ఖణే…పే… కటత్తా చ రూపానం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది. నిద్దేసే పనస్స ‘‘విపాకా చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. తం పఞ్హావారే వుత్తవిధానం సన్ధాయ సావసేసం వుత్తన్తి అయం విపాకపచ్చయే నయో.

రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకా చత్తారో ఆహారా ఆహారపచ్చయో. నిద్దేసే పన ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స…పే… అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం నిద్దిట్ఠో. తత్థ చతుసముట్ఠానముపగతా ఓజా కబళీకారో ఆహారో నామ. సో యస్మా ఆహారూపసేవీనఞ్ఞేవ అజ్ఝోహటాహారఉతుజాహారూపత్థద్ధో ఏవ చ కమ్మజాదిఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఠితియా పవత్తతి, న అఞ్ఞథా, తస్మా కబళీకాతబ్బఉతుజవత్థుసన్నిస్సితతాదస్సనత్థం కబళీకారో ఆహారోతి వుత్తో. కిఞ్చాపి చాయం ‘‘ఇమస్స కాయస్సా’’తి అవిసేసేన వుత్తో, విసేసతో పన ఆహారజరూపస్స జనకో చేవ అనుపాలకో చ హుత్వా సేసతిసన్తతిసముట్ఠానరూపస్స అనుపాలకో ఏవ హుత్వా ఆహారపచ్చయో హోతి. తంసముట్ఠానానన్తి ఇమినా పటిసన్ధియం కమ్మసముట్ఠానాని గహితానేవ. పఞ్హావారే హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తన్తి అయం ఆహారపచ్చయే నయో.

అధిపతియట్ఠేన ఉపకారకా ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియవజ్జా వీసతి ఇన్ద్రియా ఇన్ద్రియపచ్చయో. ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియాని హి కిఞ్చాపి ఇత్థిపురిసలిఙ్గాకప్పాదీనం బీజభూతాని, నేవ పన తేసం, న అఞ్ఞేసం ఇన్ద్రియాదిపచ్చయతం ఫరన్తి. సుత్తన్తికపరియాయేన పన తేసం పకతూపనిస్సయభావం ఫరన్తీతి బావీసతేవ ఇన్ద్రియాని. తత్థ చక్ఖున్ద్రియాదయో పఞ్చ అరూపధమ్మానమేవ ఇన్ద్రియపచ్చయో, రూపజీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానమేవ, సేసా రూపారూపానం. నిద్దేసే ‘‘చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… రూపజీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానం, అరూపినో ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం నిద్దిట్ఠో. తంసముట్ఠానానన్తి ఏత్థాపి కటత్తారూపమ్పి సఙ్గహితం. పఞ్హావారే హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపాన’’న్తి వుత్తన్తి అయం ఇన్ద్రియపచ్చయే నయో.

ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన ఉపకారకాని ఠపేత్వా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు వేదనాత్తయం, ఏకగ్గతఞ్చ సేసాని కుసలాదిభేదాని సత్త ఝానఙ్గాని ఝానపచ్చయో. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానం హి అభినిపాతమత్తత్తా తేసు వేదనేకగ్గతా ఉపనిజ్ఝాయనాకారస్స అభావేన ఝానఙ్గేసు న ఉద్ధటా, నిద్దేసే పనస్స ‘‘ఝానఙ్గాని ఝానసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నిద్దిట్ఠో. ఇధాపి తంసముట్ఠానానన్తి ఇమినా చ కటత్తారూపమ్పి గహితం. పఞ్హావారేహి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని ఝానఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపాన’’న్తి వుత్తన్తి అయం ఝానపచ్చయే నయో.

యతో తతో వా నియ్యానట్ఠేన ఉపకారకాని కుసలాదిభేదాని ద్వాదస మగ్గఙ్గాని మగ్గపచ్చయో. నిద్దేసే పన ‘‘మగ్గఙ్గాని మగ్గసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నిద్దిట్ఠో. ఏత్థాపి తంసముట్ఠానానన్తి ఇమినా కటత్తారూపగ్గహణం. పఞ్హావారే హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని మగ్గఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపాన’’న్తి వుత్తం, అహేతుకచిత్తేసు చేత్థ విజ్జమానాని మగ్గఙ్గాని మగ్గపచ్చయా న హోన్తి. అయం మగ్గపచ్చయే నయో.

ఏకవత్థుకఏకారమ్మణఏకుప్పాదఏకనిరోధసఙ్ఖాతేన సమ్పయుత్తభావేన ఉపకారకా అరూపినో ధమ్మా సమ్పయుత్తపచ్చయో. నిద్దేసే పన ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నిద్దిట్ఠోతి అయం సమ్పయుత్తపచ్చయే నయో.

ఏకవత్థుకాదిభావానుపగమేన ఉపకారకా రూపినో ధమ్మా అరూపీనం, అరూపినో ధమ్మా రూపీనం విప్పయుత్తపచ్చయో, సో సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతవసేన తివిధో హోతి. వుత్తం హేతం ‘‘సహజాతా కుసలా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం…పే… పచ్ఛాజాతా కుసలా ఖన్ధా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది. పురేజాతం పన ఛవత్థువసేనేవ వేదితబ్బం. నిద్దేసే పనస్స ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం…పే… అరూపినో ధమ్మా రూపీనం ధమ్మానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సామఞ్ఞతో నిద్దిట్ఠో. తత్థ రూపినోతి ఇదం ఛవత్థూనం వసేన వుత్తం, రూపాదయో పన ఆరమ్మణధమ్మా సమ్పయోగాసఙ్కాయాభావేన విప్పయుత్తపచ్చయా న వుత్తా. చక్ఖాదీనం హి వత్థూనం అబ్భన్తరతో అరూపధమ్మా నిక్ఖమన్తా వియ ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ సమ్పయోగాసఙ్కా హోతి. పఞ్హావారేపి హి ‘‘వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం…పే… చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా’’తిఆదినా ఛ వత్థూనేవ ఉద్ధటాని, అరూపినో ధమ్మా రూపీనన్తి ఏత్థాపి నిబ్బానం అరూపమ్పి సమానం రూపస్స విప్పయుత్తపచ్చయో న హోతి సబ్బథా సమ్పయోగాసఙ్కాభావతో, ‘‘చతూహి సమ్పయోగో చతూహి విప్పయోగో’’తి (ధాతు. ౩) హి వుత్తన్తి అయం విప్పయుత్తపచ్చయే నయో.

పచ్చుప్పన్నలక్ఖణేన అత్థిభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో అత్థిపచ్చయో, సో నిద్దేసే ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం…పే… చత్తారో మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం, చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం, మహాభూతా ఉపాదారూపానం, చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం…పే… రూపాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా…పే… మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సహజాతపురేజాతవసేన చ బహుధా నిద్దిట్ఠో, పఞ్హావారే పన ‘‘సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి ఇమేసం పఞ్చన్నమ్పి వసేన ఆగతత్తా పచ్ఛాజాతకబళీకారఆహారరూపజీవితిన్ద్రియానం వసేనాపి అత్థిపచ్చయో గహేతబ్బోవాతి అయం అత్థిపచ్చయే నయో.

అత్తనో అనన్తరం ఉప్పజ్జమానానం అరూపధమ్మానం పవత్తిఓకాసదానవసేన ఉపకారకా సమనన్తరనిరుద్ధా అరూపధమ్మా నత్థిపచ్చయో, నిద్దేసే పన ‘‘సమనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం నత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సామఞ్ఞతోవ నిద్దిట్ఠో. సబ్బథా అనన్తరపచ్చయసదిసతాయ తత్థ నిద్దిట్ఠనయేనేవేత్థ విసేసో ఞాతబ్బోతి అయం నత్థిపచ్చయే నయో.

నత్థిపచ్చయధమ్మావ విగతభావేన ఉపకారకత్తా విగతపచ్చయోతి సహ నిద్దేసేన నత్థిపచ్చయసదిసోవాతి.

అవిగతపచ్చయోపి సబ్బథా అత్థిపచ్చయసదిసోవ, దేసనావిలాసేన, వేనేయ్యవసేన వా అయం దుకో వుత్తోతి అయం అవిగతపచ్చయే నయో.

పకిణ్ణకవినిచ్ఛయో

ఇమేసు పన చతువీసతియా పచ్చయేసు ఞాణచారస్స విసదభావత్థం –

ధమ్మతో కాలతో చేవ, ఏకస్సానేకపచ్చయా;

అనేకేసఞ్చ ధమ్మానం, ఏకపచ్చయభావతో.

సభాగా విసభాగా చ, యుగళా జనకాదితో;

సబ్బట్ఠానాదిభేదా చ, రూపారూపవికప్పతో;

భవతో సఙ్గహా ఞేయ్యో, పకిణ్ణకవినిచ్ఛయో.

తత్థ ధమ్మతోతి ఇమేసు హి పచ్చయేసు హేతుపచ్చయో తావ నామరూపధమ్మేసు నామధమ్మేకదేసో, తథా సహజాతాధిపతికమ్మఝానమగ్గపచ్చయా, తథా ఆసేవనవిపాకపచ్చయా, చతుక్ఖన్ధసఙ్గహితాపి విపాకధమ్మా అనన్తరసమనన్తరపచ్ఛాజాతసమ్పయుత్తనత్థివిగతపచ్చయా. నిబ్బానస్స అసఙ్గహతో నామేకదేసోతిపి వత్తుం వట్టతి. పురేజాతపచ్చయో రూపధమ్మోవ, సేసా యథాలాభవసేన నామరూపధమ్మా. తత్థ చ ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపకతూపనిస్సయేసు పఞ్ఞత్తిపి సఙ్గహితాతి అయం ధమ్మతో వినిచ్ఛయో.

కాలతో పన హేతుసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయపురేజాతపచ్ఛాజాతవిపాకఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయా పన్నరస పచ్చుప్పన్నావ హుత్వా అత్తనో ఫలస్స పచ్చయా హోన్తి, అనన్తరసమనన్తరఆసేవననత్థివిగతపచ్చయా పఞ్చ అతీతా ఏవ హుత్వా, కమ్మపచ్చయో పనేకో పచ్చుప్పన్నోపి అతీతోపి హుత్వా, సేసా ఆరమ్మణఅధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయా తయోపి తేకాలికాపి, నిబ్బానపఞ్ఞత్తివసేన కాలవిముత్తాపి హుత్వా అత్తనో ఫలస్స పచ్చయా హోన్తీతి అయం కాలతో వినిచ్ఛయో.

ఏకస్సానేకపచ్చయాతి ఏకధమ్మస్స, ఏకపచ్చయస్స చ అనేకపచ్చయభావతో. కథం? హేతుపచ్చయే తావ అమోహో ఏకో ధమ్మో, సో పురేజాతకమ్మఆహారఝానవజ్జానం వీసతియా పచ్చయానం వసేన అనేకపచ్చయో హోతి, హేతుపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకిన్ద్రియమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం అఞ్ఞేసం ఏకాదసన్నం వసేన వా అనేకపచ్చయో హోతి, తథా అలోభాదయో, తేసు పన అలోభాదోసా ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయా న హోన్తి, తే తయో అవిపాకభూతా లోభదోసమోహా విపాకపచ్చయాపి న హోన్తి, తే పన అమోహవజ్జితా పఞ్చ అధిపతిపచ్చయా న హోన్తి, తథా సేసాపి అవిపాకభూతా.

ఆరమ్మణపచ్చయే రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణపురేజాతఅత్థిఅవిగతానం చతున్నం వసేన అనేకపచ్చయో హోతి, తథా మనోధాతుయా, అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ. సహేతుకాయ పన ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయానమ్పి వసేన, సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. ధమ్మాయతనం పన నిస్సయవిప్పయుత్తానం వసేనాపి అనేకపచ్చయో హోతి, తథా ఆరమ్మణపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ ఆరమ్మణాధిపతినిస్సయఉపనిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేసమ్పి సత్తన్నం వసేన అనేకపచ్చయో హోతీతి అయమేత్థ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో. తత్థ అరూపానం పన రూపానం వా అతీతానాగతానం ఆరమ్మణపచ్చయభావే సతి ఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయమత్తమేవ ఉత్తరి లబ్భతి.

అధిపతిపచ్చయే ఆరమ్మణాధిపతి వుత్తనయోవ. సహజాతాధిపతీసు చిత్తం హేతుపురేజాతకమ్మఝానమగ్గవజ్జానం ఏకూనవీసతియా పచ్చయానం వసేన అనేకపచ్చయో హోతి, అధిపతిపచ్చయత్తం అవిజహన్తో అపరేసం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకాహారిన్ద్రియసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం దసన్నం వసేనేవ, తథా వీరియం ఆహారపచ్చయవజ్జానం మగ్గపచ్చయసహితానం వసేన, ఛన్దో ఆహారిన్ద్రియవజ్జానం వసేన అనేకపచ్చయో హోతి, వీమంసా హేతుపచ్చయే వుత్తనయావ.

అనన్తరపచ్చయే చతూసు ఖన్ధేసు వేదనాక్ఖన్ధో తావ హేతుపురేజాతకమ్మాహారమగ్గపచ్చయవజ్జానం ఏకూనవీసతియా వసేన, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో తేసు ఇన్ద్రియఝానవజ్జానం సత్తరసన్నం వసేన, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో హేతుపురేజాతకమ్మిన్ద్రియఝానమగ్గవజ్జానం అట్ఠారసన్నం వసేన, తథా చేతనా కమ్మసహితానం, వితక్కో హేతుపురేజాతకమ్మఆహారిన్ద్రియవజ్జానం ఝానమగ్గసహితానం, విచారో, పీతి చ ఆనన్తరియానం మగ్గవజ్జానం, ఏకగ్గతా హేతుపురేజాతకమ్మాహారవజ్జానం వీసతియా పచ్చయానం వసేన, సద్ధా, జీవితిన్ద్రియఞ్చ అనన్తరానం హేతుపురేజాతకమ్మాహారఝానమగ్గవజ్జానం అట్ఠారసన్నం, సతి మగ్గసహితానం ఏకూనవీసతియా, హిరిఓత్తప్పకాయపస్సద్ధాదిఛయుగా, యేవాపనకేసు అధిమోక్ఖమనసికారతత్రమజ్ఝత్తతా, కరుణాముదితా చ హేతుపురేజాతకమ్మాహారఝానమగ్గిన్ద్రియవజ్జానం సత్తరసన్నం, విరతియో పన మగ్గసహితానం అట్ఠారసన్నం, మిచ్ఛాదిట్ఠి తతో విపాకవజ్జానం సత్తరసన్నం వసేన, మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవా తేహి చేవ కమ్మాహారపచ్చయేహి చాతి ఏకూనవీసతియా పచ్చయానం వసేన, అహిరికం అనోత్తప్పం మానో థినం మిద్ధం ఉద్ధచ్చన్తి ఇమే హేతుపురేజాతకమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గవజ్జానం సోళసన్నం, విచికిచ్ఛా ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని తతో అధిపతివజ్జానం పన్నరసన్నం వసేన అనేకపచ్చయా హోన్తి. అనన్తరపచ్చయత్తం అవిజహన్తానం పనేతేసం సమనన్తరఉపనిస్సయకమ్మనత్థివిగతానం అపరేసం ఛన్నం వసేన చ. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స అధిపతిపచ్చయేనేవ అనేకపచ్చయభావో వేదితబ్బో.

సహజాతపచ్చయే మహాభూతాని ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఉపనిస్సయపురేజాతఅత్థిఅవిగతానం నవన్నం, హదయవత్థు తేసఞ్ఞేవ విప్పయుత్తసహితానం వసేన. నిస్సయపచ్చయే చక్ఖాయతనాదీని ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతినిస్సయఉపనిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం నవన్నం వసేన. పురేజాతపచ్చయే రూపసద్దగన్ధరసాయతనాదీని ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపురేజాతఅత్థిఅవిగతానం ఛన్నం వసేన. ఆహారపచ్చయే ఓజా ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయాహారఅత్థిఅవిగతానం ఛన్నం పచ్చయానం వసేన అనేకధా పచ్చయో హోతి. తంతంపచ్చయత్తం అవిజహన్తానం తేసం తేసం సబ్బత్థ ఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయాదిపచ్చయతా వుత్తనయేన వేదితబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి అయం ఏకస్సానేకపచ్చయతో వినిచ్ఛయో.

అనేకేసఞ్చ ధమ్మానం, ఏకపచ్చయభావతోతి ఏతేసు హి ఠపేత్వా కమ్మపచ్చయం సేసేసు తేవీసతియా పచ్చయేసు అనేకే అనేకేసం ధమ్మానం ఏకతో ఏకేకం పచ్చయా హోన్తి. కమ్మపచ్చయో పన చేతనా ఏకధమ్మోవాతి అయం అనేకధమ్మానం ఏకపచ్చయభావతో వినిచ్ఛయో.

సభాగా విసభాగా చాతి ఏతేసు హి అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయాసేవననత్థివిగతపచ్చయా సభాగా, తథా ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయా. పురేజాతపచ్చయో పనేత్థ పచ్ఛాజాతేన విసభాగో, తథా సమ్పయుత్తో విప్పయుత్తేన, అత్థి నత్థినా, విగతో అవిగతేనాతి అయం సభాగవిసభాగతో వినిచ్ఛయో.

యుగళాతి ఏత్థ అత్థసరిక్ఖతాయ సద్దసరిక్ఖతాయ కాలపటిపక్ఖతాయ హేతుఫలతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖతాయాతి ఇమేహి కారణేహి యుగళం వేదితబ్బం. అనన్తరసమనన్తరా హి అత్థసరిక్ఖతాయ ఏకం యుగళం నామ. నిస్సయూపనిస్సయా సద్దసరిక్ఖతాయ, పురేజాతపచ్ఛాజాతా కాలపటిపక్ఖతాయ, కమ్మవిపాకా హేతుఫలతాయ, సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖతాయ ఏకం యుగళం, తథా అత్థినత్థిపచ్చయా, విగతఅవిగతపచ్చయాతి అయం యుగళతో వినిచ్ఛయో.

జనకాదితోతి జనకోపత్థమ్భకతో. ఏతేసు హి అనన్తరసమనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయాసేవనపచ్చయా, నానక్ఖణికో కమ్మపచ్చయో, నత్థివిగతపచ్చయా చాతి ఇమే జనకా ఏవ, న ఉపత్థమ్భకా. పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఉపత్థమ్భకో ఏవ, న జనకో. సేసా జనకా చేవ ఉపత్థమ్భకా చాతి అయం జనకాదితో వినిచ్ఛయో.

సబ్బట్ఠానాదిభేదాతి సబ్బట్ఠానికఅసబ్బట్ఠానికభేదతో. ఏతేసు హి సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయా సబ్బట్ఠానికా. సబ్బేసు పచ్చయుప్పన్నేసు ఇచ్ఛితబ్బా. ఏతేహి వినా ఉప్పజ్జమానో ఏకధమ్మోపి నత్థి. సేసా అసబ్బట్ఠానికా. తత్థ చ ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరసమనన్తరానన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయపురేజాతాసేవనసమ్పయుత్త అత్థినత్థివిగతపచ్చయా అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ కారణతో అసబ్బట్ఠానికా. తథా పచ్ఛాజాతపచ్చయో రూపానఞ్ఞేవ కారణతో, సేసా ఏకచ్చానం రూపారూపధమ్మానం కారణతో అసబ్బట్ఠానికా. అయం సబ్బట్ఠానాదిభేదతో వినిచ్ఛయో.

రూపారూపవికప్పతోతి రూపం రూపస్స, రూపం అరూపస్సాతిఆది వికప్పతో. ఏతేసు హి ఏకోపి పచ్చయో రూపమేవ హుత్వా రూపస్సేవ పచ్చయో భవన్తో నామ నత్థి, రూపమేవ పన అరూపస్సేవ అత్థి, సో పురేజాతపచ్చయో ఏకో ఏవ. రూపమేవ హుత్వా రూపారూపస్సేవ పచ్చయో నామాతిపి నత్థి, అరూపమేవ హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయోపి అత్థి, సో అనన్తరసమనన్తరఆసేవనసమ్పయుత్తనత్థివిగతవసేన ఛబ్బిధో. అరూపమేవ పన రూపస్సేవ పచ్చయోపి అత్థి, సో పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఏకో ఏవ. అరూపమేవ హుత్వా రూపారూపానమ్పి అత్థి, సో హేతుకమ్మవిపాకఝానమగ్గవసేన పఞ్చవిధో. రూపారూపపఞ్ఞత్తి హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయోపి అత్థి, సో ఆరమ్మణఉపనిస్సయవసేన దువిధో. రూపారూపం పన రూపారూపస్సాపి అత్థి, సో అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయాహారిన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన నవవిధోతి అయం రూపారూపవికప్పతో వినిచ్ఛయో.

భవతోతి ఇమేసు హి పచ్చయేసు పఞ్చవోకారభవే తావ న కోచి పచ్చయో న లబ్భతి నామ, సబ్బేపి లబ్భన్తి. చతువోకారభవే పన పురేజాతపచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తపచ్చయే అపనేత్వా సేసా ఏకవీసతిమేవ. ఏకవోకారభవే సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మిన్ద్రియఅత్థిఅవిగతవసేన సత్తేవ. బాహిరే పన అనిన్ద్రియబద్ధరూపే తేసు కమ్మిన్ద్రియవజ్జా పఞ్చేవ లబ్భన్తీతి అయం భవతో వినిచ్ఛయో.

సఙ్గహాతి సబ్బేపి హి ఇమే చతువీసతి పచ్చయా ఆరమ్మణసహజాతఉపనిస్సయపురేజాతపచ్ఛాజాతకమ్మాహారిన్ద్రియేసు అట్ఠసు చ పచ్చయేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. కథం? తేసు హి హేతుఅఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకఝానమగ్గసమ్పయుత్తపచ్చయా ఛ సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. అనన్తరసమనన్తరాసేవననత్థివిగతపచ్చయా పఞ్చ అనన్తరూపనిస్సయే ఉపనిస్సయపచ్చయే. నిస్సయపచ్చయో సహజాతపురేజాతభేదతో దువిధో. తత్థ సహజాతో సహజాతపచ్చయే, పురేజాతో పురేజాతపచ్చయే. అధిపతిపచ్చయోపి ఆరమ్మణభూతో ఆరమ్మణూపనిస్సయే, సహజాతభూతో సహజాతపచ్చయే. విప్పయుత్తపచ్చయోపి సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతభూతతాయ తత్థ తత్థ సఙ్గహం గచ్ఛతి. అత్థిఅవిగతపచ్చయాపి సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియభూతతాయ తత్థ తత్థ పచ్చయేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఏవం ఇమేసు పచ్చయేసు సబ్బపచ్చయానం సఙ్గహో వేదితబ్బో. తేనేవ తికపట్ఠానపాళియం పచ్చనీయనయే ఇమేసం అట్ఠన్నం పచ్చయానం వసేనేవ కతిపయపఞ్హా విస్సజ్జితా. ఇమేసం పన అట్ఠన్నమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహోపి అత్థియేవ. తేసు హి ఆరమ్మణపచ్చయో అధిపతిభూతో ఉపనిస్సయే, అనధిపతిభూతో న కత్థచీతి ఆరమ్మణపచ్చయో హుత్వా విసుఞ్ఞేవ తిట్ఠతి. కమ్మపచ్చయోపి సహజాతో సహజాతే. నానక్ఖణికో పన బలవా విపాకధమ్మానం ఉపనిస్సయో హోతీతి ఉపనిస్సయపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. బలవాపి పన కమ్మజరూపానం, దుబ్బలో అరూపానం నానక్ఖణికకమ్మపచ్చయో హుత్వా విసుఞ్ఞేవ తిట్ఠతి. ఆహారపచ్చయోపి అరూపభూతో సహజాతే, రూపభూతో న కత్థచీతి విసుఞ్ఞేవ తిట్ఠతి, ఇన్ద్రియపచ్చయోపి అరూపభూతో సహజాతే, పసాదిన్ద్రియా పురేజాతే, రూపజీవితిన్ద్రియం న కత్థచి సఙ్గహం గచ్ఛతీతి ఇన్ద్రియపచ్చయో హుత్వా విసుఞ్ఞేవ తిట్ఠతీతి ఏవమేవం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహోపి అత్థేవ. సబ్బేపి పనేతే చతువీసతి పచ్చయా ఆరమ్మణఉపనిస్సయకమ్మఅత్థిపచ్చయేసు చతూసుపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి అయం సఙ్గహతో వినిచ్ఛయో. అయం అనుత్తానపదత్థసహితో సఙ్ఖేపత్థవినిచ్ఛయో.

పకిణ్ణకవినిచ్ఛయో నిట్ఠితో.

విభఙ్గనయే పనేత్థ పాళివవత్థానం తావ సఙ్ఖేపతో ఏవం వేదితబ్బం. పట్ఠానపాళియం హి ‘‘హేతుపచ్చయో…పే… అవిగతపచ్చయో’’తి పచ్చయపదాని మాతికావసేన నిక్ఖిపిత్వా తేసం పచ్చయానం – ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన పచ్చయభాజనీయసఙ్ఖాతో నిద్దేసవారో పఠమం వుత్తో. సోపి చ అనన్తరసఙ్ఖేపత్థవినిచ్ఛయో తత్థ తత్థ దస్సితో ఏవ. తదనన్తరం తేసం చతువీసతియా పచ్చయానం కుసలత్తికాదయో ద్వావీసతితికే, హేతుదుకాదయో సతం దుకే చ నిస్సాయ నానానయతో విభజనవసేన చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానం అనన్తనయసమన్తపట్ఠానం విభత్తం. కథం? చతుబ్బిధం హి పట్ఠానం – అనులోమపట్ఠానం, పచ్చనీకపట్ఠానం, అనులోమపచ్చనీకపట్ఠానం, పచ్చనీకానులోమపట్ఠానన్తి. తత్థ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా, ‘‘హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ హేతుధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా కుసలాదీనం, హేతుఆదీనఞ్చ ధమ్మానం అనులోమవసేన పవత్తం అనులోమపట్ఠానం నామ. ‘‘నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా…పే… నహేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతుధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా కుసలాదీనం, హేతుఆదీనఞ్చ ధమ్మానం పచ్చనీకవసేన పవత్తం పచ్చనీకపట్ఠానం నామ. ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా…పే… హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతుధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా పవత్తం అనులోమపచ్చనీకపట్ఠానం నామ. ‘‘నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో…పే… నహేతుం ధమ్మం పటిచ్చ హేతుధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా పవత్తం పచ్చనీకానులోమపట్ఠానం నామ.

ఏవమేతేసు చతూసు పట్ఠానేసు యం ధమ్మం అనులోమపట్ఠానం నామ, తం తావ ఛబ్బిధం హోతి – తికపట్ఠానం దుకపట్ఠానం దుకతికపట్ఠానం తికదుకపట్ఠానం తికతికపట్ఠానం దుకదుకపట్ఠానన్తి. యథా చేతం, ఏవం పచ్చనీకపట్ఠానాదీనిపి తీణి తీణి పచ్చేకన్తి చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానం పట్ఠానప్పకరణం వేదితబ్బం. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి అనులోమపట్ఠానే ద్వావీసతితికే నిస్సాయ తికపట్ఠానం నామ నిద్దిట్ఠం. సతం దుకే నిస్సాయ దుకపట్ఠానం నామ. తతో తికే దుకేసు పక్ఖిపిత్వా దుకతికపట్ఠానం నామ. తతో దుకే తికేసు పక్ఖిపిత్వా తికదుకపట్ఠానం నామ. తికే పన తికేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా తికతికపట్ఠానం నామ. దుకే చ దుకేసు ఏవ పక్ఖిపిత్వా దుకదుకపట్ఠానం నామ నిద్దిట్ఠం. పఠమం తావేత్థ అనులోమపట్ఠానే తికపట్ఠాననయో నిద్దిట్ఠో. ఏవం పచ్చనీకపట్ఠానే, అనులోమపచ్చనీకపట్ఠానే, పచ్చనీకానులోమపట్ఠానేతి చతువీసతిసమన్తపట్ఠానం దేసితం.

ఏత్థ చ దువిధం అనులోమం, పచ్చనీకఞ్చ ధమ్మానులోమం ధమ్మపచ్చనీకం, పచ్చయానులోమం పచ్చయపచ్చనీకన్తి. తత్థ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో’’తిఆదినా కుసలాదీనం తికధమ్మానం, హేతుఆదీనం దుకధమ్మానఞ్చ అనులోమదేసనావసేన ధమ్మానులోమం వేదితబ్బం. ‘‘నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో ధమ్మో’’తిఆదినా తికదుకధమ్మానం పచ్చనీకవసేన ధమ్మపచ్చనీకం వేదితబ్బం. ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా’’తి ఏవం చతువీసతియా పచ్చయానం అనులోమదేసనావసేన పచ్చయానులోమం వేదితబ్బం. ‘‘నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా’’తి ఏవం పచ్చయానం పచ్చనీకవసేన పచ్చయపచ్చనీకఞ్చ వేదితబ్బం. తత్ర యదిదం ధమ్మానులోమం ధమ్మపచ్చనీకఞ్చ, తస్స వసేన చతువీసతిసమన్తపట్ఠానం వేదితబ్బం. పచ్చయానులోమం పచ్చయపచ్చనీకఞ్చ అనులోమతికపట్ఠానాదీసు చతువీసతియా పట్ఠానేసు ఏకేకతికదుకేసు ఏవం లబ్భతి. తఞ్చ ఉపరి పాళినయదస్సనే ఏవ పాకటం భవిస్సతి. తత్రిమాని చతువీసతి పట్ఠానాని ఇమేసం తికదుకానం వసేన నిద్దిట్ఠత్తా తికపట్ఠానం…పే… దుకదుకపట్ఠానన్తి వుచ్చతి.

తేసు తికదుకేసు ఏకేకం తికదుకం ఇమేసం హేతుపచ్చయాదీనం చతువీసతియా పచ్చయానం అనులోమాదినయచతుక్కవసేన సత్తహి సత్తహి మహావారేహి విత్థారతో విభత్తం. కతమేహి సత్తహి? పటిచ్చవారో సహజాతవారో పచ్చయవారో నిస్సయవారో సంసట్ఠవారో సమ్పయుత్తవారో పఞ్హావారోతి ఇమేహి. తత్థ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో’’తిఆదినా పటిచ్చాభిధానేన వుత్తో పటిచ్చవారో నామ. ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో, కుసలం ధమ్మం పచ్చయా, కుసలం ధమ్మం నిస్సాయ, కుసలం ధమ్మం సంసట్ఠో, కుసలం ధమ్మం సమ్పయుత్తో’’తి ఏవం సహజాతాదిఅభిధానేహి వుత్తా పఞ్చ వారా సహజాతాదివారాని. పరతో చ సంసట్ఠసమ్పయుత్తవారేసు ద్వీసు అరూపధమ్మవసేనేవ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నా చ, సేసేసు చతూసు వారేసు, సత్తమేవ పఞ్హావారే చ రూపారూపవసేన, పచ్చయవారే, నిస్సయవారే చ సహజాతపచ్ఛాజాతపురేజాతవసేన, సేసేసు సహజాతవసేన పచ్చయపచ్చయుప్పన్నా చ కథితాతి అయం విసేసో. సత్తమవారే పన యస్మా ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన తే తే పఞ్హే ఉద్ధరిత్వా పున ‘‘కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తిఆదినా నయేన సబ్బేపి తే పఞ్హా నిజ్జటా, నిగ్గుమ్బా చ కత్వా విభత్తా, తస్మా సో వారో పఞ్హానం సాధుకం విభత్తత్తా పఞ్హావారోత్వేవ సఙ్ఖం గతో. ఇతి ఇమేహి సత్తహి మహావారేహి చతువీసతియా సమన్తపట్ఠానేసు సబ్బేపి తికదుకా చతువీసతియా పచ్చయానం అనులోమాదివసేన విత్థారతో విభత్తా. కథం? అనులోమపట్ఠానే హి యదిదం ద్వావీసతితికే నిస్సాయ తికపట్ఠానం నామ సబ్బపఠమం నిద్దిట్ఠం. తత్థ కుసలత్తికం తావ ఇమేహి పటిచ్చవారాదీహి మహావారేహి పచ్చయానులోమాదినయచతుక్కతో విభత్తం. తత్థ యో తావేస సబ్బపఠమో పటిచ్చవారో నామ, సో ఉద్దేసనిద్దేసతో దువిధో హోతి.

తత్థ ఉద్దేసవారో కుసలాదయో పటిచ్చ హేతుపచ్చయాదివసేన కుసలాదీనం యుత్తానం, అకుసలాదీనం అయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఉప్పత్తిపుచ్ఛనవసేనేవ పవత్తత్తా ‘‘పుచ్ఛావారో’’తిపి, పుచ్ఛానఞ్ఞేవ పఞ్ఞాపనతో ‘‘పణ్ణత్తివారో’’తిపి వుచ్చతి. న హి తత్థ విస్సజ్జనం అత్థి. నిద్దేసవారో పన పుచ్ఛావారే పరిపుచ్ఛితేసు పఞ్హేసు ‘‘సియా అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదికం అయుత్తం పఞ్హం అనుద్ధరిత్వా లబ్భమానానఞ్ఞేవ పఞ్హానం వసేన పవత్తో. ఇతరేసు పన సహజాతాదీసు, సేసేసు చ తికేసు, సేసపట్ఠానేసు చ సబ్బత్థ పుచ్ఛావారో నత్థి, లబ్భమానవసేన సబ్బవిస్సజ్జనమేవ దస్సితన్తి ఇదమేత్థ సఙ్ఖేపతో పాళివవత్థానం.

ఇదాని పనేత్థ ఆదితో పట్ఠాయ ఏవం విభఙ్గనయో వేదితబ్బో. అనులోమపట్ఠానస్మిఞ్హి తికపట్ఠానే కుసలత్తికస్స సత్తసు మహావారేసు పఠమస్స పటిచ్చవారస్స పుచ్ఛావారే తావ – ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా…పే… అకుసలో ధమ్మో…పే… అబ్యాకతో…పే… కుసలో చ అబ్యాకతో చ…పే… అకుసలో చ అబ్యాకతో చ…పే… కుసలో చ అకుసలో చ…పే… కుసలో చ అకుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా ఉప్పజ్జేయ్యుం హేతుపచ్చయా’’తి కుసలపదమూలా సత్త పుచ్ఛా ఉద్ధటా.

ఏవం అకుసలపదమూలా, అబ్యాకతపదమూలా చ. ‘‘సియా కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో…పే… సియా అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ…పే… సియా కుసలఞ్చ అకుసలఞ్చ…పే… సియా కుసలఞ్చ అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చా’’తి ద్విమూలకా, తిమూలకా చ సత్త సత్త పుచ్ఛాతి ఏకూనపఞ్ఞాస పుచ్ఛా హేతుపచ్చయమూలకా ఉద్ధటా.

ఇమినావ నయేన ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య ఆరమ్మణపచ్చయా…పే… అవిగతపచ్చయా’’తి ఏవం సేసపచ్చయమూలకాపి పుచ్ఛావేదితబ్బా. ఏకమూలకనయో.

యథా చ ఏకమూలకే, ఏవం ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా…పే… హేతుపచ్చయా అవిగతపచ్చయా’’తిఆదినా ద్విమూలకేపి. ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతిపచ్చయా…పే… హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అనన్తరపచ్చయా…పే… హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అవిగతపచ్చయా’’తిఆదినా తిమూలకాదీసు సబ్బమూలకపరియోసానేసు వారేసు నయా వేదితబ్బా. హేతుపచ్చయమూలకనయో.

యథా చ హేతుమూలకే, ఏవం ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య ఆరమ్మణపచ్చయా’’తిఆదినా సేసపచ్చయమూలకేసుపి నయో ఞాతబ్బో. పచ్చయానులోమవారో. ఏతేనేవ ఉపాయేన ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య నహేతుపచ్చయా’’తిఆదినా సబ్బప్పకారయుత్తో పచ్చయపచ్చనీకవారోపి. ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం…పే… ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా’’తిఆదినా అనులోమపచ్చనీకపచ్చయవారోపి. ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం…పే… ఉప్పజ్జేయ్య నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా’’తిఆదినా పచ్చనీయానులోమవారోపి సబ్బత్థ నేతబ్బోతి అయం తావేత్థ పుచ్ఛావారే నయో.

నిద్దేసవారో పన ఉద్దేసవారే దస్సితాసు పుచ్ఛాసు కుసలాకుసలాదీనం సహుప్పత్తియా అభావతో యా ఏతా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదికా పుచ్ఛా సబ్బసో విస్సజ్జనం లభన్తి, తా పహాయ యా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాసమేవ విస్సజ్జనవసేన పవత్తో. తత్రాయం నయో – ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. కుసలం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా. తయో ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో. ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి హేతుపచ్చయా. కుసలం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం. తయో ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం. ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూప’’న్తి ఏవం కుసలపదమూలాసు సత్తసు పుచ్ఛాసు తిస్సోవ లబ్భమానా విస్సజ్జితా. తథా అకుసలపదమూలాసుపి తిస్సోవ. అబ్యాకతపదమూలాసు పన ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం…పే… ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం. పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం…పే… ద్వే ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా. ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా…పే… ద్వే మహాభూతే పటిచ్చ ద్వే మహాభూతా. మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఏకావ. ద్విమూలికాదీసు చ ‘‘కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి ఏకా. తథా ‘‘అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ పటిచ్చా’’తి, ఏవం హేతుపచ్చయమూలికాసు ఏకూనపఞ్ఞాసాయ పుచ్ఛాసు నవేవ లబ్భమానా విస్సజ్జితా. సేసా చత్తాలీస మోఘపుచ్ఛాతి న విస్సజ్జితా. ఏవం ఉపరి ఆరమ్మణపచ్చయాదీసు విస్సజ్జితావసేసా మోఘపుచ్ఛాతి గహేతబ్బా. విజాననసుఖత్థం పన భగవతా పుచ్ఛావారే లబ్భమానా, అలబ్భమానా చ సబ్బాపి తా దస్సితాతి వేదితబ్బాతి.

తత్థ కుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి సహజాతేసు వేదనాక్ఖన్ధాదిభేదం ఏకం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ పటిగన్త్వా, సహుప్పత్తిసఙ్ఖాతేన సదిసభావేన పత్వాతి అత్థో. సదిసత్థో హి ఏత్థ పటిసద్దో ‘‘పటిపుగ్గలో’’తిఆదీసు వియ. కుసలో ధమ్మోతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదిభేదో సహుప్పన్నో కుసలో ధమ్మో. ఉప్పజ్జతీతి పాకటభావతో ఉద్ధం ఉప్పాదాదిం పాపుణాతి, అత్తానం వా పటిలభతి. హేతుపచ్చయాతి న కేవలం కుసలధమ్మమత్తమేవ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, అథ ఖో కుసలహేతునా హేతుపచ్చయతం సాధేన్తేన చ ఉప్పజ్జతీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో.

ఏవమిదం ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి అవిసేసేన విస్సజ్జనం వత్వా ఇదాని యం ధమ్మం పటిచ్చ యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తే పచ్చయపచ్చయుప్పన్నే ఖన్ధవసేన విసేసేత్వా దస్సేతుం ‘‘కుసలం ఏకం ఖన్ధ’’న్తిఆది వుత్తం. యస్మా పనేత్థ ఏకో ఖన్ధో ఏకస్సేవ, ద్విన్నంయేవ వా, ద్వే వా పన ఏకస్సేవ పచ్చయా నామ న హోన్తి, తస్మా తే పకారేన అనామసిత్వా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆదినా పచ్చయభావేన గహితావసేసం సబ్బం పచ్చయుప్పన్నం కత్వా దస్సితన్తి వేదితబ్బం. ఏవం ఉపరిపి సబ్బత్థ. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఇదం పటిచ్చత్థస్స సహజాతత్థత్తా యం కుసలేన సహజాతఞ్చేవ హేతుపచ్చయఞ్చ లభతి, తం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకత’’న్తి. ఏత్థ హేతుపచ్చయాధికారే అహేతుకా న గహేతబ్బా. ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూతిఆది కటత్తారూపగ్గహణేన వత్థుస్మిం గహితేపి వత్థుం పటిచ్చ అరూపక్ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. ఏకం మహాభూతన్తిఆది పన రూపాబ్యాకతం పటిచ్చ రూపాబ్యాకతస్స ఉప్పత్తిదస్సనత్థం. హేతుపచ్చయే ఉపత్థమ్భకానమేవ చేత్థ చిత్తజానం, పటిసన్ధియం కమ్మజానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతా గహేతబ్బా, న అహేతుకచిత్తజఉతుజాదీనం తేసం హేతుపచ్చయా ఉప్పత్తియా అభావతో. మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానన్తిఆది మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదాదీనం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. ఇమినా ఉపాయేన ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి విస్సజ్జనానం అత్థో వేదితబ్బో.

ఆరమ్మణపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణపచ్చయా. ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా. అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో…పే… అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణపచ్చయా. విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధా. పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధా. వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి ఏవం తిస్సో విస్సజ్జితా. సేసా రూపమిస్సకత్తా, రూపస్స చ ఆరమ్మణపచ్చయేన అనుప్పత్తితో న గహితా. తేనేవ ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి వత్వా ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూ’’తి న వుత్తం. ఏత్థ చ ఆరమ్మణపచ్చయాతి సహజాతం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానో కుసలో ధమ్మో తతో అఞ్ఞేన అసహజాతేన ఛబ్బిధేన ఆరమ్మణభూతేన పచ్చయేనాతి ఏవం అత్థో గహేతబ్బో. న హి అత్తనా సహజాతం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తచేతసికా ఉప్పజ్జన్తి.

అధిపతిపచ్చయే హేతుపచ్చయసదిసం విస్సజ్జనం. అనన్తరసమనన్తరేసు పన రూపాభావతో ఆరమ్మణపచ్చయసదిసం. సహజాతపచ్చయేపి హేతుపచ్చయసదిసం. అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతుప్పత్తియా పన ‘‘బాహిరం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ…పే… ద్వే మహాభూతా. మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపం…పే… ఆహారసముట్ఠానం ఏకం మహాభూతం…పే… ద్వే మహాభూతా…పే… ఉతుసముట్ఠానం ఏకం…పే… ద్వే మహాభూతా…పే… అసఞ్ఞసత్తానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ…పే… ద్వే మహాభూతా…పే… కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఇదం అధికం. ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేపి. కేవలం తత్థ కటత్తారూపం ఉపాదారూపఞ్చ న గహితం తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయత్తాభావా. నిస్సయపచ్చయేపి సహజాతపచ్చయసదిసం విస్సజ్జనం. పటిచ్చత్థస్స పన సహజాతత్థత్తా చక్ఖాదీసు పురేజాతనిస్సయా ఇధ న గహితాతి. ఉపనిస్సయపచ్చయేపి రూపస్స ఉపనిస్సయపచ్చయుప్పన్నత్తాభావా ఆరమ్మణపచ్చయసదిసమేవ విస్సజ్జనం.

పురేజాతపచ్చయే పన ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి పురేజాతపచ్చయా. కుసలం ఏకం…పే… ద్వే ఖన్ధా. వత్థుం పురేజాతపచ్చయా. అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో…పే… అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… పురేజాతపచ్చయా. విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధా. వత్థుం పురేజాతపచ్చయా’’తి ఏవం తిస్సో పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. తత్థ వత్థుం పురేజాతపచ్చయాతి ఇదం ఆరమ్మణపురేజాతనివత్తనత్థం వుత్తం. తం హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనంయేవ పురేజాతపచ్చయతం సాధయతి, న మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాతి ఇధ న గహితం.

పచ్ఛాజాతపచ్చయో ఇధ అరూపధమ్మేసు న లబ్భతి. రూపధమ్మేసు చ ఉపత్థమ్భకోవ, న జనకో, తస్మా ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది న వత్తబ్బోవాతి అయం న గహితో. ఆసేవనపచ్చయేపి ఆరమ్మణపచ్చయే వియ తిస్సోవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా.

కమ్మపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి కమ్మపచ్చయా. కుసలం ఏకం ఖన్ధం…పే… అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి…పే… చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం…పే… కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా…పే… చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి కుసలపదే తిస్సో, తథా అకుసలపదే. అబ్యాకతపదే పన ‘‘అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ…పే… మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూపం, అసఞ్ఞసత్తానం…పే… కటత్తారూపం ఉపాదారూప’’న్తి ఏవం తిస్సో. ‘‘కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తిఆదినా సహజాతసదిసం విస్సజ్జనం. నత్థివిగతపచ్చయేసు ఆరమ్మణసదిసం.

ఏవం సబ్బపచ్చయేసు లబ్భమానపఞ్హే విస్సజ్జనం దస్సేత్వా తతో హేతుఅధిపతిఝానమగ్గపచ్చయా ఏకసదిసా. ఆరమ్మణానన్తరసమనన్తరూపనిస్సయాసేవననత్థివిగతపచ్చయా ఏకసదిసా. సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఅత్థిఅవిగతా ఏకసదిసా. ఆసేవనపచ్చయే విపాకో న లబ్భతి. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే చిత్తజరూపం, ఉపాదారూపఞ్చ న లబ్భతీతిఆదినా పచ్చయానం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసత్తం వత్వా పున తేసం ‘‘హేతుయా నవ. ఆరమ్మణే తీణి. అధిపతియా నవ. అనన్తరసమనన్తరేసు తీణి. సహజాతే నవ. అఞ్ఞమఞ్ఞే తీణి. నిస్సయే నవ. ఉపనిస్సయే తీణి. పురేజాతే తీణి. ఆసేవనే తీణి. కమ్మే నవ. విపాకే ఏకం. ఆహారే నవ. ఇన్ద్రియే నవ. ఝానే నవ. మగ్గే నవ. సమ్పయుత్తే తీణి. విప్పయుత్తే నవ. అత్థియా నవ. నత్థియా తీణి. విగతే తీణి. అవిగతే నవా’’తి ఏవం హేతుపచ్చయాదీనం ఏకేకస్మిం పుచ్ఛావిస్సజ్జనవారగణనా వుత్తాతి అయం ఏకమూలకనయో.

యథా చ ఏకమూలకే, ఏవం ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా’’తిఆదినా ద్విమూలకాదీసుపి సబ్బమూలకపరియోసానేసు యథానురూపం నయో నేతబ్బో. పాళియమ్పి విత్థారనయం అదస్సేత్వా ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీ’’తిఆదినా విస్సజ్జనవారగణనభేదో దస్సితోతి అయం పచ్చయానులోమే నయో.

పచ్చయపచ్చనీయే పన ‘‘అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా. విచికిచ్ఛాసహగతే ఉద్ధచ్చసహగతే ఖన్ధే పటిచ్చ విచికిచ్ఛాసహగతో ఉద్ధచ్చసహగతో మోహో. అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా. అహేతుకం విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం. అహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం…పే… వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా. ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ…పే… మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం, కటత్తారూపం ఉపాదారూపం…పే… ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ…పే… ఉపాదారూప’’న్తి ఇమా ద్వే విస్సజ్జితా.

నారమ్మణపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలే…పే… అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… అకుసలే…పే… అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… చిత్తసముట్ఠానం రూపం, అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి ఇమా పఞ్చ విస్సజ్జితా.

నాధిపతిపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో…పే… కుసలం ఏకం ఖన్ధం…పే… ద్వే ఖన్ధా. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి…పే… అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో…పే… ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… అకుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా…పే… అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో …పే… మహాభూతే పటిచ్చ…పే… కటత్తారూపం ఉపాదారూపం. కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… అకుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి నవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. నానన్తరనసమనన్తరపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయసదిసా.

నాఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలే…పే… చిత్తసముట్ఠానం రూపం. అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… అకుసలే…పే… చిత్తసముట్ఠానం రూపం. అబ్యాకతం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… విపాకాబ్యాకతే కిరియాబ్యాకతే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతే…పే… కటత్తా రూపం. మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం కటత్తారూపం ఉపాదారూపం. బాహిరే మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపం. ఆహారసముట్ఠానే మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపం. ఉతుసముట్ఠానే…పే… ఉపాదారూపం. అసఞ్ఞసత్తానం మహాభూతే పటిచ్చ కటత్తారూపం ఉపాదారూపం. కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… అకుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి పఞ్చ విస్సజ్జితా. తత్థ విపాకాబ్యాకతే ఖన్ధే పటిచ్చ కటత్తారూపన్తి హదయవత్థువజ్జం వేదితబ్బం. నఉపనిస్సయపచ్చయో నారమ్మణపచ్చయసదిసో.

నపురేజాతపచ్చయే ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో…పే… అరూపే కుసలం…పే… ద్వే ఖన్ధా. కుసలం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తి కుసలపదే ద్వే, తథా అకుసలపదేపి. ‘‘అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… అరూపే విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం…పే… బాహిరం…పే… ఉపాదారూపం. కుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో. కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూపం. అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ…పే… అకుసలే ఖన్ధే చ…పే… రూప’’న్తి ఇమా తిస్సోతి సత్త విస్సజ్జితా. నపచ్ఛాజాతనాసేవనపచ్చయా నాధిపతిపచ్చయసదిసా. తత్థ కుసలాకుసలకిరియానం పఠమజవనవసేన నాసేవనపచ్చయప్పవత్తి వేదితబ్బా.

నకమ్మపచ్చయే ‘‘కుసలం పటిచ్చ కుసలో, కుసలా చేతనా. అకుసలం పటిచ్చ అకుసలో, అకుసలా చేతనా. అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో, విపాకకిరియా చేతనా. బాహిరం, ఆహారసముట్ఠానం, ఉతుసముట్ఠాన’’న్తి తిస్సో విస్సజ్జితా.

నవిపాకపచ్చయే ‘‘కుసలం పటిచ్చ కుసలో, అబ్యాకతో. కుసలో చ అబ్యాకతో చా’’తి కుసలపదే తిస్సో, తథా అకుసలపదేపి. ‘‘అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో…పే… బాహిరం ఆహారసముట్ఠానం ఉతుసముట్ఠానం అసఞ్ఞ…పే… ఉపాదారూపం…పే… అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ అబ్యాకతో’’తి ఇమా తిస్సోతి నవ విస్సజ్జితా.

నాహారపచ్చయే ‘‘అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో. బాహిరం ఉతుసముట్ఠానం, అసఞ్ఞ…పే… ఉపాదారూప’’న్తి ఏకావ.

నఇన్ద్రియపచ్చయే ‘‘అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో. బాహిరం ఆహారసముట్ఠానం…పే… ఉతుసముట్ఠానం…పే… అసఞ్ఞసత్తానం మహాభూతే పటిచ్చ రూపజీవితిన్ద్రియ’’న్తి ఏకావ.

నఝానపచ్చయే ‘‘అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో. పఞ్చవిఞ్ఞాణసహగతం…పే… బాహిరం ఆహారఉతుఅసఞ్ఞఉపాదారూప’’న్తి ఏకావ.

నమగ్గపచ్చయే ‘‘అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో. అహేతుకం విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం…పే… చిత్తసముట్ఠానం…పే… అహేతుకపటిసన్ధిక్ఖణే విపాకా…పే… కటత్తా చ రూపం…పే… బాహిరం ఆహారఉతుఅసఞ్ఞఉపాదారూప’’న్తి ఏకావ.

నసమ్పయుత్తపచ్చయో నారమ్మణపచ్చయసదిసో.

నవిప్పయుత్తపచ్చయే ‘‘కుసలం పటిచ్చ కుసలో. అరూపే కుసలోవ. అకుసలం…పే… అరూపే అకుసలో. అబ్యాకతం పటిచ్చ అబ్యాకతో, అరూపే విపాకకిరియాబ్యాకతం. బాహిరం అసఞ్ఞ…పే… ఉపాదారూప’’న్తి ఇమా తిస్సోవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. నోనత్థినోవిగతపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయసదిసా. నసహజాతననిస్సయనోఅత్థినోఅవిగతపచ్చయా పనేత్థ చత్తారోపి న లబ్భన్తీతి.

ఏవం పచ్చనీకే లబ్భమానపఞ్హవిస్సజ్జనం దస్సేత్వా తతో ‘‘నహేతుయా ద్వే. నారమ్మణే పఞ్చ. నాధిపతియా నవ. నానన్తరే నసమనన్తరే నాఞ్ఞమఞ్ఞే నఉపనిస్సయే పఞ్చ. నపురేజాతే సత్త. నపచ్ఛాజాతే నాసేవనే నవ. నకమ్మే తీణి. నవిపాకే నవ. నాహారే నఇన్ద్రియే నఝానే నమగ్గే ఏకం. నసమ్పయుత్తే పఞ్చ. నవిప్పయుత్తే తీణి. నోనత్థినోవిగతేసు పఞ్చా’’తి విస్సజ్జనవారగణనా వుత్తాతి అయం ఏకమూలకనయో.

ఇమినావ నయేన ద్విమూలకాదీసుపి యథానురూపం నయో నేతబ్బో, పాళియం పన ‘‘నహేతుపచ్చయా నారమ్మణే ఏక’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనవారగణనావ దస్సితాతి అయం పచ్చయపచ్చనీయనయో.

ఇమినా వుత్తానుసారేనేవ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా’’తిఆదినా అనులోమపచ్చనీయనయే, ‘‘అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా’’తిఆదినా పచ్చనీయానులోమనయే పఞ్హవిస్సజ్జననయో వేదితబ్బో. పాళియం పనేత్థ విస్సజ్జనవారగణనావ దస్సితాతి అయం అనులోమపచ్చనీయకుసలత్తికే పటిచ్చవారనయో.

సహజాతవారాదీసుపి ఛవారేసు పటిచ్చవారే వుత్తానుసారేన సబ్బత్థ నయో నేతబ్బో. యే పన తత్థ తత్థ పాళివిసేసా, అత్థవిసేసా చ ఉపలబ్భన్తి, తే పట్ఠానపాళిఅట్ఠకథాసు ఏవ సబ్బాకారతో గహేతబ్బా. ఇధ పన తే సబ్బే సఙ్ఖేపనయతో దస్సియమానాపి గన్థభారియం కరోన్తీతి న దస్సితా.

తేసు పన వారేసు ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. కుసలం ధమ్మం పచ్చయా… కుసలం ధమ్మం నిస్సాయ… కుసలం ధమ్మం సంసట్ఠో… కుసలం ధమ్మం సమ్పయుత్తో కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి ఏవం ఆదితో పఞ్చసు వారేసు పాళిగతి ఞాతబ్బా. తేసు చ పటిచ్చసహజాతా ఏకత్థా, పచ్చయనిస్సయా ఏకత్థా, సంసట్ఠసమ్పయుత్తా ఏకత్థా. తత్థ ‘‘కుసలం ధమ్మం సహజాతో’’తిఆదీసు కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ తేన సహజాతో హుత్వాతిఆదినా యథానురూపం అత్థో వేదితబ్బో. పచ్ఛిమే పన పఞ్హావారే ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో. కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో. కుసలో అబ్యాకతస్స…పే… కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ…పే… కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చా’’తిఆదినా హేతుపచ్చయే,

‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో. దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం పచ్చవేక్ఖతి. పుబ్బే సుచిణ్ణాని…పే… ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానం… సేఖా గోత్రభుం వోదానం మగ్గం పచ్చవేక్ఖన్తి. సేఖా వా పుథుజ్జనా వా కుసలం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తి. చేతోపరియఞాణేన కుసలచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం జానన్తి. ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకుసలస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకుసలం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలస్స… కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియపుబ్బేనివాసయథాకమ్మూపగఅనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో.

కుసలో అకుసలస్స…పే… దానం దత్వా…పే… కత్వా తం అస్సాదేతి అభినన్దతి. తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి. దిట్ఠి విచికిచ్ఛా ఉద్ధచ్చం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. పుబ్బే సుచిణ్ణాని అస్సాదేతి …పే… దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానం అస్సాదేతి…పే… ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి. ఝానే పరిహీనే విప్పటిసారిస్స దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి.

కుసలో అబ్యాకతస్స…పే… పచ్చయో. అరహా మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి. పుబ్బే సుచిణ్ణాని… కుసల…పే… విపస్సతి…పే… విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతి. ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనవిపాకస్స…పే… కిరియస్స. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతన…పే… విపాకస్స చ కిరియస్స చ. కుసలా ఖన్ధా చేతోపరియ…పే… అనాగతంసఞాణస్స ఆవజ్జనాయ.

అకుసలో అకుసలస్స…పే… పచ్చయో. రాగం అస్సాదేతి…పే… ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి. అకుసలో కుసలస్స…పే… పచ్చయో. సేఖా పహీనే కిలేసే…పే… అనాగతంసఞాణస్స. అకుసలో అబ్యాకతస్స… అరహా పహీనే కిలేసే…పే… ఆవజ్జనాయ.

అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స… అరహా ఫలం పచ్చవేక్ఖతి. నిబ్బానం, చక్ఖుం…పే… ఫోట్ఠబ్బం విపస్సతి. దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సతి…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకిరియం…పే… కిరియస్స. రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స…పే… ఆవజ్జనాయ. అబ్యాకతో కుసలస్స… సేఖా ఫలం…పే… అనాగతంసఞాణస్స. అబ్యాకతో అకుసలస్స… చక్ఖుం అస్సాదేతీ’’తిఆదినా ఆరమ్మణపచ్చయే చ,

‘‘కుసలో కుసలస్స అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో. ఆరమ్మణాధిపతి, సహజాతాధిపతి. ఆరమ్మణాధిపతి – దానం దత్వా’’తిఆదినా అధిపతిపచ్చయే చ,

‘‘కుసలో కుసలస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా విత్థారతో అనన్తరసమనన్తరసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయపచ్చయేసు చ,

‘‘కుసలో కుసలస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. ఆరమ్మణూపనిస్సయో – దానం దత్వా’’తిఆదినా ఆరమ్మణపచ్చయే వుత్తనయేన, ‘‘అనన్తరూపనిస్సయో – పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమాన’’న్తిఆదినా అనన్తరపచ్చయే వుత్తనయేనేవ, ‘‘పకతూపనిస్సయో – సద్ధం ఉపనిస్సాయ…పే… ఉపోసథకమ్మం కరోతి. ఝానం, విపస్సనం, మగ్గం, అభిఞ్ఞం, సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి. సీలం, సుతం, చాగం, పఞ్ఞం ఉపనిస్సాయ…పే… పఠమస్స ఝానస్స పరికమ్మం పఠమస్స ఝానస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స…పే… యథాకమ్మూపగఞాణం అనాగతంసఞాణస్స…పే… పఠమస్స మగ్గస్స పరికమ్మం పఠమస్స…పే… తతియో మగ్గో చతుత్థస్స. మగ్గో సేఖానం అత్థపటిసమ్భిదాయ…పే… ఠానాఠానకోసల్లస్స ఉపనిస్సయ. కుసలో అకుసలస్స…పే… ఆరమ్మణూపనిస్సయో. పకతూప…పే… పకతూపనిస్సయో – సద్ధం ఉపనిస్సాయ మానం జప్పేతి. దిట్ఠిం గణ్హాతి…పే… సద్ధా సీలం సుతం చాగో పఞ్ఞా రాగస్స, దోసస్స, మోహస్స, మానస్స, దిట్ఠియా. పత్థనాయ…పే… కుసలో అబ్యాకతస్స…పే… ఆరమ్మణూపనిస్సయో. అనన్తరూపనిస్సయో. పకతూప…పే… పకతూపనిస్సయో – సద్ధం ఉపనిస్సాయ అత్తానం ఆతాపేతి…పే… కాయికస్స సుఖస్స, దుక్ఖస్స, ఫలసమాపత్తియా. కుసలం కమ్మం విపాకస్స…పే… మగ్గో అరహతో అత్థపటిసమ్భిదాయ పచ్చయో.

అకుసలో అకుసలస్స…పే… పకతూపనిస్సయో – రాగం ఉపనిస్సాయ పాణం హనతి…పే… సమ్ఫం పలపతి…పే… సఙ్ఘం భిన్దతి. దోసం, మోహం, మానం, దిట్ఠిం, పత్థనం ఉపనిస్సాయ…పే… సఙ్ఘం భిన్దతి…పే… పాణాతిపాతో పాణాతిపాతస్స…పే… సఙ్ఘభేదకమ్మస్స…పే… పచ్చయో.

అకుసలో కుసలస్స…పే… పకతూపనిస్సయో – రాగం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి…పే… మగ్గం ఉప్పాదేతి…పే… సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి. రాగో…పే… పత్థనా. సద్ధాయ, సీలస్స…పే… పఞ్ఞాయ ఉపనిస్సయ. పాణం హన్త్వా తస్స పటిఘాతత్థాయ దానం దేతీ’’తిఆదినా చ ఉపనిస్సయపచ్చయే చ,

‘‘అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో…పే… ఆరమ్మణపురేజాతం – అరహా చక్ఖుం…పే… ఫోట్ఠబ్బే, వత్థుం విపస్సతి…పే… దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సతి…పే… రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స…పే… వత్థుపురేజాతం – చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స…పే… వత్థు విపాకాబ్యాకతాన’’న్తిఆదినా పురేజాతపచ్చయే చ,

‘‘కుసలో అబ్యాకతస్స…పే… పచ్ఛాజాతా కుసలా ఖన్ధా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్సా’’తిఆదినా పచ్ఛాజాతపచ్చయే చ,

‘‘కుసలో కుసలస్స…పే… పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా’’తిఆదినా ఆసేవనపచ్చయే చ,

‘‘సహజాతా నానాక్ఖణికా, సహజాతా కుసలా చేతనా…పే… సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం. నానాక్ఖణికా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపాన’’న్తిఆదినా కమ్మపచ్చయే చ,

‘‘అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స…పే… ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్న’’న్తిఆదినా విపాకపచ్చయే చ,

‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆదినా ఆహారపచ్చయాదీసు చ, ‘‘కుసలో అబ్యాకతస్స, సహజాతం, పచ్ఛాజాతం, సహజాతా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం. పచ్ఛాజాతా ఇమస్స కాయస్స…పే… అబ్యాకతో కుసలస్స…పే… పురేజాతం వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా విప్పయుత్తపచ్చయాదీసు చ పాళిగతి వేదితబ్బా.

తత్థ కుసలధమ్మో నామేస యస్మా ఉప్పజ్జన్తో ఠపేత్వా పచ్ఛాజాతపచ్చయం, విపాకపచ్చయఞ్చ సేసేహి ద్వావీసతియా పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి. కుసలస్స చ పచ్చయో హోన్తో ఠపేత్వా పురేజాతపచ్ఛాజాతవిపాకవిప్పయుత్తపచ్చయే సేసేహి వీసతియా పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. ఏవం కుసలో కుసలాదీనం, అకుసలో చ అకుసలాదీనం యథానురూపం పచ్చయా హోన్తి, తస్మా కుసలాదీనం తంతంపచ్చయుప్పన్నవిభాగం దస్సేతుం పఞ్హావారో వుత్తో. తత్థ సేఖా గోత్రభున్తి సోతాపన్నం సన్ధాయ వుత్తం, వోదానన్తి సకదాగామిఅనాగామినో. తేసం హి గోత్రభుచిత్తం వోదానం నామ. మగ్గా వుట్ఠహిత్వాతి మగ్గవీథితో వుట్ఠాయ. న హి మగ్గానన్తరా పచ్చవేక్ఖణా నామ అత్థీతి అయం అనులోమపట్ఠానే కుసలత్తికనయో.

వేదనాత్తికాదీసు ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా. ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో’’తిఆదినా కుసలత్తికే వుత్తానుసారేన పటిచ్చవారాదీసు పఞ్హావారపరియోసానేసు సత్తసు వారేసు ఏకేకస్మిం పచ్చయానులోమాదీహి చ ఏకమూలాదీహి నయేహి చ సబ్బత్తికేసు లబ్భమానపదవసేన గణనానయో యోజేత్వా ఞాతబ్బో. తత్థ వేదనాత్తికే వేదనాక్ఖన్ధస్స అలబ్భనతో ‘‘ఏకం ఖన్ధం నిస్సాయ ద్వే ఖన్ధా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బత్థ విసేసో పాళిఅట్ఠకథానుసారేనేవ ఞాతబ్బోతి అయం అనులోమపటిలోమే తికపట్ఠాననయో.

దుకపట్ఠానే పన ‘‘హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. అలోభం పటిచ్చ అదోసో. అమోహో. అదోసం అమోహం పటిచ్చ అలోభో. అదోసో. లోభం పటిచ్చ మోహో. మోహం పటిచ్చ లోభో. దోసం పటిచ్చ మోహో. మోహం పటిచ్చ దోసో. పటిసన్ధిక్ఖణే హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతి…పే… హేతూ చ నహేతూ చ. నహేతుం పటిచ్చ నహేతు ధమ్మో న…పే… హేతూ చ నహేతూ చా’’తిఆదినా హేతుదుకే,

‘‘సహేతుకం ధమ్మం పటిచ్చ సహేతుకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. సహేతుకం ఏకం ఖన్ధం…పే… సహేతుకం ధమ్మం పటిచ్చ. అహేతుకో…పే… చిత్తసముట్ఠానం రూపం. పటిసన్ధిక్ఖణే…పే… సహేతుకో చ, అహేతుకో చ…పే… అహేతుకం ఖన్ధం పటిచ్చ అహేతుకో. విచికిచ్ఛాసహగతం ఉద్ధచ్చసహగతం మోహం పటిచ్చ సమ్పయుత్తకా ఖన్ధా…పే… చిత్తసముట్ఠానం. ఆహారసముట్ఠాన’’న్తిఆదినా సహేతుకదుకాదీసు చ కేనచివిఞ్ఞేయ్యదుకవజ్జితేసు సబ్బదుకేసు పచ్చేకం పటిచ్చవారాదీసు సత్తసు మహావారేసు ఏకేకస్మిం పచ్చయానులోమాదీసు చతూసు నయేసు ఏకమూలకాదీహి సబ్బవారేహి కుసలత్తికే వుత్తానుసారేన యథానురూపం విభఙ్గనయో యోజేత్వా ఞాతబ్బో. సబ్బస్మిమ్పి హి పట్ఠానే కేనచివిఞ్ఞేయ్యదుకం న లబ్భతీతి అయం దుకపట్ఠాననయో.

దుకతికపట్ఠానే పన ‘‘హేతుం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా హేతుదుకేన సద్ధిం కుసలత్తికే కుసలం పదం యోజేత్వా పటిచ్చవారాదీసు సత్తసు వారేసు పచ్చయానులోమాదీనం చతున్నం నయానం వసేన లబ్భమానకపచ్చయా ఏకమూలకాదినయేహి దస్సితా. యథా చ కుసలం పదం, ఏవం అకుసలం పదం, అబ్యాకతఞ్చ హేతుదుకేన యోజేత్వా వుత్తనయేన దస్సేత్వా హేతుకుసలదుకతికన్తి ఠపితం. పాళి పన అతిసంఖిత్తా. యథా కుసలత్తికం, ఏవం ‘‘హేతుం సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా లబ్భమానకపదవసేన వేదనాత్తికాదయోపి హేతుదుకేన యోజేత్వా హేతువేదనదుకతికాదీని ఏకవీసతిదుకతికాని దస్సితానీతి. యథా చ హేతుదుకేన సద్ధిం లబ్భమానకపదవసేన ద్వావీసతితికా యోజితా, ఏవం సహేతుకదుకాదీహి సబ్బేహి సద్ధిం పచ్చేకం ద్వావీసతితికా యోజేతబ్బా. పాళి పనేత్థ ఇతో పరేసుపి సబ్బత్థ అతిసంఖిత్తా. ఏవం ద్వావీసతితికే గహేత్వా దుకసతే పక్ఖిపిత్వా దుకతికపట్ఠానం దేసితన్తి అయం దుకతికపట్ఠాననయో.

తికదుకపట్ఠానేపి ‘‘కుసలం హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో హేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా కుసలత్తికేన సద్ధిం హేతుపదం యోజేత్వా పటిచ్చవారాదీసు సత్తసు మహావారేసు పచ్చయానులోమాదినయచతుక్కవసేన లబ్భమానకపచ్చయా ఏకమూలాదీహి సబ్బవారేహి దస్సితా. యథా హేతుపదం, ఏవం నహేతుపదమ్పి కుసలత్తికేన సద్ధిం యోజేత్వా కుసలహేతు తికదుకన్తి ఠపితం. యథా చ కుసలత్తికేన సద్ధిం హేతుదుకం, ఏవం ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం హేతుం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదినా వేదనాత్తికాదీహిపి తం యోజేత్వా వేదనాత్తికదుకాదీని ఏకవీసతితికదుకాదీని దస్సితాని. యథా చ హేతుదుకం, ఏవం సహేతుకాదయోపి సబ్బే పచ్చేకం ద్వావీసతియా తికేహి లబ్భమానపదవసేనేవ యోజితా. ఏవం దుకసతం ద్వావీసతియా తికేసు పక్ఖిపిత్వా తికదుకపట్ఠానం దేసితన్తి అయం తికదుకపట్ఠాననయో.

తికతికపట్ఠానేపి ‘‘కుసలం సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా కుసలత్తికం వేదనాత్తికాదీహి సబ్బత్తికేహి, వేదనాత్తికాదయో చ కుసలత్తికాదీహి వుత్తనయేన యోజేత్వా పచ్చయా దస్సితా. ఏవం తికేసు ఏవ తికే పక్ఖిపిత్వా తికతికపట్ఠానం దేసితన్తి అయం తికతికపట్ఠాననయో.

దుకదుకపట్ఠానేపి ‘‘హేతుం సహేతుకం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు సహేతుకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా హేతుదుకం సహేతుకాదీహి, సహేతుకఞ్చ హేతుదుకాదీహి యోజేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేహి పచ్చయా దస్సితా. ఏవం దుకేసు ఏవ దుకే పక్ఖిపిత్వా దుకదుకపట్ఠానం దేసితన్తి అయం దుకదుకపట్ఠాననయో. ఏవం తావ అనులోమపట్ఠానే –

‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,

దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;

తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,

ఛ అనులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి. –

వుత్తా ఛ నయా వేదితబ్బా. పచ్చయవసేన పనేతేసు ఛసు ఏకేకస్మిం పట్ఠానే పచ్చయానులోమాదీనం చతున్నం నయానం వసేన ఏతేన పరియాయేన చతువీసతినయపటిమణ్డితమిదం ధమ్మానులోమపట్ఠానన్తి వేదితబ్బం. అయం అనులోమపట్ఠాననయో.

పచ్చనీయపట్ఠానే పన ‘‘నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. అకుసలం అబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ…పే… ద్వే ఖన్ధా, చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూప’’న్తిఆదినా తికపట్ఠానే, ‘‘నహేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. నహేతుం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ…పే… చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూప’’న్తిఆదినా దుకపట్ఠానే చ, ‘‘నహేతుం నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. నహేతుం నకుసలం అబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆదినా దుకతికపట్ఠానే చ, ‘‘నకుసలం నహేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో నహేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తికదుకపట్ఠానే చ, ‘‘నకుసలం నసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో నసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తికతికపట్ఠానే చ, ‘‘నహేతుం నసహేతుకం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు నసహేతుకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా దుకదుకపట్ఠానే చాతి ఛసు పచ్చనీయపట్ఠానేసు అనులోమతికపట్ఠానాదీసు ఛసు పట్ఠానేసు వుత్తేన సబ్బేన పకారేన పాళినయో వేదితబ్బో. ఇదఞ్చ కుసలాదీనం, హేతుఆదీనఞ్చ ధమ్మానం పచ్చయుప్పన్నభావపటిక్ఖేపవసేన పవత్తత్తా ధమ్మపచ్చనీయపట్ఠానం నామ జాతం. తత్థ హి నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి కుసలస్స పచ్చయపటిక్ఖేపో. నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతి కుసలస్స పచ్చయుప్పన్నభావపటిక్ఖేపో. తథా ‘‘అకుసలం అబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ…పే… అకుసలా, అబ్యాకతా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవమాదినా నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవమేత్థ పచ్చనీయపట్ఠానే –

‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,

దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;

తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,

ఛ పచ్చనీయమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి. –

వుత్తా ఛ నయా వేదితబ్బా. పచ్చయవసేన పనేత్థాపి ఏకేకస్మిం పచ్చయానులోమాదీనం చతున్నం చతున్నం నయానం వసేన చతువీసతినయపటిమణ్డితమిదం ధమ్మపచ్చనీయపట్ఠానన్తి వేదితబ్బన్తి అయం పచ్చనీయపట్ఠాననయో.

అనులోమపచ్చనీయపట్ఠానే పన ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా. కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తిఆదినా తికపట్ఠానే, ‘‘హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా దుకపట్ఠానే చ, ‘‘హేతుం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా దుకతికపట్ఠానే చ, ‘‘కుసలం హేతుం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో నహేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తికదుకపట్ఠానే చ, ‘‘కుసలం సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ నకుసలో నసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తికతికపట్ఠానే చ, ‘‘హేతుం సహేతుకం ధమ్మం పటిచ్చ నహేతు నసహేతుకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా దుకదుకపట్ఠానే చ హేట్ఠా వుత్తనయేన సబ్బేన పకారేన పాళినయో వేదితబ్బో. ఇదం కుసలాదీనం ధమ్మానం పచ్చయత్తం అప్పటిక్ఖిపిత్వా పచ్చయుప్పన్నానం కుసలాదిభావపటిక్ఖేపవసేన పవత్తత్తా ధమ్మానులోమపచ్చనీయపట్ఠానం నామ జాతం. తత్థ హి కుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి కుసలస్స పచ్చయభావవిధానం. నకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతి కుసలస్స పచ్చయుప్పన్నభావనివారణం, తస్మా ‘‘కుసలే ఖన్ధే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానం రూప’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనం వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి ఏవమేత్థ అనులోమపచ్చనీయపట్ఠానే –

‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,

దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;

తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,

ఛ అనులోమపచ్చనీయమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి. –

వుత్తా ఛ నయా వేదితబ్బా. పచ్చయవసేన పనేత్థాపి ఏకేకస్మిం పచ్చయానులోమాదీనం చతున్నం చతున్నం నయానం వసేన చతువీసతినయపటిమణ్డితమిదం ధమ్మానులోమపచ్చనీయపట్ఠానన్తి వేదితబ్బన్తి అయం అనులోమపచ్చనీయపట్ఠాననయో.

పచ్చనీయానులోమపట్ఠానే ‘‘నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో…పే… నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదినా తికపట్ఠానే, ‘‘నహేతుం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా దుకపట్ఠానే చ, ‘‘నహేతుం నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు అకుసలో ధమ్మో…పే… హేతు అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతి’’ఆదినా దుకతికపట్ఠానే చ, ‘‘నకుసలం నహేతుం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో హేతు ధమ్మో…పే… అబ్యాకతో హేతు ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తికదుకపట్ఠానే చ, ‘‘నకుసలం నసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో…పే… అబ్యాకతో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తికతికపట్ఠానే చ, ‘‘నహేతుం నసహేతుకం ధమ్మం పటిచ్చ హేతు సహేతుకో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా దుకదుకపట్ఠానే చ, హేట్ఠా వుత్తేన పకారేన పాళినయో వేదితబ్బో. ఇదఞ్చ కుసలాదిధమ్మానం పచ్చయత్తం పటిక్ఖిపిత్వా తేసం పచ్చయుప్పన్నభావఅప్పటిక్ఖేపవసేన పవత్తత్తా ధమ్మపచ్చనీయానులోమపట్ఠానం నామ జాతం. తత్థ నకుసలం ధమ్మన్తి కుసలస్స పచ్చయభావనివారణం. అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతి అకుసలస్స ఉప్పత్తివిధానం. కుసలం పన పటిచ్చ కుసలస్స ఉప్పత్తిఅభావతో ‘‘కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి అవత్వా ‘‘అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తి లబ్భమానపదవసేన వుత్తం. కుసలం, హి అకుసలం, అబ్యాకతం వా సహజాతపచ్చయం కత్వా ఉప్పజ్జమానో కుసలో నామ నత్థి, తస్మా అకుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ వసేన దేసనా కతా. ఏవమఞ్ఞత్థ. ఏవమేత్థ ధమ్మపచ్చనీయానులోమపట్ఠానే –

‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,

దుకతికఞ్చేవ తికదుకఞ్చ;

తికతికఞ్చేవ దుకదుకఞ్చ,

ఛ పచ్చనీయానులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి. –

వుత్తా ఛ నయా వేదితబ్బా. పచ్చయవసేన పనేత్థాపి తికపట్ఠానాదీసు ఏకేకస్మిం పచ్చయానులోమాదీనం చతున్నం చతున్నం నయానం వసేన ఏకేన పరియాయేన చతువీసతినయపటిమణ్డితమిదం ధమ్మపచ్చనీయానులోమపట్ఠానన్తి వేదితబ్బన్తి అయం పచ్చనీయానులోమపట్ఠాననయో.

ఏవమిదం భగవతా అనులోమపట్ఠానాదీసు చతూసు ఏకేకస్మిం పట్ఠానే తికదుకాదీనఞ్ఞేవ ఛన్నం ఛన్నం నయానం వసేన చతువీసతినయపటిమణ్డితం సమన్తపట్ఠానమహాపకరణం దేసితం. పచ్చయవసేన పనేతేసు చతువీసతియా పట్ఠానేసు ఏకేకస్మిం పచ్చయానులోమాదీనం చతున్నం చతున్నం నయానం వసేనేతం ఛన్నవుతినయపటిమణ్డితం హోతి, ధమ్మవసేనేవ చేతం పకరణం చతువీసతిసమన్తపట్ఠానం వుత్తన్తి అయమేత్థ విభఙ్గనయో.

మోహవిచ్ఛేదనియా అభిధమ్మమాతికత్థవణ్ణనాయ

పట్ఠానమాతికత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

౧. మాతికాయాభిధమ్మస్స, ఆరద్ధా అత్థవణ్ణనా;

మోహవిచ్ఛేదనీ నామ, యా సా నిట్ఠముపాగతా.

౨. నిట్ఠం యథాయం సమ్పత్తా, లజ్జీహి అభిపత్థితా;

సబ్బే నిట్ఠం తథా సన్తా, సమేన్తు సుమనోరథా.

౩. యో గమ్భీరో ససాదీనం, సముద్దోవ భయావహో;

కాలేస్మిం ధీమతఞ్చాపి, అపి గన్థావలోకనే.