౫. పపాతవగ్గో

౧. లోకచిన్తాసుత్తం

౧౧౧౧. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతరో పురిసో రాజగహా నిక్ఖమిత్వా ‘లోకచిన్తం చిన్తేస్సామీ’తి యేన సుమాగధా పోక్ఖరణీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా సుమాగధాయ పోక్ఖరణియా తీరే నిసీది లోకచిన్తం చిన్తేన్తో. అద్దసా ఖో, భిక్ఖవే, సో పురిసో సుమాగధాయ పోక్ఖరణియా తీరే చతురఙ్గినిం సేనం [చతురఙ్గినిసేనం (క.)] భిసముళాలం [భిసమూలాలం (పీ. క.)] పవిసన్తం. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘ఉమ్మత్తోస్మి నామాహం, విచేతోస్మి నామాహం! యం లోకే నత్థి తం మయా దిట్ఠ’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో నగరం పవిసిత్వా మహాజనకాయస్స ఆరోచేసి – ‘ఉమ్మత్తోస్మి నామాహం, భన్తే, విచేతోస్మి నామాహం, భన్తే! యం లోకే నత్థి తం మయా దిట్ఠ’’’న్తి. ‘‘కథం పన త్వం, అమ్భో పురిస, ఉమ్మత్తో కథం విచేతో? కిఞ్చ లోకే నత్థి యం తయా దిట్ఠ’’న్తి? ‘‘ఇధాహం, భన్తే, రాజగహా నిక్ఖమిత్వా ‘లోకచిన్తం చిన్తేస్సామీ’తి యేన సుమాగధా పోక్ఖరణీ తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా సుమాగధాయ పోక్ఖరణియా తీరే నిసీదిం లోకచిన్తం చిన్తేన్తో. అద్దసం ఖ్వాహం, భన్తే, సుమాగధాయ పోక్ఖరణియా తీరే చతురఙ్గినిం సేనం భిసముళాలం పవిసన్తం. ఏవం ఖ్వాహం, భన్తే, ఉమ్మత్తో ఏవం విచేతో. ఇదఞ్చ లోకే నత్థి యం మయా దిట్ఠ’’న్తి. ‘‘తగ్ఘ త్వం, అమ్భో పురిస, ఉమ్మత్తో తగ్ఘ విచేతో. ఇదఞ్చ లోకే నత్థి యం తయా దిట్ఠ’’న్తి.

‘‘తం ఖో పన, భిక్ఖవే, సో పురిసో భూతంయేవ అద్దస, నో అభూతం. భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, దేవాసురసఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో అహోసి. తస్మిం ఖో పన, భిక్ఖవే, సఙ్గామే దేవా జినింసు, అసురా పరాజినింసు. పరాజితా చ ఖో, భిక్ఖవే, అసురా భీతా భిసముళాలేన అసురపురం పవిసింసు దేవానంయేవ మోహయమానా.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, మా లోకచిన్తం చిన్తేథ – ‘సస్సతో లోకో’తి వా ‘అసస్సతో లోకో’తి వా, ‘అన్తవా లోకో’తి వా ‘అనన్తవా లోకో’తి వా, ‘తం జీవం తం సరీర’న్తి వా ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తి వా, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా. తం కిస్స హేతు? నేసా, భిక్ఖవే, చిన్తా అత్థసంహితా నాదిబ్రహ్మచరియకా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘చిన్తేన్తా ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి చిన్తేయ్యాథ…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి చిన్తేయ్యాథ. తం కిస్స హేతు? ఏసా, భిక్ఖవే, చిన్తా అత్థసంహితా ఏసా ఆదిబ్రహ్మచరియకా ఏసా నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. పఠమం.

౨. పపాతసుత్తం

౧౧౧౨. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆయామ, భిక్ఖవే, యేన పటిభానకూటో తేనుపసఙ్కమిస్సామ దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో భగవా సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం యేన పటిభానకూటో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు పటిభానకూటే మహన్తం పపాతం. దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మహా వతాయం, భన్తే, పపాతో సుభయానకో, భన్తే, పపాతో. అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఇమమ్హా పపాతా అఞ్ఞో పపాతో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి? ‘‘అత్థి ఖో, భిక్ఖు, ఇమమ్హా పపాతా అఞ్ఞో పపాతో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, ఇమమ్హా పపాతా అఞ్ఞో పపాతో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి? ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరమన్తి, జరాసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరమన్తి, మరణసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరమన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరమన్తి. తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరతా జరాసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరతా మరణసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరతా సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరతా జాతిసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తి, జరాసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తి, మరణసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తి. తే జాతిసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరిత్వా జరాసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరిత్వా మరణసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరిత్వా సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరిత్వా జాతిపపాతమ్పి పపతన్తి, జరాపపాతమ్పి పపతన్తి, మరణపపాతమ్పి పపతన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసపపాతమ్పి పపతన్తి. తే న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానన్తి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి, తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు నాభిరమన్తి, జరాసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు నాభిరమన్తి, మరణసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు నాభిరమన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు నాభిరమన్తి. తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అనభిరతా, జరాసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అనభిరతా, మరణసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అనభిరతా, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అనభిరతా, జాతిసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే నాభిసఙ్ఖరోన్తి, జరాసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే నాభిసఙ్ఖరోన్తి, మరణసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే నాభిసఙ్ఖరోన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే నాభిసఙ్ఖరోన్తి. తే జాతిసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అనభిసఙ్ఖరిత్వా, జరాసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అనభిసఙ్ఖరిత్వా, మరణసంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అనభిసఙ్ఖరిత్వా, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాససంవత్తనికేపి సఙ్ఖారే అనభిసఙ్ఖరిత్వా, జాతిపపాతమ్పి నప్పపతన్తి, జరాపపాతమ్పి నప్పపతన్తి, మరణపపాతమ్పి నప్పపతన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసపపాతమ్పి నప్పపతన్తి. తే పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. దుతియం.

౩. మహాపరిళాహసుత్తం

౧౧౧౩. ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మహాపరిళాహో నామ నిరయో. తత్థ యం కిఞ్చి చక్ఖునా రూపం పస్సతి, అనిట్ఠరూపఞ్ఞేవ పస్సతి నో ఇట్ఠరూపం; అకన్తరూపఞ్ఞేవ పస్సతి నో కన్తరూపం; అమనాపరూపఞ్ఞేవ పస్సతి నో మనాపరూపం. యం కిఞ్చి సోతేన సద్దం సుణాతి…పే… యం కిఞ్చి కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసతి…పే… యం కిఞ్చి మనసా ధమ్మం విజానాతి, అనిట్ఠరూపఞ్ఞేవ విజానాతి నో ఇట్ఠరూపం; అకన్తరూపఞ్ఞేవ విజానాతి నో కన్తరూపం; అమనాపరూపఞ్ఞేవ విజానాతి నో మనాపరూప’’న్తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మహా వత సో, భన్తే, పరిళాహో, సుమహా వత సో, భన్తే, పరిళాహో! అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఏతమ్హా పరిళాహా అఞ్ఞో పరిళాహో మహన్తతరో చేవ భయానకతరో చా’’తి? ‘‘అత్థి ఖో, భిక్ఖు, ఏతమ్హా పరిళాహా అఞ్ఞో పరిళాహో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, ఏతమ్హా పరిళాహా అఞ్ఞో పరిళాహో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి? ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానన్తి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరమన్తి…పే… అభిరతా…పే… అభిసఙ్ఖరోన్తి…పే… అభిసఙ్ఖరిత్వా జాతిపరిళాహేనపి పరిడయ్హన్తి, జరాపరిళాహేనపి పరిడయ్హన్తి, మరణపరిళాహేనపి పరిడయ్హన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసపరిళాహేనపి పరిడయ్హన్తి. తే న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానన్తి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి. తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు నాభిరమన్తి…పే… అనభిరతా…పే… నాభిసఙ్ఖరోన్తి…పే… అనభిసఙ్ఖరిత్వా జాతిపరిళాహేనపి న పరిడయ్హన్తి, జరాపరిళాహేనపి న పరిడయ్హన్తి, మరణపరిళాహేనపి న పరిడయ్హన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసపరిళాహేనపి న పరిడయ్హన్తి. తే పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. తతియం.

౪. కూటాగారసుత్తం

౧౧౧౪. ‘‘యో హి, భిక్ఖవే [యో చ ఖో భిక్ఖవే (స్యా. క.)], ఏవం వదేయ్య – ‘అహం దుక్ఖం అరియసచ్చం యథాభూతం అనభిసమేచ్చ…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అరియసచ్చం యథాభూతం అనభిసమేచ్చ సమ్మా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం కూటాగారస్స హేట్ఠిమం ఘరం అకరిత్వా ఉపరిమం ఘరం ఆరోపేస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం దుక్ఖం అరియసచ్చం యథాభూతం అనభిసమేచ్చ…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అరియసచ్చం యథాభూతం అనభిసమేచ్చ సమ్మా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి.

‘‘యో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఏవం వదేయ్య – ‘అహం దుక్ఖం అరియసచ్చం యథాభూతం అభిసమేచ్చ…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అరియసచ్చం యథాభూతం అభిసమేచ్చ సమ్మా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామీ’తి – ఠానమేతం విజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం కూటాగారస్స హేట్ఠిమం ఘరం కరిత్వా ఉపరిమం ఘరం ఆరోపేస్సామీ’తి – ఠానమేతం విజ్జతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యో ఏవం వదేయ్య – ‘అహం దుక్ఖం అరియసచ్చం యథాభూతం అభిసమేచ్చ…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అరియసచ్చం యథాభూతం అభిసమేచ్చ సమ్మా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామీ’తి – ఠానమేతం విజ్జతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. చతుత్థం.

౫. వాలసుత్తం

౧౧౧౫. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సమ్బహులే లిచ్ఛవికుమారకే సన్థాగారే ఉపాసనం కరోన్తే, దూరతోవ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతేన్తే, పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం [పోఖానుపోఖం (స్యా. కం.)] అవిరాధితం. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘సిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, సుసిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా; యత్ర హి నామ దూరతోవ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతేస్సన్తి పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధిత’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో వేసాలిం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసిం. అద్దసం ఖ్వాహం, భన్తే సమ్బహులే లిచ్ఛవికుమారకే సన్థాగారే ఉపాసనం కరోన్తే దూరతోవ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతేన్తే పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధితం’. దిస్వాన మే ఏతదహోసి – ‘‘సిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, సుసిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా; యత్ర హి నామ దూరతోవ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతేస్సన్తి పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధిత’’న్తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆనన్ద, కతమం ను ఖో దుక్కరతరం వా దురభిసమ్భవతరం వా – యో దూరతోవ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గళేన అసనం అతిపాతేయ్య పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధితం, యో వా సత్తధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిం పటివిజ్ఝేయ్యా’’తి? ‘‘ఏతదేవ, భన్తే, దుక్కరతరఞ్చేవ దురభిసమ్భవతరఞ్చ యో వా [యో (సీ.)] సత్తధా భిన్నస్స వాలస్స కోటియా కోటిం పటివిజ్ఝేయ్యా’’తి. ‘‘అథ ఖో [అథ ఖో తే (స్యా. కం.)], ఆనన్ద, దుప్పటివిజ్ఝతరం పటివిజ్ఝన్తి, యే ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పటివిజ్ఝన్తి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పటివిజ్ఝన్తి’’.

‘‘తస్మాతిహానన్ద, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. పఞ్చమం.

౬. అన్ధకారసుత్తం

౧౧౧౬. ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా, యత్థమిమేసం చన్దిమసూరియానం ఏవంమహిద్ధికానం ఏవం మహానుభావానం ఆభాయ నానుభోన్తీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మహా వత సో, భన్తే, అన్ధకారో, సుమహా వత సో, భన్తే, అన్ధకారో! అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఏతమ్హా అన్ధకారా అఞ్ఞో అన్ధకారో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి? ‘‘అత్థి ఖో, భిక్ఖు, ఏతమ్హా అన్ధకారా అఞ్ఞో అన్ధకారో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే, ఏతమ్హా అన్ధకారా అఞ్ఞో అన్ధకారో మహన్తతరో చ భయానకతరో చా’’తి? ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖు, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానన్తి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు అభిరమన్తి…పే… అభిరతా…పే… అభిసఙ్ఖరోన్తి…పే… అభిసఙ్ఖరిత్వా జాతన్ధకారమ్పి పపతన్తి, జరన్ధకారమ్పి పపతన్తి, మరణన్ధకారమ్పి పపతన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసన్ధకారమ్పి పపతన్తి. తే న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖు, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానన్తి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి, తే జాతిసంవత్తనికేసు సఙ్ఖారేసు నాభిరమన్తి…పే… అనభిరతా…పే… నాభిసఙ్ఖరోన్తి…పే… అనభిసఙ్ఖరిత్వా జాతన్ధకారమ్పి నప్పపతన్తి, జరన్ధకారమ్పి నప్పపతన్తి, మరణన్ధకారమ్పి నప్పపతన్తి, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసన్ధకారమ్పి నప్పపతన్తి. తే పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. ‘పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మా’తి వదామి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమఛిగ్గళయుగసుత్తం

౧౧౧౭. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహాసముద్దే ఏకచ్ఛిగ్గళం యుగం పక్ఖిపేయ్య. తత్రాపిస్స కాణో కచ్ఛపో. సో వస్ససతస్స వస్ససతస్స అచ్చయేన సకిం సకిం ఉమ్ముజ్జేయ్య. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను ఖో కాణో కచ్ఛపో వస్ససతస్స వస్ససతస్స అచ్చయేన సకిం సకిం ఉమ్ముజ్జన్తో అముస్మిం ఏకచ్ఛిగ్గళే యుగే గీవం పవేసేయ్యా’’తి? ‘‘యది నూన, భన్తే, కదాచి కరహచి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేనా’’తి.

‘‘ఖిప్పతరం ఖో సో, భిక్ఖవే, కాణో కచ్ఛపో వస్ససతస్స వస్ససతస్స అచ్చయేన సకిం సకిం ఉమ్ముజ్జన్తో అముస్మిం ఏకచ్ఛిగ్గళే యుగే గీవం పవేసేయ్య, న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, సకిం వినిపాతగతేన బాలేన [వినీతగతేన బహులేన (క.)] మనుస్సత్తం వదామి’’.

తం కిస్స హేతు? న హేత్థ, భిక్ఖవే, అత్థి ధమ్మచరియా, సమచరియా, కుసలకిరియా, పుఞ్ఞకిరియా. అఞ్ఞమఞ్ఞఖాదికా ఏత్థ, భిక్ఖవే, వత్తతి దుబ్బలఖాదికా. తం కిస్స హేతు? అదిట్ఠత్తా, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం. కతమేసం చతున్నం? దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స…పే… దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చస్స.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఛిగ్గళయుగసుత్తం

౧౧౧౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం మహాపథవీ ఏకోదకా అస్స. తత్ర పురిసో ఏకచ్ఛిగ్గళం యుగం పక్ఖిపేయ్య. తమేనం పురత్థిమో వాతో పచ్ఛిమేన సంహరేయ్య, పచ్ఛిమో వాతో పురత్థిమేన సంహరేయ్య, ఉత్తరో వాతో దక్ఖిణేన సంహరేయ్య, దక్ఖిణో వాతో ఉత్తరేన సంహరేయ్య. తత్రస్స కాణో కచ్ఛపో. సో వస్ససతస్స వస్ససతస్స అచ్చయేన సకిం సకిం ఉమ్ముజ్జేయ్య. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను ఖో కాణో కచ్ఛపో వస్ససతస్స వస్ససతస్స అచ్చయేన సకిం సకిం ఉమ్ముజ్జన్తో అముస్మిం ఏకచ్ఛిగ్గళే యుగే గీవం పవేసేయ్యా’’తి? ‘‘అధిచ్చమిదం, భన్తే, యం సో కాణో కచ్ఛపో వస్ససతస్స వస్ససతస్స అచ్చయేన సకిం సకిం ఉమ్ముజ్జన్తో అముస్మిం ఏకచ్ఛిగ్గళే యుగే గీవం పవేసేయ్యా’’తి.

‘‘ఏవం అధిచ్చమిదం, భిక్ఖవే, యం మనుస్సత్తం లభతి. ఏవం అధిచ్చమిదం, భిక్ఖవే, యం తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. ఏవం అధిచ్చమిదం, భిక్ఖవే, యం తథాగతప్పవేదితో ధమ్మవినయో లోకే దిబ్బతి. తస్సిదం [తయిదం (?)], భిక్ఖవే, మనుస్సత్తం లద్ధం, తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, తథాగతప్పవేదితో చ ధమ్మవినయో లోకే దిబ్బతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమసినేరుపబ్బతరాజసుత్తం

౧౧౧౯. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో సినేరుస్స పబ్బతరాజస్స సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా ఉపనిక్ఖిపేయ్య. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో బహుతరం – యా వా [యా చ] సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా ఉపనిక్ఖిత్తా, యో వా [యో చ (స్యా. కం. పీ. క.) సం. ని. ౨.౮౪] సినేరుపబ్బతరాజా’’తి? ‘‘ఏతదేవ, భన్తే, బహుతరం, యదిదం – సినేరుపబ్బతరాజా; అప్పమత్తికా సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా ఉపనిక్ఖిత్తా. సఙ్ఖమ్పి న ఉపేన్తి, ఉపనిధమ్పి న ఉపేన్తి, కలభాగమ్పి న ఉపేన్తి సినేరుపబ్బతరాజానం ఉపనిధాయ సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా ఉపనిక్ఖిత్తా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స దిట్ఠిసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స అభిసమేతావినో ఏతదేవ బహుతరం దుక్ఖం యదిదం పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం; అప్పమత్తకం అవసిట్ఠం. సఙ్ఖమ్పి న ఉపేతి, ఉపనిధమ్పి న ఉపేతి, కలభాగమ్పి న ఉపేతి, పురిమం దుక్ఖక్ఖన్ధం పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం ఉపనిధాయ యదిదం సత్తక్ఖత్తుపరమతా; యో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియసినేరుపబ్బతరాజసుత్తం

౧౧౨౦. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సినేరుపబ్బతరాజాయం పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్య, ఠపేత్వా సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో బహుతరం – యం వా సినేరుస్స పబ్బతరాజస్స పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం, యా వా సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా అవసిట్ఠా’’తి? ‘‘ఏతదేవ, భన్తే, బహుతరం సినేరుస్స పబ్బతరాజస్స యదిదం పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం; అప్పమత్తికా సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా అవసిట్ఠా. సఙ్ఖమ్పి న ఉపేన్తి, ఉపనిధమ్పి న ఉపేన్తి, కలభాగమ్పి న ఉపేన్తి సినేరుస్స పబ్బతరాజస్స పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం ఉపనిధాయ సత్త ముగ్గమత్తియో పాసాణసక్ఖరా అవసిట్ఠా’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స దిట్ఠిసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స అభిసమేతావినో ఏతదేవ బహుతరం దుక్ఖం యదిదం పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం; అప్పమత్తకం అవసిట్ఠం. సఙ్ఖమ్పి న ఉపేతి, ఉపనిధమ్పి న ఉపేతి, కలభాగమ్పి న ఉపేతి, పురిమం దుక్ఖక్ఖన్ధం పరిక్ఖీణం పరియాదిన్నం ఉపనిధాయ యదిదం సత్తక్ఖత్తుపరమతా; యో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. దసమం.

పపాతవగ్గో పఞ్చమో.

తస్సుద్దానం –

చిన్తా పపాతో పరిళాహో, కూటం వాలన్ధకారో చ;

ఛిగ్గళేన చ ద్వే వుత్తా, సినేరు అపరే దువేతి.