౧౨. సచ్చసంయుత్తం

౧. సమాధివగ్గో

౧. సమాధిసుత్తం

౧౦౭౧. సావత్థినిదానం. ‘‘సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ. సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి. కిఞ్చ యథాభూతం పజానాతి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ. సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. పఠమం.

౨. పటిసల్లానసుత్తం

౧౦౭౨. ‘‘పటిసల్లానే, భిక్ఖవే, యోగమాపజ్జథ. పటిసల్లీనో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి. కిఞ్చ యథాభూతం పజానాతి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. పటిసల్లానే, భిక్ఖవే, యోగమాపజ్జథ. పటిసల్లీనో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. దుతియం.

౩. పఠమకులపుత్తసుత్తం

౧౦౭౩. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజింసు, సబ్బే తే చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సన్తి, సబ్బే తే చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, సబ్బే తే చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ.

‘‘కతమేసం చతున్నం? దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స దుక్ఖసముదయస్స అరియసచ్చస్స దుక్ఖనిరోధస్స అరియసచ్చస్స దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చస్స. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజింసు…పే… పబ్బజిస్సన్తి…పే… పబ్బజన్తి, సబ్బే తే ఇమేసంయేవ చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యోగో కరణీయో, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. తతియం.

౪. దుతియకులపుత్తసుత్తం

౧౦౭౪. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా యథాభూతం అభిసమేసుం, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమేసుం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా యథాభూతం అభిసమేస్సన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమేస్సన్తి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా యథాభూతం అభిసమేన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమేన్తి.

‘‘కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం కులపుత్తా సమ్మా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా యథాభూతం అభిసమేసుం …పే… అభిసమేస్సన్తి…పే… అభిసమేన్తి, సబ్బే తే ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమేన్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. చతుత్థం.

౫. పఠమసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౧౦౭౫. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝింసు, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝింసు. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝిస్సన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝిస్సన్తి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝన్తి.

‘‘కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝింసు…పే… అభిసమ్బోజ్ఝిస్సన్తి…పే… అభిసమ్బోజ్ఝన్తి, సబ్బే తే ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బోజ్ఝన్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౧౦౭౬. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేసుం, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేసుం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేస్సన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేస్సన్తి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేన్తి.

‘‘కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేసుం…పే… పకాసేస్సన్తి…పే… పకాసేన్తి, సబ్బే తే ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధం పకాసేన్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. వితక్కసుత్తం

౧౦౭౭. ‘‘మా, భిక్ఖవే, పాపకే అకుసలే వితక్కే వితక్కేయ్యాథ [వితక్కేథ (సీ. స్యా. కం.)], సేయ్యథిదం – కామవితక్కం, బ్యాపాదవితక్కం, విహింసావితక్కం. తం కిస్స హేతు? నేతే, భిక్ఖవే, వితక్కా అత్థసంహితా నాదిబ్రహ్మచరియకా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి.

‘‘వితక్కేన్తా చ ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి వితక్కేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి వితక్కేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి వితక్కేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి వితక్కేయ్యాథ. తం కిస్స హేతు? ఏతే, భిక్ఖవే, వితక్కా అత్థసంహితా ఏతే ఆదిబ్రహ్మచరియకా ఏతే నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. సత్తమం.

౮. చిన్తసుత్తం

౧౦౭౮. ‘‘మా, భిక్ఖవే, పాపకం అకుసలం చిత్తం చిన్తేయ్యాథ [చిన్తేథ (సీ. స్యా. కం.)] – ‘సస్సతో లోకో’తి వా ‘అసస్సతో లోకో’తి వా, ‘అన్తవా లోకో’తి వా ‘అనన్తవా లోకో’తి వా, ‘తం జీవం తం సరీర’న్తి వా ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తి వా, ‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా ‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా, ‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’తి వా. తం కిస్స హేతు? నేసా, భిక్ఖవే, చిన్తా అత్థసంహితా నాదిబ్రహ్మచరియకా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘చిన్తేన్తా చ ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి చిన్తేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి చిన్తేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి చిన్తేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి చిన్తేయ్యాథ. తం కిస్స హేతు? ఏసా, భిక్ఖవే, చిన్తా అత్థసంహితా, ఏసా ఆదిబ్రహ్మచరియకా, ఏసా నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. అట్ఠమం.

౯. విగ్గాహికకథాసుత్తం

౧౦౭౯. ‘‘మా, భిక్ఖవే, విగ్గాహికకథం కథేయ్యాథ [కథేథ (సీ. స్యా. కం.)] – ‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి. కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి! మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో. సహితం మే, అసహితం తే. పురేవచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛావచనీయం పురే అవచ. అధిచిణ్ణం [అచిణ్ణం (స్యా. కం. పీ.)] తే విపరావత్తం. ఆరోపితో తే వాదో, చర వాదప్పమోక్ఖాయ. నిగ్గహితోసి, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’తి. తం కిస్స హేతు? నేసా, భిక్ఖవే, కథా అత్థసంహితా నాదిబ్రహ్మచరియకా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘కథేన్తా చ ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి కథేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి కథేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి కథేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి కథేయ్యాథ…పే… యోగో కరణీయో’’తి. నవమం.

౧౦. తిరచ్ఛానకథాసుత్తం

౧౦౮౦. ‘‘మా, భిక్ఖవే, అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం కథేయ్యాథ, సేయ్యథిదం – రాజకథం చోరకథం మహామత్తకథం సేనాకథం, భయకథం యుద్ధకథం, అన్నకథం పానకథం వత్థకథం సయనకథం మాలాకథం గన్ధకథం, ఞాతికథం యానకథం గామకథం నిగమకథం నగరకథం జనపదకథం ఇత్థికథం [ఇత్థికథం పురిసకథం (స్యా. కం. పీ. క.)] సూరకథం విసిఖాకథం కుమ్భట్ఠానకథం, పుబ్బపేతకథం నానత్తకథం, లోకక్ఖాయికం సముద్దక్ఖాయికం ఇతిభవాభవకథం ఇతి వా. తం కిస్స హేతు? నేసా, భిక్ఖవే, కథా అత్థసంహితా నాదిబ్రహ్మచరియకా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘కథేన్తా చ ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి కథేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి కథేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి కథేయ్యాథ, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి కథేయ్యాథ. తం కిస్స హేతు? ఏసా, భిక్ఖవే, కథా అత్థసంహితా, ఏసా ఆదిబ్రహ్మచరియకా, ఏసా నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. దసమం.

సమాధివగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

సమాధి పటిసల్లానా, కులపుత్తా అపరే దువే;

సమణబ్రాహ్మణా వితక్కం, చిన్తా విగ్గాహికా కథాతి.

౨. ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గో

౧. ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తం

౧౦౮౧. ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తత్ర ఖో భగవా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా పబ్బజితేన న సేవితబ్బా. కతమే ద్వే? యో చాయం కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగో హీనో గమ్మో పోథుజ్జనికో అనరియో అనత్థసంహితో, యో చాయం అత్తకిలమథానుయోగో దుక్ఖో అనరియో అనత్థసంహితో. ఏతే ఖో, భిక్ఖవే, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి’’.

‘‘కతమా చ సా, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం – జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, బ్యాధిపి దుక్ఖో, మరణమ్పి దుక్ఖం, అప్పియేహి సమ్పయోగో దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగో దుక్ఖో, యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖం – సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా [పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాపి (పీ. క.)] దుక్ఖా. ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం – యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా [పోనోభవికా (సీ. పీ.)] నన్దిరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సేయ్యథిదం [సేయ్యథీదం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా. ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం – యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో. ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞాత’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహాతబ్బ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహీన’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికత’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావేతబ్బ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావిత’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘యావకీవఞ్చ మే, భిక్ఖవే, ఇమేసు చతూసు అరియసచ్చేసు ఏవం తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం యథాభూతం ఞాణదస్సనం న సువిసుద్ధం అహోసి, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం [అభిసమ్బుద్ధో పచ్చఞ్ఞాసిం (సీ. స్యా. కం.)].

‘‘యతో చ ఖో మే, భిక్ఖవే, ఇమేసు చతూసు అరియసచ్చేసు ఏవం తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం యథాభూతం ఞాణదస్సనం సువిసుద్ధం అహోసి, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి [చేతోవిముత్తి (సీ. పీ.)], అయమన్తిమా జాతి, నత్థిదాని పునబ్భవో’’’తి. ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే ఆయస్మతో కోణ్డఞ్ఞస్స విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి.

పవత్తితే చ పన భగవతా ధమ్మచక్కే భుమ్మా దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘‘ఏతం భగవతా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి. భుమ్మానం దేవానం సద్దం సుత్వా చాతుమహారాజికా దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘‘ఏతం భగవతా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం, అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి. చాతుమహారాజికానం దేవానం సద్దం సుత్వా తావతింసా దేవా…పే… యామా దేవా…పే… తుసితా దేవా…పే… నిమ్మానరతీ దేవా…పే… పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవా…పే… బ్రహ్మకాయికా దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘‘ఏతం భగవతా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి.

ఇతిహ తేన ఖణేన (తేన లయేన) [( ) నత్థి (సీ. స్యా. కం.)] తేన ముహుత్తేన యావ బ్రహ్మలోకా సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛి. అయఞ్చ దససహస్సిలోకధాతు సఙ్కమ్పి సమ్పకమ్పి సమ్పవేధి, అప్పమాణో చ ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతురహోసి అతిక్కమ్మ దేవానం దేవానుభావన్తి.

అథ ఖో భగవా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో, అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో’’తి! ఇతి హిదం ఆయస్మతో కోణ్డఞ్ఞస్స ‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో’ త్వేవ నామం అహోసీతి. పఠమం.

౨. తథాగతసుత్తం

౧౦౮౨. ‘‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’న్తి భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞాత’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చ’న్తి భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహాతబ్బ’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహీన’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చ’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బ’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే…పే. … ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికత’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావేతబ్బ’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే…పే… ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావిత’న్తి, భిక్ఖవే, తథాగతానం పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాదీ’’తి. దుతియం.

౩. ఖన్ధసుత్తం

౧౦౮౩. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం [దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చం దుక్ఖనిరోధో అరియసచ్చం (స్యా.)] దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం? ‘పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’ తిస్స వచనీయం, సేయ్యథిదం [కతమే పఞ్చ (సీ. స్యా. కం.)] – రూపుపాదానక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం? యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా నన్దిరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సేయ్యథిదం – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం? యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. తతియం.

౪. అజ్ఝత్తికాయతనసుత్తం

౧౦౮౪. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం? ‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీ’ తిస్స వచనీయం. కతమాని ఛ? చక్ఖాయతనం…పే… మనాయతనం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం? యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా నన్దిరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సేయ్యథిదం – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం.

౫. పఠమధారణసుత్తం

౧౦౮౫. ‘‘ధారేథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి? ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, ధారేమి భగవతా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, ధారేసి మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి? ‘‘దుక్ఖం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా పఠమం అరియసచ్చం దేసితం ధారేమి; దుక్ఖసముదయం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా దుతియం అరియసచ్చం దేసితం ధారేమి; దుక్ఖనిరోధం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా తతియం అరియసచ్చం దేసితం ధారేమి; దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా చతుత్థం అరియసచ్చం దేసితం ధారేమి. ఏవం ఖ్వాహం, భన్తే, ధారేమి భగవతా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి.

‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖు! సాధు ఖో త్వం, భిక్ఖు, ధారేసి మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీతి. దుక్ఖం ఖో, భిక్ఖు, మయా పఠమం అరియసచ్చం దేసితం, తథా నం ధారేహి; దుక్ఖసముదయం [దుక్ఖసముదయో (స్యా. కం.)] ఖో, భిక్ఖు, మయా దుతియం అరియసచ్చం దేసితం, తథా నం ధారేహి; దుక్ఖనిరోధం [దుక్ఖనిరోధో (స్యా. కం.)] ఖో, భిక్ఖు, మయా తతియం అరియసచ్చం దేసితం, తథా నం ధారేహి; దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా [దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదం (పీ.), దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం (క.)] ఖో, భిక్ఖు, మయా చతుత్థం అరియసచ్చం దేసితం, తథా నం ధారేహి. ఏవం ఖో, భిక్ఖు, ధారేహి మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖు, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియధారణసుత్తం

౧౦౮౬. ‘‘ధారేథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి? ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, ధారేమి భగవతా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి.

‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, ధారేసి మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి? ‘‘దుక్ఖం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా పఠమం అరియసచ్చం దేసితం ధారేమి. యో హి కోచి, భన్తే, సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవం వదేయ్య – ‘నేతం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం యం సమణేన గోతమేన దేసితం. అహమేతం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. దుక్ఖసముదయం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం ఖ్వాహం, భన్తే, భగవతా చతుత్థం అరియసచ్చం దేసితం ధారేమి. యో హి కోచి, భన్తే, సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవం వదేయ్య – ‘నేతం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా చతుత్థం అరియసచ్చం యం సమణేన గోతమేన దేసితం. అహమేతం దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం చతుత్థం అరియసచ్చం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం చతుత్థం అరియసచ్చం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. ఏవం ఖ్వాహం, భన్తే, ధారేమి భగవతా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీ’’తి.

‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖు! సాధు ఖో త్వం, భిక్ఖు, ధారేసి మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీతి. దుక్ఖం ఖో, భిక్ఖు, మయా పఠమం అరియసచ్చం దేసితం, తథా నం ధారేహి. యో హి కోచి, భిక్ఖు, సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవం వదేయ్య – ‘నేతం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం యం సమణేన గోతమేన దేసితం. అహమేతం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. దుక్ఖసముదయం ఖో, భిక్ఖు…పే… దుక్ఖనిరోధం ఖో, భిక్ఖు…పే… దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా ఖో, భిక్ఖు, మయా చతుత్థం అరియసచ్చం దేసితం, తథా నం ధారేహి. యో హి కోచి, భిక్ఖు, సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవం వదేయ్య – ‘నేతం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా చతుత్థం అరియసచ్చం యం సమణేన గోతమేన దేసితం. అహమేతం దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం చతుత్థం అరియసచ్చం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం చతుత్థం అరియసచ్చం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. ఏవం ఖో త్వం, భిక్ఖు, ధారేహి మయా చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితానీతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖు, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. అవిజ్జాసుత్తం

౧౦౮౭. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘అవిజ్జా, అవిజ్జా’తి భన్తే, వుచ్చతి. కతమా ను ఖో, భన్తే, అవిజ్జా; కిత్తావతా చ అవిజ్జాగతో హోతీ’’తి? ‘‘యం ఖో, భిక్ఖు, దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, అవిజ్జా; ఏత్తావతా చ అవిజ్జాగతో హోతీ’’తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖు, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. సత్తమం.

౮. విజ్జాసుత్తం

౧౦౮౮. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘విజ్జా, విజ్జా’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కతమా ను ఖో, భన్తే, విజ్జా; కిత్తావతా చ విజ్జాగతో హోతీ’’తి? ‘‘యం ఖో, భిక్ఖు, దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖు, విజ్జా; ఏత్తావతా చ విజ్జాగతో హోతీ’’తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖు, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. అట్ఠమం.

౯. సఙ్కాసనసుత్తం

౧౦౮౯. ‘‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’న్తి భిక్ఖవే, మయా పఞ్ఞత్తం. తత్థ అపరిమాణా వణ్ణా అపరిమాణా బ్యఞ్జనా అపరిమాణా సఙ్కాసనా – ‘ఇతిపిదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’న్తి; ఇదం దుక్ఖసముదయం…పే… ఇదం దుక్ఖనిరోధం…పే… ‘ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’న్తి, భిక్ఖవే, మయా పఞ్ఞత్తం. తత్థ అపరిమాణా వణ్ణా అపరిమాణా బ్యఞ్జనా అపరిమాణా సఙ్కాసనా – ‘ఇతిపిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’న్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. నవమం.

౧౦. తథసుత్తం

౧౦౯౦. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేతం; ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేతం; ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేతం; ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేతం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని.

ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

ధమ్మచక్కం తథాగతం, ఖన్ధా ఆయతనేన చ;

ధారణా చ ద్వే అవిజ్జా, విజ్జా సఙ్కాసనా తథాతి.

౩. కోటిగామవగ్గో

౧. పఠమకోటిగామసుత్తం

౧౦౯౧. ఏకం సమయం భగవా వజ్జీసు విహరతి కోటిగామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, అరియసచ్చానం అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? దుక్ఖస్స, భిక్ఖవే, అరియసచ్చస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. దుక్ఖసముదయస్స అరియసచ్చస్స…పే… దుక్ఖనిరోధస్స అరియసచ్చస్స…పే… దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. తయిదం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం; ఉచ్ఛిన్నా భవతణ్హా, ఖీణా భవనేత్తి; నత్థిదాని పునబ్భవో’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం, యథాభూతం అదస్సనా;

సంసితం [సంసరితం (స్యా. కం. క.) దీ. ని. ౨.౧౫౫] దీఘమద్ధానం, తాసు తాస్వేవ జాతిసు.

‘‘తాని [యాని (స్యా. కం. పీ. క.)] ఏతాని దిట్ఠాని, భవనేత్తి సమూహతా;

ఉచ్ఛిన్నం మూలం దుక్ఖస్స, నత్థిదాని పునబ్భవో’’తి. పఠమం;

౨. దుతియకోటిగామసుత్తం

౧౦౯౨. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘యే దుక్ఖం నప్పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి.

‘‘తఞ్చ మగ్గం న జానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం;

చేతోవిముత్తిహీనా తే, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

అభబ్బా తే అన్తకిరియాయ, తే వే జాతిజరూపగా.

‘‘యే చ దుక్ఖం పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి.

‘‘తఞ్చ మగ్గం పజానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం;

చేతోవిముత్తిసమ్పన్నా, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

సబ్బా తే అన్తకిరియాయ, న తే జాతిజరూపగా’’తి. దుతియం;

౩. సమ్మాసమ్బుద్ధసుత్తం

౧౦౯౩. సావత్థినిదానం. చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో ‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’తి వుచ్చతి.

౪. అరహన్తసుత్తం

౧౦౯౪. సావత్థినిదానం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝింసు, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝింసు. యే హి [యేపి హి (బహూసు)] కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి.

‘‘కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. యే హి, కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝింసు…పే… అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి…పే… అభిసమ్బుజ్ఝన్తి, సబ్బే తే ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి.

౫. ఆసవక్ఖయసుత్తం

౧౦౯౫. ‘‘జానతోహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామి, నో అజానతో అపస్సతో. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి.

౬. మిత్తసుత్తం

౧౦౯౬. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనుకమ్పేయ్యాథ, యే చ సోతబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం – మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా – తే వో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ సమాదపేతబ్బా నివేసేతబ్బా పతిట్ఠాపేతబ్బా.

‘‘కతమేసం చతున్నం? దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స, దుక్ఖసముదయస్స అరియసచ్చస్స, దుక్ఖనిరోధస్స అరియసచ్చస్స, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చస్స. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనుకమ్పేయ్యాథ, యే చ సోతబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం – మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా తే వో, భిక్ఖవే, ఇమేసం చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ సమాదపేతబ్బా నివేసేతబ్బా పతిట్ఠాపేతబ్బా.

౭. తథసుత్తం

౧౦౯౭. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని; తస్మా ‘అరియసచ్చానీ’తి వుచ్చన్తి.

౮. లోకసుత్తం

౧౦౯౮. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అరియో; తస్మా ‘అరియసచ్చానీ’తి వుచ్చన్తి’’.

౯. పరిఞ్ఞేయ్యసుత్తం

౧౦౯౯. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం అత్థి అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యం, అత్థి అరియసచ్చం పహాతబ్బం, అత్థి అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బం, అత్థి అరియసచ్చం భావేతబ్బం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యం? దుక్ఖం, భిక్ఖవే, అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహాతబ్బం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావేతబ్బం.