౩. కోటిగామవగ్గో

౧. పఠమకోటిగామసుత్తం

౧౦౯౧. ఏకం సమయం భగవా వజ్జీసు విహరతి కోటిగామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, అరియసచ్చానం అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ’’.

‘‘కతమేసం చతున్నం? దుక్ఖస్స, భిక్ఖవే, అరియసచ్చస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. దుక్ఖసముదయస్స అరియసచ్చస్స…పే… దుక్ఖనిరోధస్స అరియసచ్చస్స…పే… దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ. తయిదం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం అనుబుద్ధం పటివిద్ధం; ఉచ్ఛిన్నా భవతణ్హా, ఖీణా భవనేత్తి; నత్థిదాని పునబ్భవో’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం, యథాభూతం అదస్సనా;

సంసితం [సంసరితం (స్యా. కం. క.) దీ. ని. ౨.౧౫౫] దీఘమద్ధానం, తాసు తాస్వేవ జాతిసు.

‘‘తాని [యాని (స్యా. కం. పీ. క.)] ఏతాని దిట్ఠాని, భవనేత్తి సమూహతా;

ఉచ్ఛిన్నం మూలం దుక్ఖస్స, నత్థిదాని పునబ్భవో’’తి. పఠమం;

౨. దుతియకోటిగామసుత్తం

౧౦౯౨. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానన్తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా, తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వాన సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘యే దుక్ఖం నప్పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి.

‘‘తఞ్చ మగ్గం న జానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం;

చేతోవిముత్తిహీనా తే, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

అభబ్బా తే అన్తకిరియాయ, తే వే జాతిజరూపగా.

‘‘యే చ దుక్ఖం పజానన్తి, అథో దుక్ఖస్స సమ్భవం;

యత్థ చ సబ్బసో దుక్ఖం, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి.

‘‘తఞ్చ మగ్గం పజానన్తి, దుక్ఖూపసమగామినం;

చేతోవిముత్తిసమ్పన్నా, అథో పఞ్ఞావిముత్తియా;

సబ్బా తే అన్తకిరియాయ, న తే జాతిజరూపగా’’తి. దుతియం;

౩. సమ్మాసమ్బుద్ధసుత్తం

౧౦౯౩. సావత్థినిదానం. చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో ‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’తి వుచ్చతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. తతియం.

౪. అరహన్తసుత్తం

౧౦౯౪. సావత్థినిదానం. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝింసు, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝింసు. యే హి [యేపి హి (బహూసు)] కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి, సబ్బే తే చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి.

‘‘కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. యే హి, కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝింసు…పే… అభిసమ్బుజ్ఝిస్సన్తి…పే… అభిసమ్బుజ్ఝన్తి, సబ్బే తే ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని యథాభూతం అభిసమ్బుజ్ఝన్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. చతుత్థం.

౫. ఆసవక్ఖయసుత్తం

౧౦౯౫. ‘‘జానతోహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామి, నో అజానతో అపస్సతో. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. పఞ్చమం.

౬. మిత్తసుత్తం

౧౦౯౬. ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనుకమ్పేయ్యాథ, యే చ సోతబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం – మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా – తే వో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ సమాదపేతబ్బా నివేసేతబ్బా పతిట్ఠాపేతబ్బా.

‘‘కతమేసం చతున్నం? దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స, దుక్ఖసముదయస్స అరియసచ్చస్స, దుక్ఖనిరోధస్స అరియసచ్చస్స, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చస్స. యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అనుకమ్పేయ్యాథ, యే చ సోతబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం – మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా తే వో, భిక్ఖవే, ఇమేసం చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమయాయ సమాదపేతబ్బా నివేసేతబ్బా పతిట్ఠాపేతబ్బా.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. ఛట్ఠం.

౭. తథసుత్తం

౧౦౯౭. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని; తస్మా ‘అరియసచ్చానీ’తి వుచ్చన్తి.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. సత్తమం.

౮. లోకసుత్తం

౧౦౯౮. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అరియో; తస్మా ‘అరియసచ్చానీ’తి వుచ్చన్తి’’.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. అట్ఠమం.

౯. పరిఞ్ఞేయ్యసుత్తం

౧౦౯౯. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని. ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం అత్థి అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యం, అత్థి అరియసచ్చం పహాతబ్బం, అత్థి అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బం, అత్థి అరియసచ్చం భావేతబ్బం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యం? దుక్ఖం, భిక్ఖవే, అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహాతబ్బం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావేతబ్బం.

‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోగో కరణీయో…పే… ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యోగో కరణీయో’’తి. నవమం.

౧౦. గవమ్పతిసుత్తం

౧౧౦౦. ఏకం సమయం సమ్బహులా థేరా భిక్ఖూ చేతేసు [చేతియేసు (స్యా.)] విహరన్తి సహఞ్చనికే [సహజనియే (సీ. స్యా. కం.)]. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులానం థేరానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం పస్సతి దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతీ’’తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా గవమ్పతి థేరో [గవమ్పతిత్థేరో (స్యా. కం.)] భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సమ్ముఖా మేతం, ఆవుసో, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతి. యో దుక్ఖసముదయం పస్సతి దుక్ఖమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతి. యో దుక్ఖనిరోధం పస్సతి దుక్ఖమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతి. యో దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం పస్సతి దుక్ఖమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతీ’’’తి. దసమం.

కోటిగామవగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే వజ్జీ సమ్మాసమ్బుద్ధో, అరహం ఆసవక్ఖయో;

మిత్తం తథా చ లోకో చ, పరిఞ్ఞేయ్యం గవమ్పతీతి.