౩. సరణానివగ్గో

౧. పఠమమహానామసుత్తం

౧౦౧౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం, భన్తే, కపిలవత్థు ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బాహుజఞ్ఞం ఆకిణ్ణమనుస్సం సమ్బాధబ్యూహం. సో ఖ్వాహం, భన్తే, భగవన్తం వా పయిరుపాసిత్వా మనోభావనీయే వా భిక్ఖూ సాయన్హసమయం కపిలవత్థుం పవిసన్తో; భన్తేనపి [విబ్భన్తేనపి (సీ.), భమన్తేనపి (క.)] హత్థినా సమాగచ్ఛామి; భన్తేనపి అస్సేన సమాగచ్ఛామి; భన్తేనపి రథేన సమాగచ్ఛామి; భన్తేనపి సకటేన సమాగచ్ఛామి; భన్తేనపి పురిసేన సమాగచ్ఛామి. తస్స మయ్హం, భన్తే, తస్మిం సమయే ముస్సతేవ [ముసతేవ (?)] భగవన్తం ఆరబ్భ సతి, ముస్సతి [ముసతి (?)] ధమ్మం ఆరబ్భ సతి, ముస్సతి సఙ్ఘం ఆరబ్భ సతి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘ఇమమ్హి చాహం సమయే కాలం కరేయ్యం, కా మయ్హం గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’’తి?

‘‘మా భాయి, మహానామ, మా భాయి, మహానామ! అపాపకం తే మరణం భవిస్సతి అపాపికా కాలంకిరియా [కాలకిరియా (సీ. స్యా. కం.)]. యస్స కస్సచి, మహానామ, దీఘరత్తం సద్ధాపరిభావితం చిత్తం సీలపరిభావితం చిత్తం సుతపరిభావితం చిత్తం చాగపరిభావితం చిత్తం పఞ్ఞాపరిభావితం చిత్తం, తస్స యో హి ఖ్వాయం కాయో రూపీ చాతుమహాభూతికో [చాతుమ్మహాభూతికో (సీ. స్యా. కం.)] మాతాపేత్తికసమ్భవో ఓదనకుమ్మాసూపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో. తం ఇధేవ కాకా వా ఖాదన్తి గిజ్ఝా వా ఖాదన్తి కులలా వా ఖాదన్తి సునఖా వా ఖాదన్తి సిఙ్గాలా [సిగాలా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా ఖాదన్తి వివిధా వా పాణకజాతా ఖాదన్తి; యఞ్చ ఖ్వస్స చిత్తం దీఘరత్తం సద్ధాపరిభావితం…పే… పఞ్ఞాపరిభావితం తం ఉద్ధగామి హోతి విసేసగామి.

‘‘సేయ్యథాపి, మహానామ, పురిసో సప్పికుమ్భం వా తేలకుమ్భం వా గమ్భీరం ఉదకరహదం ఓగాహిత్వా భిన్దేయ్య. తత్ర యా అస్స సక్ఖరా వా కఠలా [కథలా (పీ. క.)] వా సా అధోగామీ అస్స, యఞ్చ ఖ్వస్స తత్ర సప్పి వా తేలం వా తం ఉద్ధగామి అస్స విసేసగామి. ఏవమేవ ఖో, మహానామ, యస్స కస్సచి దీఘరత్తం సద్ధాపరిభావితం చిత్తం…పే… పఞ్ఞాపరిభావితం చిత్తం తస్స యో హి ఖ్వాయం కాయో రూపీ చాతుమహాభూతికో మాతాపేత్తికసమ్భవో ఓదనకుమ్మాసూపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో తం ఇధేవ కాకా వా ఖాదన్తి గిజ్ఝా వా ఖాదన్తి కులలా వా ఖాదన్తి సునఖా వా ఖాదన్తి సిఙ్గాలా వా ఖాదన్తి వివిధా వా పాణకజాతా ఖాదన్తి; యఞ్చ ఖ్వస్స చిత్తం దీఘరత్తం సద్ధాపరిభావితం…పే… పఞ్ఞాపరిభావితం తం ఉద్ధగామి హోతి విసేసగామి. తుయ్హం ఖో పన, మహానామ, దీఘరత్తం సద్ధాపరిభావితం చిత్తం…పే… పఞ్ఞాపరిభావితం చిత్తం. మా భాయి, మహానామ, మా భాయి, మహానామ! అపాపకం తే మరణం భవిస్సతి, అపాపికా కాలంకిరియా’’తి. పఠమం.

౨. దుతియమహానామసుత్తం

౧౦౧౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇదం, భన్తే, కపిలవత్థు ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బాహుజఞ్ఞం ఆకిణ్ణమనుస్సం సమ్బాధబ్యూహం. సో ఖ్వాహం, భన్తే, భగవన్తం వా పయిరుపాసిత్వా మనోభావనీయే వా భిక్ఖూ సాయన్హసమయం కపిలవత్థుం పవిసన్తో; భన్తేనపి హత్థినా సమాగచ్ఛామి; భన్తేనపి అస్సేన సమాగచ్ఛామి; భన్తేనపి రథేన సమాగచ్ఛామి; భన్తే, నపి సకటేన సమాగచ్ఛామి; భన్తే, నపి పురిసేన సమాగచ్ఛామి. తస్స మయ్హం, భన్తే, తస్మిం సమయే ముస్సతేవ భగవన్తం ఆరబ్భ సతి, ముస్సతి ధమ్మం ఆరబ్భ సతి, ముస్సతి సఙ్ఘం ఆరబ్భ సతి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘ఇమమ్హి చాహం సమయే కాలం కరేయ్యం, కా మయ్హం గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’’తి?

‘‘మా భాయి, మహానామ, మా భాయి, మహానామ! అపాపకం తే మరణం భవిస్సతి అపాపికా కాలంకిరియా. చతూహి ఖో, మహానామ, ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో. కతమేహి చతూహి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే …పే… అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి.

‘‘సేయ్యథాపి, మహానామ, రుక్ఖో పాచీననిన్నో పాచీనపోణో పాచీనపబ్భారో, సో మూలచ్ఛిన్నో కతమేన పపతేయ్యా’’తి? ‘‘యేన, భన్తే, నిన్నో యేన పోణో యేన పబ్భారో’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహానామ, ఇమేహి చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో’’తి. దుతియం.

౩. గోధసక్కసుత్తం

౧౦౧౯. కపిలవత్థునిదానం. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన గోధా సక్కో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా గోధం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘కతిహి [కతీహి (పీ. క.) రూపసిద్ధి ఓలోకేతబ్బా] త్వం, గోధే, ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానాసి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణ’’న్తి?

‘‘తీహి ఖ్వాహం, మహానామ, ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానామి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణం. కతమేహి తీహి? ఇధ, మహానామ, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి. ఇమేహి ఖ్వాహం, మహానామ, తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానామి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణం.

‘‘త్వం పన, మహానామ, కతిహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానాసి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణ’’న్తి? ‘‘చతూహి ఖ్వాహం, గోధే, ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానామి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, గోధే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి. ఇమేహి ఖ్వాహం, గోధే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానామి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణ’’న్తి.

‘‘ఆగమేహి త్వం, మహానామ, ఆగమేహి త్వం, మహానామ! భగవావ ఏతం జానేయ్య ఏతేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం వా అసమన్నాగతం వా’’తి. ‘‘ఆయామ, గోధే, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమేయ్యామ; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేస్సామా’’తి. అథ ఖో మహానామో సక్కో గోధా చ సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధాహం, భన్తే, యేన గోధా సక్కో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా గోధం సక్కం ఏతదవోచం – ‘కతిహి త్వం, గోధే, ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానాసి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణం’? ఏవం వుత్తే, భన్తే, గోధా సక్కో మం ఏతదవోచ –

‘‘ఏవం వుత్తాహం, భన్తే, గోధం సక్కం ఏతదవోచం – ‘చతూహి ఖ్వాహం, గోధే, ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానామి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, గోధే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి. ఇమేహి ఖ్వాహం, గోధే, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం సోతాపన్నపుగ్గలం ఆజానామి అవినిపాతధమ్మం నియతం సమ్బోధిపరాయణ’’’న్తి.

‘‘ఏవం వుత్తే, భన్తే, గోధా సక్కో మం ఏతదవోచ – ‘ఆగమేహి త్వం, మహానామ, ఆగమేహి త్వం, మహానామ! భగవావ ఏతం జానేయ్య ఏతేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం వా అసమన్నాగతం వా’’’తి. ‘‘ఇధ, భన్తే, కోచిదేవ ధమ్మో సముప్పాదో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏకతో అస్స భగవా ఏకతో భిక్ఖుసఙ్ఘో చ. యేనేవ భగవా తేనేవాహం అస్సం. ఏవం పసన్నం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు. ఇధ, భన్తే, కోచిదేవ ధమ్మో సముప్పాదో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏకతో అస్స భగవా ఏకతో భిక్ఖుసఙ్ఘో భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ. యేనేవ భగవా తేనేవాహం అస్సం. ఏవం పసన్నం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు. ఇధ, భన్తే, కోచిదేవ ధమ్మో సముప్పాదో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏకతో అస్స భగవా ఏకతో భిక్ఖుసఙ్ఘో భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ ఉపాసకా చ. యేనేవ భగవా తేనేవాహం అస్సం. ఏవం పసన్నం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు. ఇధ, భన్తే, కోచిదేవ ధమ్మో సముప్పాదో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏకతో అస్స భగవా ఏకతో భిక్ఖుసఙ్ఘో భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఉపాసకా ఉపాసికాయో చ. యేనేవ భగవా తేనేవాహం అస్సం. ఏవం పసన్నం మం, భన్తే, భగవా ధారేతు. ఇధ, భన్తే, కోచిదేవ ధమ్మో సముప్పాదో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏకతో అస్స భగవా ఏకతో భిక్ఖుసఙ్ఘో భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఉపాసకా ఉపాసికాయో సదేవకో చ లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా. యేనేవ భగవా తేనేవాహం అస్సం. ఏవం పసన్నం మం, భన్తే, భగవా ధారేతూ’’తి. ‘‘ఏవంవాదీ త్వం, గోధే, మహానామం సక్కం కిం వదేసీ’’తి? ‘‘ఏవంవాదాహం, భన్తే, మహానామం సక్కం న కిఞ్చి వదామి, అఞ్ఞత్ర కల్యాణా అఞ్ఞత్ర కుసలా’’తి. తతియం.

౪. పఠమసరణానిసక్కసుత్తం

౧౦౨౦. కపిలవత్థునిదానం. తేన ఖో పన సమయేన సరణాని [సరకాని (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సక్కో కాలఙ్కతో హోతి. సో భగవతా బ్యాకతో – ‘‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి. తత్ర సుదం సమ్బహులా సక్కా సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఉజ్ఝాయన్తి ఖీయన్తి విపాచేన్తి – ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! ఏత్థ దాని కో న సోతాపన్నో భవిస్సతి! యత్ర హి నామ సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో; సో భగవతా బ్యాకతో – ‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’తి. సరణాని సక్కో సిక్ఖాదుబ్బల్యమాపాది, మజ్జపానం అపాయీ’’తి.

అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, భన్తే, సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో. సో భగవతా బ్యాకతో – ‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’తి. తత్ర సుదం, భన్తే, సమ్బహులా సక్కా సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఉజ్ఝాయన్తి ఖీయన్తి విపాచేన్తి – ‘‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో! ఏత్థ దాని కో న సోతపన్నో భవిస్సతి! యత్ర హి నామ సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో; సో భగవతా బ్యాకతో – ‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’తి. సరణాని సక్కో సిక్ఖాదుబ్బల్యమాపాది, మజ్జపానం అపాయీ’’తి.

‘‘యో సో, మహానామ, దీఘరత్తం ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో ధమ్మం సరణం గతో సఙ్ఘం సరణం గతో, సో కథం వినిపాతం గచ్ఛేయ్య! యఞ్హి తం, మహానామ, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘దీఘరత్తం ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో ధమ్మం సరణం గతో సఙ్ఘం సరణం గతో’తి, సరణాని సక్కం సమ్మా వదమానో వదేయ్య. సరణాని, మహానామ, సక్కో దీఘరత్తం ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో ధమ్మం సరణం గతో సఙ్ఘం సరణం గతో. సో కథం వినిపాతం గచ్ఛేయ్య!

‘‘ఇధ, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో విముత్తియా చ సమన్నాగతో. సో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా ఓపపాతికో హోతి తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో తస్మా [అస్మా (స్యా. కం. పీ. క.)] లోకా. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి; ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణోతి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి… న ధమ్మే…పే… న సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. అపి చస్స ఇమే ధమ్మా హోన్తి – సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం, సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం. తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ మత్తసో నిజ్ఝానం ఖమన్తి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో అగన్తా నిరయం అగన్తా తిరచ్ఛానయోనిం అగన్తా పేత్తివిసయం అగన్తా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి… న ధమ్మే…పే… న సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో, అపి చస్స ఇమే ధమ్మా హోన్తి సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. తథాగతే చస్స సద్ధామత్తం హోతి పేమమత్తం. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో అగన్తా నిరయం అగన్తా తిరచ్ఛానయోనిం అగన్తా పేత్తివిసయం అగన్తా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం. ఇమే చేపి, మహానామ, మహాసాలా సుభాసితం దుబ్భాసితం ఆజానేయ్యుం, ఇమే చాహం [ఇమేవాహం (స్యా. కం.), ఇమేసాహం (క.)] మహాసాలే బ్యాకరేయ్యం – ‘సోతాపన్నా అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’తి; కిమఙ్గం [కిమఙ్గ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పన సరణానిం సక్కం. సరణాని, మహానామ, సక్కో మరణకాలే సిక్ఖం సమాదియీ’’తి. చతుత్థం.

౫. దుతియసరణానిసక్కసుత్తం

౧౦౨౧. కపిలవత్థునిదానం. తేన ఖో పన సమయేన సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో హోతి. సో భగవతా బ్యాకతో – ‘‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి. తత్ర సుదం సమ్బహులా సక్కా సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఉజ్ఝాయన్తి ఖీయన్తి విపాచేన్తి – ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! ఏత్థ దాని కో న సోతాపన్నో భవిస్సతి! యత్ర హి నామ సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో. సో భగవతా బ్యాకతో – ‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’తి. సరణాని సక్కో సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ అహోసీ’’తి. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భన్తే, సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో. సో భగవతా బ్యాకతో – ‘సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’తి. తత్ర సుదం, భన్తే, సమ్బహులా సక్కా సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఉజ్ఝాయన్తి ఖీయన్తి విపాచేన్తి – ‘అచ్ఛరియం వత, భో, అబ్భుతం వత, భో! ఏత్థ దాని కో న సోతాపన్నో భవిస్సతి! యత్ర హి నామ సరణాని సక్కో కాలఙ్కతో. సో భగవతా బ్యాకతో – సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణోతి. సరణాని సక్కో సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ అహోసీ’’’తి.

‘‘యో సో, మహానామ, దీఘరత్తం ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో ధమ్మం సరణం గతో సఙ్ఘం సరణం గతో, సో కథం వినిపాతం గచ్ఛేయ్య! యఞ్హి తం, మహానామ, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘దీఘరత్తం ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో ధమ్మం సరణం గతో సఙ్ఘం సరణం గతో’, సరణానిం సక్కం సమ్మా వదమానో వదేయ్య. సరణాని, మహానామ, సక్కో దీఘరత్తం ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో ధమ్మం సరణం గతో సఙ్ఘం సరణం గతో, సో కథం వినిపాతం గచ్ఛేయ్య!

‘‘ఇధ, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే ఏకన్తగతో హోతి అభిప్పసన్నో – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో విముత్తియా చ సమన్నాగతో. సో ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే ఏకన్తగతో హోతి అభిప్పసన్నో – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, ఉద్ధంసోతో హోతి అకనిట్ఠగామీ. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే ఏకన్తగతో హోతి అభిప్పసన్నో – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో బుద్ధే ఏకన్తగతో హోతి అభిప్పసన్నో – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో పరిముత్తో నిరయా పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా పరిముత్తో పేత్తివిసయా పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో బుద్ధే ఏకన్తగతో హోతి అభిప్పసన్నో…పే… న ధమ్మే…పే… న సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో; అపి చస్స ఇమే ధమ్మా హోన్తి – సద్ధిన్ద్రియం …పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ మత్తసో నిజ్ఝానం ఖమన్తి. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో అగన్తా నిరయం అగన్తా తిరచ్ఛానయోనిం అగన్తా పేత్తివిసయం అగన్తా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం.

‘‘ఇధ పన, మహానామ, ఏకచ్చో పుగ్గలో న హేవ ఖో బుద్ధే ఏకన్తగతో హోతి అభిప్పసన్నో… న ధమ్మే…పే… న సఙ్ఘే…పే… న హాసపఞ్ఞో న జవనపఞ్ఞో న చ విముత్తియా సమన్నాగతో; అపి చస్స ఇమే ధమ్మా హోన్తి – సద్ధిన్ద్రియం…పే… పఞ్ఞిన్ద్రియం. తథాగతే చస్స సద్ధామత్తం హోతి పేమమత్తం. అయమ్పి ఖో, మహానామ, పుగ్గలో అగన్తా నిరయం అగన్తా తిరచ్ఛానయోనిం అగన్తా పేత్తివిసయం అగన్తా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం.

‘‘సేయ్యథాపి, మహానామ, దుక్ఖేత్తం దుబ్భూమం అవిహతఖాణుకం, బీజాని చస్సు ఖణ్డాని పూతీని వాతాతపహతాని అసారాదాని అసుఖసయితాని [అసుఖాపస్సయితాని (క.)], దేవో చ న సమ్మా [దేవో పన సమ్మా (స్యా. కం.), దేవో న సమ్మా (క.) దీ. ని. ౨.౪౩౮] ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. అపి ను తాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్యు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహానామ, ఇధ ధమ్మో దురక్ఖాతో [ద్వాక్ఖాతో (పీ. క.)] హోతి దుప్పవేదితో అనియ్యానికో అనుపసమసంవత్తనికో అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితో – ఇదమహం దుక్ఖేత్తస్మిం వదామి. తస్మిఞ్చ ధమ్మే సావకో విహరతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ – ఇదమహం దుబ్బీజస్మిం వదామి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, మహానామ, సుఖేత్తం సుభూమం సువిహతఖాణుకం, బీజాని చస్సు అఖణ్డాని అపూతీని అవాతాతపహతాని సారాదాని సుఖసయితాని; దేవో చ [దేవో చస్స (స్యా. కం. క.)] సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛేయ్య. అపి ను తాని బీజాని వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహానామ, ఇధ ధమ్మో స్వాక్ఖాతో హోతి సుప్పవేదితో నియ్యానికో ఉపసమసంవత్తనికో సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితో – ఇదమహం సుఖేత్తస్మిం వదామి. తస్మిఞ్చ ధమ్మే సావకో విహరతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ – ఇదమహం సుబీజస్మిం వదామి. కిమఙ్గం పన సరణానిం సక్కం! సరణాని, మహానామ, సక్కో మరణకాలే సిక్ఖాయ పరిపూరకారీ అహోసీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. పఠమఅనాథపిణ్డికసుత్తం

౧౦౨౨. సావత్థినిదానం. తేన ఖో పన సమయేన అనాథపిణ్డికో గహపతి ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పాదే సిరసా వన్ద – ‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి.

‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో పురిసో అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –

‘‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పాదే సిరసా వన్దతి. ఏవఞ్చ వదతి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆయస్మతా ఆనన్దేన పచ్ఛాసమణేన యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, గహపతి, ఖమనీయం కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం, న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, బుద్ధే అప్పసాదేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి తథారూపో తే బుద్ధే అప్పసాదో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదో – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. తఞ్చ పన తే బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, ధమ్మే అప్పసాదేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే ధమ్మే అప్పసాదో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదో – స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో…పే… పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీతి. తఞ్చ పన తే ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, సఙ్ఘే అప్పసాదేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే సఙ్ఘే అప్పసాదో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదో – సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి. తఞ్చ పన తే సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, దుస్సీల్యేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపం తే దుస్సీల్యం నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, అరియకన్తాని సీలాని…పే… సమాధిసంవత్తనికాని. తాని చ పన తే అరియకన్తాని సీలాని అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపాయ ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపా తే మిచ్ఛాదిట్ఠి నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాదిట్ఠి. తఞ్చ పన తే సమ్మాదిట్ఠిం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాసఙ్కప్పేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే మిచ్ఛాసఙ్కప్పో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాసఙ్కప్పో. తఞ్చ పన తే సమ్మాసఙ్కప్పం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపాయ ఖో, గహపతి, మిచ్ఛావాచాయ సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపా తే మిచ్ఛావాచా నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మావాచా. తఞ్చ పన తే సమ్మావాచం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాకమ్మన్తేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే మిచ్ఛాకమ్మన్తో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాకమ్మన్తో. తఞ్చ పన తే సమ్మాకమ్మన్తం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాఆజీవేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే మిచ్ఛాఆజీవో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాఆజీవో. తఞ్చ పన తే సమ్మాఆజీవం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, మిచ్ఛావాయామేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే మిచ్ఛావాయామో నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మావాయామో. తఞ్చ పన తే సమ్మావాయామం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపాయ ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాసతియా సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపా తే మిచ్ఛాసతి నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాసతి. తఞ్చ పన తే సమ్మాసతిం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాసమాధినా సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపో తే మిచ్ఛాసమాధి నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాసమాధి. తఞ్చ పన తే సమ్మాసమాధిం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపేన ఖో, గహపతి, మిచ్ఛాఞాణేన సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపం తే మిచ్ఛాఞాణం నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మాఞాణం. తఞ్చ పన తే సమ్మాఞాణం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్య.

‘‘యథారూపాయ ఖో, గహపతి, మిచ్ఛావిముత్తియా సమన్నాగతో అస్సుతవా పుథుజ్జనో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తథారూపా తే మిచ్ఛావిముత్తి నత్థి. అత్థి చ ఖో తే, గహపతి, సమ్మావిముత్తి. తఞ్చ పన తే సమ్మావిముత్తిం అత్తని సమనుపస్సతో ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భేయ్యా’’తి.

అథ ఖో అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స ఠానసో వేదనా పటిప్పస్సమ్భింసు. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి ఆయస్మన్తఞ్చ సారిపుత్తం ఆయస్మన్తఞ్చ ఆనన్దం సకేనేవ థాలిపాకేన పరివిసి. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచాసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఆయస్మా సారిపుత్తో ఇమాహి గాథాహి అనుమోది –

‘‘యస్స సద్ధా తథాగతే, అచలా సుప్పతిట్ఠితా;

సీలఞ్చ యస్స కల్యాణం, అరియకన్తం పసంసితం.

‘‘సఙ్ఘే పసాదో యస్సత్థి, ఉజుభూతఞ్చ దస్సనం;

అదలిద్దోతి [అదళిద్దోతి (సీ. స్యా. కం.)] తం ఆహు, అమోఘం తస్స జీవితం.

‘‘తస్మా సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ, పసాదం ధమ్మదస్సనం;

అనుయుఞ్జేథ మేధావీ, సరం బుద్ధానసాసన’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఇమాహి గాథాహి అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద! కుతో ను త్వం, ఆనన్ద, ఆగచ్ఛసి దివాదివస్సా’’తి? ‘‘ఆయస్మతా, భన్తే, సారిపుత్తేన అనాథపిణ్డికో గహపతి ఇమినా చ ఇమినా చ ఓవాదేన ఓవదితో’’తి. ‘‘పణ్డితో, ఆనన్ద, సారిపుత్తో; మహాపఞ్ఞో, ఆనన్ద, సారిపుత్తో, యత్ర హి నామ చత్తారి సోతాపత్తియఙ్గాని దసహాకారేహి విభజిస్సతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. దుతియఅనాథపిణ్డికసుత్తం

౧౦౨౩. సావత్థినిదానం. తేన ఖో పన సమయేన అనాథపిణ్డికో గహపతి ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్ద – ‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’తి. ఏవఞ్చ వదేహి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి.

‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో పురిసో అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘అనాథపిణ్డికో, భన్తే, గహపతి ఆబాధికో దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. సో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పాదే సిరసా వన్దతి. ఏవఞ్చ వదతి – ‘సాధు కిర, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో తుణ్హీభావేన.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అనాథపిణ్డికం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, గహపతి, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం? కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి, నో అభిక్కమన్తి; పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో అభిక్కమో’’తి? ‘‘న మే, భన్తే, ఖమనీయం న యాపనీయం. బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తి; అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి, నో పటిక్కమో’’తి.

‘‘చతూహి ఖో, గహపతి, ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స హోతి ఉత్తాసో, హోతి ఛమ్భితత్తం, హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, గహపతి, అస్సుతవా పుథుజ్జనో బుద్ధే అప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి. తఞ్చ పనస్స బుద్ధే అప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో హోతి ఉత్తాసో, హోతి ఛమ్భితత్తం, హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘పున చపరం, గహపతి, అస్సుతవా పుథుజ్జనో ధమ్మే అప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి. తఞ్చ పనస్స ధమ్మే అప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో హోతి ఉత్తాసో, హోతి ఛమ్భితత్తం, హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘పున చపరం, గహపతి, అస్సుతవా పుథుజ్జనో సఙ్ఘే అప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి. తఞ్చ పనస్స సఙ్ఘే అప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో హోతి ఉత్తాసో, హోతి ఛమ్భితత్తం, హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘పున చపరం, గహపతి, అస్సుతవా పుథుజ్జనో దుస్సీల్యేన సమన్నాగతో హోతి. తఞ్చ పనస్స దుస్సీల్యం అత్తని సమనుపస్సతో హోతి ఉత్తాసో, హోతి ఛమ్భితత్తం, హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం. ఇమేహి ఖో, గహపతి, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స హోతి ఉత్తాసో, హోతి ఛమ్భితత్తం, హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘చతూహి ఖో, గహపతి, ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స సుతవతో అరియసావకస్స న హోతి ఉత్తాసో, న హోతి ఛమ్భితత్తం, న హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం. కతమేహి చతూహి? ఇధ, గహపతి, సుతవా అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. తఞ్చ పనస్స బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో న హోతి ఉత్తాసో, న హోతి ఛమ్భితత్తం, న హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘పున చపరం, గహపతి, సుతవా అరియసావకో ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో…పే… పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీతి. తఞ్చ పనస్స ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో న హోతి ఉత్తాసో, న హోతి ఛమ్భితత్తం, న హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘పున చపరం, గహపతి, సుతవా అరియసావకో సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి. తఞ్చ పనస్స సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదం అత్తని సమనుపస్సతో న హోతి ఉత్తాసో, న హోతి ఛమ్భితత్తం, న హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం.

‘‘పున చపరం, గహపతి, సుతవా అరియసావకో అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి. తాని చ పనస్స అరియకన్తాని సీలాని అత్తని సమనుపస్సతో న హోతి ఉత్తాసో, న హోతి ఛమ్భితత్తం, న హోతి సమ్పరాయికం మరణభయం. ఇమేహి ఖో, గహపతి, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స సుతవతో అరియసావకస్స న హోతి ఉత్తాసో, న హోతి ఛమ్భితత్తం, న హోతి సమ్పరాయికం మరణభయ’’న్తి.

‘‘నాహం, భన్తే ఆనన్ద, భాయామి. క్యాహం భాయిస్సామి! అహఞ్హి, భన్తే, బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోమి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోమి – సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో…పే… అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి. యాని చిమాని, భన్తే, భగవతా గిహిసామీచికాని సిక్ఖాపదాని దేసితాని, నాహం తేసం కిఞ్చి అత్తని ఖణ్డం సమనుపస్సామీ’’తి. ‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి! సోతాపత్తిఫలం తయా, గహపతి, బ్యాకత’’న్తి. సత్తమం.

౮. పఠమభయవేరూపసన్తసుత్తం

౧౦౨౪. సావత్థినిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అనాథపిణ్డికం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘యతో ఖో, గహపతి, అరియసావకస్స పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని చ హోన్తి, చతూహి చ సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అరియో చస్స ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో, సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని [ఖీణతిరచ్ఛానయోనియో (సబ్బత్థ)] ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో; సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’’.

‘‘కతమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి? యం, గహపతి, పాణాతిపాతీ పాణాతిపాతప్పచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియతి. పాణాతిపాతా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి. యం, గహపతి, అదిన్నాదాయీ…పే… యం, గహపతి, కామేసుమిచ్ఛాచారీ…పే… యం, గహపతి, ముసావాదీ…పే… యం, గహపతి, సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠాయీ సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానప్పచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియతి. సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి. ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి.

‘‘కతమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి. ఇమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి.

‘‘కతమో చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదఞ్ఞేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి – ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇతి ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి; యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో…పే… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయమస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో.

‘‘యతో ఖో, గహపతి, అరియసావకస్స ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి, ఇమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అయఞ్చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో. సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో; సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’’తి. అట్ఠమం.

౯. దుతియభయవేరూపసన్తసుత్తం

౧౦౨౫. సావత్థినిదానం…పే… ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి, ఇమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అయఞ్చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో; సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో; సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’’తి. నవమం.

౧౦. నన్దకలిచ్ఛవిసుత్తం

౧౦౨౬. ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. అథ ఖో నన్దకో లిచ్ఛవిమహామత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో నన్దకం లిచ్ఛవిమహామత్తం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘చతూహి ఖో, నన్దక, ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో. కతమేహి చతూహి? ఇధ, నన్దక, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ఇతిపి సో భగవా…పే… సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవాతి. ధమ్మే…పే… సఙ్ఘే…పే… అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి. ఇమేహి ఖో, నన్దక, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో.

‘‘ఇమేహి చ పన, నన్దక, చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో ఆయునా సంయుత్తో హోతి దిబ్బేనపి మానుసేనపి; వణ్ణేన సంయుత్తో హోతి దిబ్బేనపి మానుసేనపి; సుఖేన సంయుత్తో హోతి దిబ్బేనపి మానుసేనపి; యసేన సంయుత్తో హోతి దిబ్బేనపి మానుసేనపి; ఆధిపతేయ్యేన సంయుత్తో హోతి దిబ్బేనపి మానుసేనపి. తం ఖో పనాహం, నన్దక, నాఞ్ఞస్స సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా సుత్వా వదామి. అపి చ యదేవ మయా సామం ఞాతం సామం దిట్ఠం సామం విదితం, తదేవాహం వదామీ’’తి.

ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో పురిసో నన్దకం లిచ్ఛవిమహామత్తం ఏతదవోచ – ‘‘నహానకాలో, భన్తే’’తి. ‘‘అలం దాని, భణే, ఏతేన బాహిరేన నహానేన. అలమిదం అజ్ఝత్తం నహానం భవిస్సతి, యదిదం – భగవతి పసాదో’’తి. దసమం.

సరణానివగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

మహానామేన ద్వే వుత్తా, గోధా చ సరణా దువే;

దువే అనాథపిణ్డికా, దువే వేరభయేన చ;

లిచ్ఛవీ దసమో వుత్తో, వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.