౯. ఛన్నవగ్గో

౧. పలోకధమ్మసుత్తం

౮౪. సావత్థినిదానం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘‘లోకో, లోకో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, లోకోతి వుచ్చతీ’’తి? ‘‘యం ఖో, ఆనన్ద, పలోకధమ్మం, అయం వుచ్చతి అరియస్స వినయే లోకో. కిఞ్చ, ఆనన్ద, పలోకధమ్మం? చక్ఖు ఖో, ఆనన్ద, పలోకధమ్మం, రూపా పలోకధమ్మా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం పలోకధమ్మం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో పలోకధమ్మో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా…పే… తమ్పి పలోకధమ్మం…పే… జివ్హా పలోకధమ్మా, రసా పలోకధమ్మా, జివ్హావిఞ్ఞాణం పలోకధమ్మం, జివ్హాసమ్ఫస్సో పలోకధమ్మో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా…పే… తమ్పి పలోకధమ్మం…పే… మనో పలోకధమ్మో, ధమ్మా పలోకధమ్మా, మనోవిఞ్ఞాణం పలోకధమ్మం, మనోసమ్ఫస్సో పలోకధమ్మో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పలోకధమ్మం. యం ఖో, ఆనన్ద, పలోకధమ్మం, అయం వుచ్చతి అరియస్స వినయే లోకో’’తి. పఠమం.

౨. సుఞ్ఞతలోకసుత్తం

౮౫. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో…పే… భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సుఞ్ఞో లోకో, సుఞ్ఞో లోకో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతీ’’తి? ‘‘యస్మా చ ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా తస్మా సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా? చక్ఖు ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా. రూపా సుఞ్ఞా అత్తేన వా అత్తనియేన వా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా, చక్ఖుసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞో అత్తేన వా అత్తనియేన వా…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా. యస్మా చ ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా, తస్మా సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతీ’’తి. దుతియం.

౩. సంఖిత్తధమ్మసుత్తం

౮౬. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆనన్ద, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే….

‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హావిఞ్ఞాణం… జివ్హాసమ్ఫస్సో…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….

‘‘ఏవం పస్సం, ఆనన్ద, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. తతియం.

౪. ఛన్నసుత్తం

౮౭. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాచున్దో ఆయస్మా చ ఛన్నో గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరన్తి. తేన ఖో పన సమయేన యేన ఆయస్మా ఛన్నో ఆబాధికో హోతి దుక్ఖితో బాళ్హగిలానో. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా మహాచున్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహాచున్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయామావుసో చున్ద, యేనాయస్మా ఛన్నో తేనుపసఙ్కమిస్సామ గిలానపుచ్ఛకా’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా మహాచున్దో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స పచ్చస్సోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాచున్దో యేనాయస్మా ఛన్నో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదింసు. నిసజ్జ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఏతదవోచ – ‘‘కచ్చి తే, ఆవుసో ఛన్న, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి దుక్ఖా వేదనా పటిక్కమన్తి నో అభిక్కమన్తి, పటిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో అభిక్కమో’’తి?

‘‘న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం న యాపనీయం, బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి నో పటిక్కమన్తి, అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, బలవా పురిసో తిణ్హేన సిఖరేన [ఖగ్గేన (క.)] ముద్ధని [ముద్ధానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అభిమత్థేయ్య [అభిమన్థేయ్య (సీ.)]; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అధిమత్తా వాతా ముద్ధని [ముద్ధానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఊహనన్తి [ఉపహనన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ. క.), ఉహనన్తి (క.)]. న మే, ఆవుసో, ఖమనీయం, న యాపనీయం…పే… నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, బలవా పురిసో దళ్హేన వరత్తక్ఖణ్డేన సీసే సీసవేఠం దదేయ్య; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అధిమత్తా సీసే సీసవేదనా. న మే, ఆవుసో, ఖమనీయం, న యాపనీయం…పే… నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా తిణ్హేన గోవికన్తనేన కుచ్ఛిం పరికన్తేయ్య; ఏవమేవ ఖో అధిమత్తా వాతా కుచ్ఛిం పరికన్తన్తి. న మే, ఆవుసో, ఖమనీయం, న యాపనీయం…పే… నో పటిక్కమో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ద్వే బలవన్తో పురిసా దుబ్బలతరం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుయా సన్తాపేయ్యుం సమ్పరితాపేయ్యుం; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అధిమత్తో కాయస్మిం డాహో. న మే, ఆవుసో, ఖమనీయం, న యాపనీయం, బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి నో పటిక్కమన్తి, అభిక్కమోసానం పఞ్ఞాయతి నో పటిక్కమో. సత్థం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఆహరిస్సామి, నావకఙ్ఖామి [నాపి కఙ్ఖామి (క.)] జీవిత’’న్తి.

‘‘మా ఆయస్మా ఛన్నో సత్థం ఆహరేసి. యాపేతాయస్మా ఛన్నో, యాపేన్తం మయం ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఇచ్ఛామ. సచే ఆయస్మతో ఛన్నస్స నత్థి సప్పాయాని భోజనాని, అహం ఆయస్మతో ఛన్నస్స సప్పాయాని భోజనాని పరియేసిస్సామి. సచే ఆయస్మతో ఛన్నస్స నత్థి సప్పాయాని భేసజ్జాని, అహం ఆయస్మతో ఛన్నస్స సప్పాయాని భేసజ్జాని పరియేసిస్సామి. సచే ఆయస్మతో ఛన్నస్స నత్థి పతిరూపా ఉపట్ఠాకా, అహం ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఉపట్ఠహిస్సామి. మా ఆయస్మా ఛన్నో సత్థం ఆహరేసి. యాపేతాయస్మా ఛన్నో, యాపేన్తం మయం ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఇచ్ఛామా’’తి.

‘‘న మే, ఆవుసో సారిపుత్త, నత్థి సప్పాయాని భోజనాని; అత్థి మే సప్పాయాని భోజనాని. నపి మే నత్థి సప్పాయాని భేసజ్జాని; అత్థి మే సప్పాయాని భేసజ్జాని. నపి మే నత్థి పతిరూపా ఉపట్ఠాకా; అత్థి మే పతిరూపా ఉపట్ఠాకా. అపి చ మే, ఆవుసో, సత్థా పరిచిణ్ణో దీఘరత్తం మనాపేనేవ, నో అమనాపేన. ఏతఞ్హి, ఆవుసో, సావకస్స పతిరూపం యం సత్థారం పరిచరేయ్య మనాపేనేవ, నో అమనాపేన. ‘అనుపవజ్జం [తం అనుపవజ్జం (బహూసు)] ఛన్నో భిక్ఖు సత్థం ఆహరిస్సతీ’తి – ఏవమేతం, ఆవుసో సారిపుత్త, ధారేహీ’’తి.

‘‘పుచ్ఛేయ్యామ మయం ఆయస్మన్తం ఛన్నం కఞ్చిదేవ [కిఞ్చిదేవ (స్యా. కం. పీ. క.)] దేసం, సచే ఆయస్మా ఛన్నో ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి. ‘‘పుచ్ఛావుసో సారిపుత్త, సుత్వా వేదిస్సామా’’తి.

‘‘చక్ఖుం, ఆవుసో ఛన్న, చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససి…పే… జివ్హం, ఆవుసో ఛన్న, జివ్హావిఞ్ఞాణం జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససి…పే… మనం, ఆవుసో ఛన్న, మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససీ’’తి?

‘‘చక్ఖుం, ఆవుసో సారిపుత్త, చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామి…పే… జివ్హం, ఆవుసో సారిపుత్త, జివ్హావిఞ్ఞాణం జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామి…పే… మనం, ఆవుసో సారిపుత్త, మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామీ’’తి.

‘‘చక్ఖుస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు కిం దిస్వా కిం అభిఞ్ఞాయ చక్ఖుం చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్ససి… జివ్హాయ, ఆవుసో ఛన్న, జివ్హావిఞ్ఞాణే జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు కిం దిస్వా కిం అభిఞ్ఞాయ జివ్హం జివ్హావిఞ్ఞాణం జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్ససి… మనస్మిం, ఆవుసో ఛన్న, మనోవిఞ్ఞాణే మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు కిం దిస్వా కిం అభిఞ్ఞాయ మనం మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్ససీ’’తి?

‘‘చక్ఖుస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు నిరోధం దిస్వా నిరోధం అభిఞ్ఞాయ చక్ఖుం చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామి…పే… జివ్హాయ, ఆవుసో సారిపుత్త, జివ్హావిఞ్ఞాణే జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు నిరోధం దిస్వా నిరోధం అభిఞ్ఞాయ జివ్హం జివ్హావిఞ్ఞాణం జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామి…పే… మనస్మిం, ఆవుసో సారిపుత్త, మనోవిఞ్ఞాణే మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు నిరోధం దిస్వా నిరోధం అభిఞ్ఞాయ మనం మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి సమనుపస్సామీ’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా మహాచున్దో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఏతదవోచ – ‘‘తస్మాతిహ, ఆవుసో ఛన్న, ఇదమ్పి తస్స భగవతో సాసనం నిచ్చకప్పం సాధుకం మనసి కాతబ్బం – ‘నిస్సితస్స చలితం, అనిస్సితస్స చలితం నత్థి. చలితే అసతి పస్సద్ధి హోతి. పస్సద్ధియా సతి నతి న హోతి. నతియా అసతి ఆగతిగతి న హోతి. ఆగతిగతియా అసతి చుతూపపాతో న హోతి. చుతూపపాతే అసతి నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాచున్దో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఇమినా ఓవాదేన ఓవదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో అచిరపక్కన్తేసు తేసు ఆయస్మన్తేసు సత్థం ఆహరేసి.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మతా, భన్తే, ఛన్నేన సత్థం ఆహరితం. తస్స కా గతి కో అభిసమ్పరాయో’’తి? ‘‘నను తే, సారిపుత్త, ఛన్నేన భిక్ఖునా సమ్ముఖాయేవ అనుపవజ్జతా బ్యాకతా’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, పుబ్బవిజ్జనం [పుబ్బవిచిరం (సీ.), పుబ్బవిజ్ఝనం (పీ.), పుబ్బజిరం (మ. ని. ౩.౩౯౪] నామ వజ్జిగామో. తత్థాయస్మతో ఛన్నస్స మిత్తకులాని సుహజ్జకులాని ఉపవజ్జకులానీ’’తి. ‘‘హోన్తి హేతే, సారిపుత్త, ఛన్నస్స భిక్ఖునో మిత్తకులాని సుహజ్జకులాని ఉపవజ్జకులాని. న ఖో పనాహం, సారిపుత్త, ఏత్తావతా సఉపవజ్జోతి వదామి. యో ఖో, సారిపుత్త, తఞ్చ కాయం నిక్ఖిపతి, అఞ్ఞఞ్చ కాయం ఉపాదియతి, తమహం సఉపవజ్జోతి వదామి. తం ఛన్నస్స భిక్ఖునో నత్థి. ‘అనుపవజ్జం ఛన్నేన భిక్ఖునా సత్థం ఆహరిత’న్తి – ఏవమేతం, సారిపుత్త, ధారేహీ’’తి. చతుత్థం.

౫. పుణ్ణసుత్తం

౮౮. అథ [సావత్థినిదానం. అథ (?) మ. ని. ౩.౩౯౫ పస్సితబ్బం] ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి.

‘‘సన్తి ఖో, పుణ్ణ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ. ‘నన్దిసముదయా దుక్ఖసముదయో, పుణ్ణా’తి వదామి…పే… సన్తి ఖో, పుణ్ణ, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి ఖో, పుణ్ణ, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ. ‘నన్దిసముదయా దుక్ఖసముదయో, పుణ్ణా’తి వదామి.

‘‘సన్తి ఖో, పుణ్ణ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి, తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో నిరుజ్ఝతి నన్దీ. ‘నన్దినిరోధా దుక్ఖనిరోధో, పుణ్ణా’తి వదామి…పే… సన్తి ఖో, పుణ్ణ, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి, తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో నిరుజ్ఝతి నన్దీ. ‘నన్దినిరోధా దుక్ఖనిరోధో, పుణ్ణా’తి వదామి.

‘‘ఇమినా త్వం [ఇమినా చ త్వం], పుణ్ణ, మయా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదితో కతమస్మిం [కతరస్మిం (మ. ని. ౩.౩౯౫)] జనపదే విహరిస్ససీ’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, సునాపరన్తో నామ జనపదో, తత్థాహం విహరిస్సామీ’’తి.

‘‘చణ్డా ఖో, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా; ఫరుసా ఖో, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా. సచే తం, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా అక్కోసిస్సన్తి పరిభాసిస్సన్తి, తత్ర తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి?

‘‘సచే మం, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా అక్కోసిస్సన్తి పరిభాసిస్సన్తి, తత్ర మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే [మం (సబ్బత్థ)] నయిమే పాణినా పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ [ఏవమ్మేత్థ (?)], భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా పాణినా పహారం దస్సన్తి, తత్ర పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి?

‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా పాణినా పహారం దస్సన్తి, తత్ర మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే [ఏవమ్మేత్థ (?)] నయిమే లేడ్డునా పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా లేడ్డునా పహారం దస్సన్తి, తత్ర పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి?

‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా లేడ్డునా పహారం దస్సన్తి, తత్ర మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే నయిమే దణ్డేన పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సచే పన పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా దణ్డేన పహారం దస్సన్తి, తత్ర పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి?

‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా దణ్డేన పహారం దస్సన్తి, తత్ర మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మే నయిమే సత్థేన పహారం దేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సచే పన తే, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా సత్థేన పహారం దస్సన్తి, తత్ర పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి?

‘‘సచే మే, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా సత్థేన పహారం దస్సన్తి, తత్ర మే ఏవం భవిస్సతి – ‘భద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, సుభద్దకా వతిమే సునాపరన్తకా మనుస్సా, యం మం నయిమే తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేన్తీ’తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సచే పన తం, పుణ్ణ, సునాపరన్తకా మనుస్సా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేస్సన్తి, తత్ర పన తే, పుణ్ణ, కిన్తి భవిస్సతీ’’తి?

‘‘సచే మం, భన్తే, సునాపరన్తకా మనుస్సా తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేస్సన్తి, తత్ర మే ఏవం భవిస్సతి – ‘సన్తి ఖో తస్స భగవతో సావకా కాయేన చ జీవితేన చ అట్టీయమానా హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా సత్థహారకం పరియేసన్తి, తం మే ఇదం అపరియిట్ఠఞ్ఞేవ సత్థహారకం లద్ధ’న్తి. ఏవమేత్థ, భగవా, భవిస్సతి; ఏవమేత్థ, సుగత, భవిస్సతీ’’తి.

‘‘సాధు సాధు, పుణ్ణ! సక్ఖిస్ససి ఖో త్వం, పుణ్ణ, ఇమినా దమూపసమేన సమన్నాగతో సునాపరన్తస్మిం జనపదే వత్థుం. యస్స దాని త్వం, పుణ్ణ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో భగవతో వచనం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సునాపరన్తో జనపదో తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన సునాపరన్తో జనపదో తదవసరి. తత్ర సుదం ఆయస్మా పుణ్ణో సునాపరన్తస్మిం జనపదే విహరతి. అథ ఖో ఆయస్మా పుణ్ణో తేనేవన్తరవస్సేన పఞ్చమత్తాని ఉపాసకసతాని పటివేదేసి [పటిపాదేసి (సీ. పీ.), పటిదేసేసి (స్యా. కం.)]. తేనేవన్తరవస్సేన పఞ్చమత్తాని ఉపాసికాసతాని పటివేదేసి. తేనేవన్తరవస్సేన తిస్సో విజ్జా సచ్ఛాకాసి. తేనేవన్తరవస్సేన పరినిబ్బాయి.

అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘యో సో, భన్తే, పుణ్ణో నామ కులపుత్తో భగవతా సంఖిత్తేన ఓవాదేన ఓవదితో, సో కాలఙ్కతో. తస్స కా గతి కో అభిసమ్పరాయో’’తి?

‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, పుణ్ణో కులపుత్తో [కులపుత్తో అహోసి (సబ్బత్థ)], పచ్చపాది [సచ్చవాదీ (స్యా. కం. క.)] ధమ్మస్సానుధమ్మం, న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసి [విహేఠేసి (సీ. స్యా. కం.)]. పరినిబ్బుతో, భిక్ఖవే, పుణ్ణో కులపుత్తో’’తి. పఞ్చమం.

౬. బాహియసుత్తం

౮౯. అథ ఖో ఆయస్మా బాహియో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా బాహియో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతు, యమహం భగవతో ధమ్మం సుత్వా ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరేయ్య’’న్తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, బాహియ, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం పస్సం, బాహియ, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా బాహియో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ ఖో ఆయస్మా బాహియో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా బాహియో అరహతం అహోసీతి. ఛట్ఠం.

౭. పఠమఏజాసుత్తం

౯౦. ‘‘ఏజా, భిక్ఖవే, రోగో, ఏజా గణ్డో, ఏజా సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తథాగతో అనేజో విహరతి వీతసల్లో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య ‘అనేజో విహరేయ్యం [విహరేయ్య (సీ. పీ. క.)] వీతసల్లో’తి, చక్ఖుం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుతో న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖు మేతి న మఞ్ఞేయ్య; రూపే న మఞ్ఞేయ్య, రూపేసు న మఞ్ఞేయ్య, రూపతో న మఞ్ఞేయ్య, రూపా మేతి న మఞ్ఞేయ్య; చక్ఖువిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖువిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖువిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞేయ్య; చక్ఖుసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞేయ్య. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య.

‘‘సోతం న మఞ్ఞేయ్య…పే… ఘానం న మఞ్ఞేయ్య…పే… జివ్హం న మఞ్ఞేయ్య, జివ్హాయ న మఞ్ఞేయ్య, జివ్హాతో న మఞ్ఞేయ్య, జివ్హా మేతి న మఞ్ఞేయ్య; రసే న మఞ్ఞేయ్య…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞేయ్య…పే… జివ్హాసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞేయ్య…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య.

‘‘కాయం న మఞ్ఞేయ్య…పే… మనం న మఞ్ఞేయ్య, మనస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, మనతో న మఞ్ఞేయ్య, మనో మేతి న మఞ్ఞేయ్య; ధమ్మే న మఞ్ఞేయ్య…పే… మనో విఞ్ఞాణం…పే… మనోసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య; సబ్బం న మఞ్ఞేయ్య, సబ్బస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, సబ్బతో న మఞ్ఞేయ్య, సబ్బం మేతి న మఞ్ఞేయ్య.

‘‘సో ఏవం అమఞ్ఞమానో న కిఞ్చిపి లోకే ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. సత్తమం.

౮. దుతియఏజాసుత్తం

౯౧. ‘‘ఏజా, భిక్ఖవే, రోగో, ఏజా గణ్డో, ఏజా సల్లం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తథాగతో అనేజో విహరతి వీతసల్లో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య ‘అనేజో విహరేయ్యం వీతసల్లో’తి, చక్ఖుం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖుతో న మఞ్ఞేయ్య, చక్ఖు మేతి న మఞ్ఞేయ్య; రూపే న మఞ్ఞేయ్య… చక్ఖువిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సం… యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవ అభినన్దతి…పే….

‘‘జివ్హం న మఞ్ఞేయ్య, జివ్హాయ న మఞ్ఞేయ్య, జివ్హాతో న మఞ్ఞేయ్య, జివ్హా మేతి న మఞ్ఞేయ్య; రసే న మఞ్ఞేయ్య… జివ్హావిఞ్ఞాణం… జివ్హాసమ్ఫస్సం… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవ అభినన్దతి…పే….

‘‘మనం న మఞ్ఞేయ్య, మనస్మిం న మఞ్ఞేయ్య, మనతో న మఞ్ఞేయ్య, మనో మేతి న మఞ్ఞేయ్య… మనోవిఞ్ఞాణం… మనోసమ్ఫస్సం… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవ అభినన్దతి.

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ఖన్ధధాతుఆయతనా తమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞేయ్య, తతోపి న మఞ్ఞేయ్య, తం మేతి న మఞ్ఞేయ్య. సో ఏవం అమఞ్ఞమానో న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. పఠమద్వయసుత్తం

౯౨. ‘‘ద్వయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, ద్వయం? చక్ఖుఞ్చేవ రూపా చ, సోతఞ్చేవ సద్దా చ, ఘానఞ్చేవ గన్ధా చ, జివ్హా చేవ రసా చ, కాయో చేవ ఫోట్ఠబ్బా చ, మనో చేవ ధమ్మా చ – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ద్వయం.

‘‘యో, భిక్ఖవే, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం ద్వయం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం ద్వయం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి, తస్స వాచావత్థుకమేవస్స. పుట్ఠో చ న సమ్పాయేయ్య. ఉత్తరిఞ్చ విఘాతం ఆపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మి’’న్తి. నవమం.

౧౦. దుతియద్వయసుత్తం

౯౩. ‘‘ద్వయం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ విఞ్ఞాణం సమ్భోతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ద్వయం పటిచ్చ విఞ్ఞాణం సమ్భోతి? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. చక్ఖు అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. రూపా అనిచ్చా విపరిణామినో అఞ్ఞథాభావినో. ఇత్థేతం ద్వయం చలఞ్చేవ బ్యథఞ్చ అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. యోపి హేతు యోపి పచ్చయో చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదాయ, సోపి హేతు సోపి పచ్చయో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. అనిచ్చం ఖో పన, భిక్ఖవే, పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నం చక్ఖువిఞ్ఞాణం కుతో నిచ్చం భవిస్సతి! యా ఖో, భిక్ఖవే, ఇమేసం తిణ్ణం ధమ్మానం సఙ్గతి సన్నిపాతో సమవాయో, అయం వుచ్చతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో. చక్ఖుసమ్ఫస్సోపి అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. యోపి హేతు యోపి పచ్చయో చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదాయ, సోపి హేతు సోపి పచ్చయో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. అనిచ్చం ఖో పన, భిక్ఖవే, పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నో చక్ఖుసమ్ఫస్సో కుతో నిచ్చో భవిస్సతి! ఫుట్ఠో, భిక్ఖవే, వేదేతి, ఫుట్ఠో చేతేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి. ఇత్థేతేపి ధమ్మా చలా చేవ బ్యథా చ అనిచ్చా విపరిణామినో అఞ్ఞథాభావినో. సోతం…పే….

‘‘జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం. జివ్హా అనిచ్చా విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ [విపరిణామినీ అఞ్ఞథాభావినీ (?)]. రసా అనిచ్చా విపరిణామినో అఞ్ఞథాభావినో. ఇత్థేతం ద్వయం చలఞ్చేవ బ్యథఞ్చ అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. జివ్హావిఞ్ఞాణం అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. యోపి హేతు యోపి పచ్చయో జివ్హావిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదాయ, సోపి హేతు సోపి పచ్చయో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. అనిచ్చం ఖో పన, భిక్ఖవే, పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నం జివ్హావిఞ్ఞాణం, కుతో నిచ్చం భవిస్సతి! యా ఖో, భిక్ఖవే, ఇమేసం తిణ్ణం ధమ్మానం సఙ్గతి సన్నిపాతో సమవాయో, అయం వుచ్చతి జివ్హాసమ్ఫస్సో. జివ్హాసమ్ఫస్సోపి అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. యోపి హేతు యోపి పచ్చయో జివ్హాసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదాయ, సోపి హేతు సోపి పచ్చయో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. అనిచ్చం ఖో పన, భిక్ఖవే, పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నో జివ్హాసమ్ఫస్సో, కుతో నిచ్చో భవిస్సతి! ఫుట్ఠో, భిక్ఖవే, వేదేతి, ఫుట్ఠో చేతేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి. ఇత్థేతేపి ధమ్మా చలా చేవ బ్యథా చ అనిచ్చా విపరిణామినో అఞ్ఞథాభావినో. కాయం…పే….

‘‘మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. మనో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. ధమ్మా అనిచ్చా విపరిణామినో అఞ్ఞథాభావినో. ఇత్థేతం ద్వయం చలఞ్చేవ బ్యథఞ్చ అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. మనోవిఞ్ఞాణం అనిచ్చం విపరిణామి అఞ్ఞథాభావి. యోపి హేతు యోపి పచ్చయో మనోవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పాదాయ, సోపి హేతు సోపి పచ్చయో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. అనిచ్చం ఖో పన, భిక్ఖవే, పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నం మనోవిఞ్ఞాణం, కుతో నిచ్చం భవిస్సతి! యా ఖో, భిక్ఖవే, ఇమేసం తిణ్ణం ధమ్మానం సఙ్గతి సన్నిపాతో సమవాయో, అయం వుచ్చతి మనోసమ్ఫస్సో. మనోసమ్ఫస్సోపి అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. యోపి హేతు యోపి పచ్చయో మనోసమ్ఫస్సస్స ఉప్పాదాయ, సోపి హేతు సోపి పచ్చయో అనిచ్చో విపరిణామీ అఞ్ఞథాభావీ. అనిచ్చం ఖో పన, భిక్ఖవే, పచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నో మనోసమ్ఫస్సో, కుతో నిచ్చో భవిస్సతి! ఫుట్ఠో, భిక్ఖవే, వేదేతి, ఫుట్ఠో చేతేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి. ఇత్థేతేపి ధమ్మా చలా చేవ బ్యథా చ అనిచ్చా విపరిణామినో అఞ్ఞథాభావినో. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ద్వయం పటిచ్చ విఞ్ఞాణం సమ్భోతీ’’తి. దసమం.

ఛన్నవగ్గో నవమో.

తస్సుద్దానం –

పలోకసుఞ్ఞా సంఖిత్తం, ఛన్నో పుణ్ణో చ బాహియో;

ఏజేన చ దువే వుత్తా, ద్వయేహి అపరే దువేతి.