౧. సళాయతనసంయుత్తం
౧. అనిచ్చవగ్గో
౧. అజ్ఝత్తానిచ్చసుత్తం
౧. ఏవం మే సుతం. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –
‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. సోతం అనిచ్చం. యదనిచ్చం…పే… ఘానం అనిచ్చం. యదనిచ్చం…పే… జివ్హా అనిచ్చా. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. కాయో అనిచ్చో. యదనిచ్చం…పే… మనో అనిచ్చో. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, సోతస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ఘానస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, జివ్హాయపి నిబ్బిన్దతి, కాయస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. పఠమం.
౨. అజ్ఝత్తదుక్ఖసుత్తం
౨. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం. యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. సోతం దుక్ఖం…పే… ఘానం దుక్ఖం… జివ్హా దుక్ఖా… కాయో దుక్ఖో… మనో దుక్ఖో. యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. దుతియం.
౩. అజ్ఝత్తానత్తసుత్తం
౩. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. సోతం అనత్తా…పే… ఘానం అనత్తా… జివ్హా అనత్తా… కాయో అనత్తా… మనో అనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. తతియం.
౪. బాహిరానిచ్చసుత్తం
౪. ‘‘రూపా, భిక్ఖవే, అనిచ్చా. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. సద్దా… గన్ధా… రసా… ఫోట్ఠబ్బా… ధమ్మా అనిచ్చా. యదనిచ్చం తం దుక్ఖం; యం దుక్ఖం తదనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, సద్దేసుపి నిబ్బిన్దతి, గన్ధేసుపి నిబ్బిన్దతి, రసేసుపి నిబ్బిన్దతి, ఫోట్ఠబ్బేసుపి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. చతుత్థం.
౫. బాహిరదుక్ఖసుత్తం
౫. ‘‘రూపా, భిక్ఖవే, దుక్ఖా. యం దుక్ఖం తదనత్తా; యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. సద్దా… గన్ధా… రసా… ఫోట్ఠబ్బా… ధమ్మా దుక్ఖా. యం దుక్ఖం తదనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. పఞ్చమం.
౬. బాహిరానత్తసుత్తం
౬. ‘‘రూపా, భిక్ఖవే, అనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. సద్దా… గన్ధా… రసా… ఫోట్ఠబ్బా… ధమ్మా అనత్తా. యదనత్తా తం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. ఏవం పస్సం…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. ఛట్ఠం.
౭. అజ్ఝత్తానిచ్చాతీతానాగతసుత్తం
౭. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం చక్ఖుస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం చక్ఖుం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స చక్ఖుస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. సోతం అనిచ్చం… ఘానం అనిచ్చం… జివ్హా అనిచ్చా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నాయ! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతాయ జివ్హాయ అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం జివ్హం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నాయ జివ్హాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. కాయో అనిచ్చో…పే… మనో అనిచ్చో అతీతానాగతో; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం మనస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం మనం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స మనస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. సత్తమం.
౮. అజ్ఝత్తదుక్ఖాతీతానాగతసుత్తం
౮. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం చక్ఖుస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం చక్ఖుం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స చక్ఖుస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. సోతం దుక్ఖం…పే… ఘానం దుక్ఖం…పే… జివ్హా దుక్ఖా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నాయ! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతాయ జివ్హాయ అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం జివ్హం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నాయ జివ్హాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. కాయో దుక్ఖో…పే… మనో దుక్ఖో అతీతానాగతో; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం మనస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం మనం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స మనస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. అట్ఠమం.
౯. అజ్ఝత్తానత్తాతీతానాగతసుత్తం
౯. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనత్తా అతీతానాగతం; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం చక్ఖుస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం చక్ఖుం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స చక్ఖుస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. సోతం అనత్తా…పే… ఘానం అనత్తా…పే… జివ్హా అనత్తా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నాయ! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతాయ జివ్హాయ అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం జివ్హం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నాయ జివ్హాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. కాయో అనత్తా…పే… మనో అనత్తా అతీతానాగతో; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్స! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతస్మిం మనస్మిం అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతం మనం నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నస్స మనస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. నవమం.
౧౦. బాహిరానిచ్చాతీతానాగతసుత్తం
౧౦. ‘‘రూపా, భిక్ఖవే, అనిచ్చా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నానం! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతేసు రూపేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే రూపే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం రూపానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. సద్దా… గన్ధా… రసా… ఫోట్ఠబ్బా… ధమ్మా అనిచ్చా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నానం! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతేసు ధమ్మేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే ధమ్మే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. దసమం.
౧౧. బాహిరదుక్ఖాతీతానాగతసుత్తం
౧౧. ‘‘రూపా, భిక్ఖవే, దుక్ఖా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నానం! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతేసు రూపేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే రూపే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం రూపానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి…పే. …. ఏకాదసమం.
౧౨. బాహిరానత్తాతీతానాగతసుత్తం
౧౨. ‘‘రూపా, భిక్ఖవే, అనత్తా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నానం! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతేసు రూపేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే రూపే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం రూపానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. సద్దా… గన్ధా… రసా… ఫోట్ఠబ్బా… ధమ్మా అనత్తా అతీతానాగతా; కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నానం! ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో అతీతేసు ధమ్మేసు అనపేక్ఖో హోతి; అనాగతే ధమ్మే నాభినన్దతి; పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి. ద్వాదసమం.
అనిచ్చవగ్గో పఠమో.
తస్సుద్దానం –
అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా చ, తయో అజ్ఝత్తబాహిరా;
యదనిచ్చేన తయో వుత్తా, తే తే అజ్ఝత్తబాహిరాతి.
౨. యమకవగ్గో
౧. పఠమపుబ్బేసమ్బోధసుత్తం
౧౩. సావత్థినిదానం. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో చక్ఖుస్స అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో సోతస్స…పే… కో ఘానస్స… కో జివ్హాయ… కో కాయస్స… కో మనస్స అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘యం ఖో చక్ఖుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం చక్ఖుస్స అస్సాదో. యం చక్ఖుం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అయం చక్ఖుస్స ఆదీనవో. యో చక్ఖుస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం చక్ఖుస్స నిస్సరణం. యం సోతం…పే… యం ఘానం…పే… యం జివ్హం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం జివ్హాయ అస్సాదో. యం [యా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] జివ్హా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం జివ్హాయ ఆదీనవో. యో జివ్హాయ ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం జివ్హాయ నిస్సరణం. యం కాయం…పే… యం మనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం మనస్స అస్సాదో. యం [యో (సీ. స్యా. కం. క.)] మనో అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో, అయం మనస్స ఆదీనవో. యో మనస్మిం ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం మనస్స నిస్సరణ’’’న్తి.
‘‘యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం ఏవం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి [సబ్బత్థాపి ఏవమేవ ఇతిసద్దేన సహ దిస్సతి] పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం ఏవం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి [చేతోవిముత్తి (సీ. పీ. క.) ఏవముపరిపి], అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. పఠమం.
౨. దుతియపుబ్బేసమ్బోధసుత్తం
౧౪. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కో ను ఖో రూపానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణం? కో సద్దానం…పే… కో గన్ధానం… కో రసానం… కో ఫోట్ఠబ్బానం… కో ధమ్మానం అస్సాదో, కో ఆదీనవో, కిం నిస్సరణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘యం ఖో రూపే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం రూపానం అస్సాదో. యం రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం రూపానం ఆదీనవో. యో రూపేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం రూపానం నిస్సరణం. యం సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… యం ధమ్మే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం ధమ్మానం అస్సాదో. యం ధమ్మా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం ధమ్మానం ఆదీనవో. యో ధమ్మేసు ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం ధమ్మానం నిస్సరణ’’’న్తి.
‘‘యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం బాహిరానం ఆయతనానం ఏవం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం బాహిరానం ఆయతనానం ఏవం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. దుతియం.
౩. పఠమఅస్సాదపరియేసనసుత్తం
౧౫. ‘‘చక్ఖుస్సాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో చక్ఖుస్స అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా చక్ఖుస్స అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. చక్ఖుస్సాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో చక్ఖుస్స ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా చక్ఖుస్స ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. చక్ఖుస్సాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం చక్ఖుస్స నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా చక్ఖుస్స నిస్సరణం, పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం. సోతస్సాహం, భిక్ఖవే… ఘానస్సాహం, భిక్ఖవే… జివ్హాయాహం భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో జివ్హాయ అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా జివ్హాయ అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. జివ్హాయాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో జివ్హాయ ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా జివ్హాయ ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. జివ్హాయాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం జివ్హాయ నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా జివ్హాయ నిస్సరణం, పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం. మనస్సాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో మనస్స అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా మనస్స అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. మనస్సాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో మనస్స ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా మనస్స ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. మనస్సాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం మనస్స నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా మనస్స నిస్సరణం, పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం.
‘‘యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం…పే… పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. తతియం.
౪. దుతియఅస్సాదపరియేసనసుత్తం
౧౬. ‘‘రూపానాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో రూపానం అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా రూపానం అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. రూపానాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో రూపానం ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా రూపానం ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. రూపానాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం రూపానం నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా రూపానం నిస్సరణం, పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం. సద్దానాహం, భిక్ఖవే… గన్ధానాహం, భిక్ఖవే… రసానాహం, భిక్ఖవే… ఫోట్ఠబ్బానాహం, భిక్ఖవే… ధమ్మానాహం, భిక్ఖవే, అస్సాదపరియేసనం అచరిం. యో ధమ్మానం అస్సాదో తదజ్ఝగమం. యావతా ధమ్మానం అస్సాదో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. ధమ్మానాహం, భిక్ఖవే, ఆదీనవపరియేసనం అచరిం. యో ధమ్మానం ఆదీనవో తదజ్ఝగమం. యావతా ధమ్మానం ఆదీనవో పఞ్ఞాయ మే సో సుదిట్ఠో. ధమ్మానాహం, భిక్ఖవే, నిస్సరణపరియేసనం అచరిం. యం ధమ్మానం నిస్సరణం తదజ్ఝగమం. యావతా ధమ్మానం నిస్సరణం, పఞ్ఞాయ మే తం సుదిట్ఠం.
‘‘యావకీవఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ఇమేసం ఛన్నం బాహిరానం ఆయతనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం…పే… పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి. చతుత్థం.
౫. పఠమనోచేఅస్సాదసుత్తం
౧౭. ‘‘నో చేదం, భిక్ఖవే, చక్ఖుస్స అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా చక్ఖుస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి చక్ఖుస్స అస్సాదో తస్మా సత్తా చక్ఖుస్మిం సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, చక్ఖుస్స ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా చక్ఖుస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి చక్ఖుస్స ఆదీనవో తస్మా సత్తా చక్ఖుస్మిం నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, చక్ఖుస్స నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా చక్ఖుస్మా నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి చక్ఖుస్స నిస్సరణం తస్మా సత్తా చక్ఖుస్మా నిస్సరన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, సోతస్స అస్సాదో అభవిస్స… నో చేదం, భిక్ఖవే, ఘానస్స అస్సాదో అభవిస్స… నో చేదం, భిక్ఖవే, జివ్హాయ అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా జివ్హాయ సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి జివ్హాయ అస్సాదో, తస్మా సత్తా జివ్హాయ సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, జివ్హాయ ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా జివ్హాయ నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి జివ్హాయ ఆదీనవో, తస్మా సత్తా జివ్హాయ నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, జివ్హాయ నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా జివ్హాయ నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి జివ్హాయ నిస్సరణం, తస్మా సత్తా జివ్హాయ నిస్సరన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, కాయస్స అస్సాదో అభవిస్స… నో చేదం, భిక్ఖవే, మనస్స అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా మనస్మిం సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి మనస్స అస్సాదో, తస్మా సత్తా మనస్మిం సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, మనస్స ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా మనస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి మనస్స ఆదీనవో, తస్మా సత్తా మనస్మిం నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, మనస్స నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా మనస్మా నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి మనస్స నిస్సరణం, తస్మా సత్తా మనస్మా నిస్సరన్తి.
‘‘యావకీవఞ్చ, భిక్ఖవే, సత్తా ఇమేసం ఛన్నం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞంసు, నేవ తావ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసఞ్ఞుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన [విపరియాదికతేన (సీ. పీ.), విపరియాదికతేన (స్యా. కం. క.)] చేతసా విహరింసు. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సత్తా ఇమేసం ఛన్నం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞంసు, అథ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసఞ్ఞుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసా విహరన్తీ’’తి. పఞ్చమం.
౬. దుతియనోచేఅస్సాదసుత్తం
౧౮. ‘‘నో చేదం, భిక్ఖవే, రూపానం అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా రూపేసు సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి రూపానం అస్సాదో, తస్మా సత్తా రూపేసు సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, రూపానం ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా రూపేసు నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి రూపానం ఆదీనవో, తస్మా సత్తా రూపేసు నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, రూపానం నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా రూపేహి నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి రూపానం నిస్సరణం, తస్మా సత్తా రూపేహి నిస్సరన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, సద్దానం… గన్ధానం… రసానం… ఫోట్ఠబ్బానం… ధమ్మానం అస్సాదో అభవిస్స, నయిదం సత్తా ధమ్మేసు సారజ్జేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి ధమ్మానం అస్సాదో, తస్మా సత్తా ధమ్మేసు సారజ్జన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం ఆదీనవో అభవిస్స, నయిదం సత్తా ధమ్మేసు నిబ్బిన్దేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి ధమ్మానం ఆదీనవో, తస్మా సత్తా ధమ్మేసు నిబ్బిన్దన్తి. నో చేదం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం నిస్సరణం అభవిస్స, నయిదం సత్తా ధమ్మేహి నిస్సరేయ్యుం. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి ధమ్మానం నిస్సరణం, తస్మా సత్తా ధమ్మేహి నిస్సరన్తి.
‘‘యావకీవఞ్చ, భిక్ఖవే, సత్తా ఇమేసం ఛన్నం బాహిరానం ఆయతనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞంసు, నేవ తావ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసఞ్ఞుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసా విహరింసు. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సత్తా ఇమేసం ఛన్నం బాహిరానం ఆయతనానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో, ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో, నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో యథాభూతం అబ్భఞ్ఞంసు, అథ, భిక్ఖవే, సత్తా సదేవకా లోకా సమారకా సబ్రహ్మకా సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ నిస్సటా విసఞ్ఞుత్తా విప్పముత్తా విమరియాదీకతేన చేతసా విహరన్తీ’’తి. ఛట్ఠం.
౭. పఠమాభినన్దసుత్తం
౧౯. ‘‘యో, భిక్ఖవే, చక్ఖుం అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో సోతం…పే… యో ఘానం…పే… యో జివ్హం అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో కాయం…పే… యో మనం అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మా’’తి వదామి.
‘‘యో చ ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖుం నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో సోతం…పే… యో ఘానం…పే… యో జివ్హం నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో కాయం…పే… యో మనం నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మా’’తి వదామి. సత్తమం.
౮. దుతియాభినన్దసుత్తం
౨౦. ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపే అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో సద్దే…పే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… ధమ్మే అభినన్దతి, దుక్ఖం సో అభినన్దతి. యో దుక్ఖం అభినన్దతి, అపరిముత్తో సో దుక్ఖస్మా’’తి వదామి.
‘‘యో చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపే నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మాతి వదామి. యో సద్దే…పే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… ధమ్మే నాభినన్దతి, దుక్ఖం సో నాభినన్దతి. యో దుక్ఖం నాభినన్దతి, పరిముత్తో సో దుక్ఖస్మా’’తి వదామి. అట్ఠమం.
౯. పఠమదుక్ఖుప్పాదసుత్తం
౨౧. ‘‘యో, భిక్ఖవే, చక్ఖుస్స ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో, దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో, రోగానం ఠితి, జరామరణస్స పాతుభావో. యో సోతస్స…పే… యో ఘానస్స… యో జివ్హాయ… యో కాయస్స… యో మనస్స ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో, దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో, రోగానం ఠితి, జరామరణస్స పాతుభావో.
‘‘యో చ ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖుస్స నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, దుక్ఖస్సేసో నిరోధో, రోగానం వూపసమో, జరామరణస్స అత్థఙ్గమో. యో సోతస్స… యో ఘానస్స… యో జివ్హాయ… యో కాయస్స… యో మనస్స నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, దుక్ఖస్సేసో నిరోధో, రోగానం వూపసమో, జరామరణస్స అత్థఙ్గమో’’తి. నవమం.
౧౦. దుతియదుక్ఖుప్పాదసుత్తం
౨౨. ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపానం ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో, దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో, రోగానం ఠితి, జరామరణస్స పాతుభావో. యో సద్దానం…పే… యో గన్ధానం… యో రసానం… యో ఫోట్ఠబ్బానం… యో ధమ్మానం ఉప్పాదో ఠితి అభినిబ్బత్తి పాతుభావో, దుక్ఖస్సేసో ఉప్పాదో, రోగానం ఠితి, జరామరణస్స పాతుభావో.
‘‘యో చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపానం నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, దుక్ఖస్సేసో నిరోధో, రోగానం వూపసమో, జరామరణస్స అత్థఙ్గమో. యో సద్దానం…పే… యో గన్ధానం… యో రసానం… యో ఫోట్ఠబ్బానం… యో ధమ్మానం నిరోధో వూపసమో అత్థఙ్గమో, దుక్ఖస్సేసో నిరోధో, రోగానం వూపసమో, జరామరణస్స అత్థఙ్గమో’’తి. దసమం.
యమకవగ్గో దుతియో.
తస్సుద్దానం –
సమ్బోధేన దువే వుత్తా, అస్సాదేన అపరే దువే;
నో చేతేన దువే వుత్తా, అభినన్దేన అపరే దువే;
ఉప్పాదేన దువే వుత్తా, వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.
౩. సబ్బవగ్గో
౧. సబ్బసుత్తం
౨౩. సావత్థినిదానం. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం? చక్ఖుఞ్చేవ రూపా చ, సోతఞ్చ [సోతఞ్చేవ (?) ఏవమితరయుగలేసుపి] సద్దా చ, ఘానఞ్చ గన్ధా చ, జివ్హా చ రసా చ, కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ, మనో చ ధమ్మా చ – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సబ్బం. యో, భిక్ఖవే, ఏవం వదేయ్య – ‘అహమేతం సబ్బం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం సబ్బం పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, తస్స వాచావత్థుకమేవస్స [వాచావత్థురేవస్స (సీ. పీ.), వాచావత్థుదేవస్స (స్యా. కం.)]; పుట్ఠో చ న సమ్పాయేయ్య, ఉత్తరిఞ్చ విఘాతం ఆపజ్జేయ్య. తం కిస్స హేతు? యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మి’’న్తి. పఠమం.
౨. పహానసుత్తం
౨౪. ‘‘సబ్బప్పహానాయ [సబ్బం పహానాయ (స్యా. కం. క.)] వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, సబ్బప్పహానాయ ధమ్మో? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, పహాతబ్బం, రూపా పహాతబ్బా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం పహాతబ్బం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో పహాతబ్బో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం…పే… యమ్పిదం సోతసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం… యమ్పిదం ఘానసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం. జివ్హా పహాతబ్బా, రసా పహాతబ్బా, జివ్హావిఞ్ఞాణం పహాతబ్బం, జివ్హాసమ్ఫస్సో పహాతబ్బో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం. కాయో పహాతబ్బో… మనో పహాతబ్బో, ధమ్మా పహాతబ్బా, మనోవిఞ్ఞాణం పహాతబ్బం, మనోసమ్ఫస్సో పహాతబ్బో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి పహాతబ్బం. అయం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బప్పహానాయ ధమ్మో’’తి. దుతియం.
౩. అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానసుత్తం
౨౫. ‘‘సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయ ధమ్మో? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, రూపా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం…పే… జివ్హా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, రసా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, జివ్హావిఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, జివ్హాసమ్ఫస్సో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం. కాయో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో… మనో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, ధమ్మా అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బా, మనోవిఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం, మనోసమ్ఫస్సో అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహాతబ్బం. అయం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానాయ ధమ్మో’’తి. తతియం.
౪. పఠమఅపరిజాననసుత్తం
౨౬. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రూపే అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ…పే… జివ్హం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రసే…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… జివ్హాసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కాయం…పే… మనం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ధమ్మే…పే… మనోవిఞ్ఞాణం…పే… మనోసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ.
‘‘సబ్బఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రూపే అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖువిఞ్ఞాణం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ…పే… జివ్హం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రసే…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… జివ్హాసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కాయం…పే… మనం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ధమ్మే…పే… మనోవిఞ్ఞాణం…పే… మనోసమ్ఫస్సం…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. చతుత్థం.
౫. దుతియఅపరిజాననసుత్తం
౨౭. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? యఞ్చ, భిక్ఖవే, చక్ఖు, యే చ రూపా, యఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, యే చ చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా…పే… యా చ జివ్హా, యే చ రసా, యఞ్చ జివ్హావిఞ్ఞాణం, యే చ జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ కాయో, యే చ ఫోట్ఠబ్బా, యఞ్చ కాయవిఞ్ఞాణం, యే చ కాయవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ మనో, యే చ ధమ్మా, యఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణం, యే చ మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా – ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ.
‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ? యఞ్చ, భిక్ఖవే, చక్ఖు, యే చ రూపా, యఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, యే చ చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా…పే… యా చ జివ్హా, యే చ రసా, యఞ్చ జివ్హావిఞ్ఞాణం, యే చ జివ్హావిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ కాయో, యే చ ఫోట్ఠబ్బా, యఞ్చ కాయవిఞ్ఞాణం, యే చ కాయవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా; యో చ మనో, యే చ ధమ్మా, యఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణం, యే చ మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా – ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. పఞ్చమం.
౬. ఆదిత్తసుత్తం
౨౮. ఏకం సమయం భగవా గయాయం విహరతి గయాసీసే సద్ధిం భిక్ఖుసహస్సేన. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం ఆదిత్తం? చక్ఖు [చక్ఖుం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], భిక్ఖవే, ఆదిత్తం, రూపా ఆదిత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? ‘రాగగ్గినా, దోసగ్గినా, మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’న్తి వదామి…పే… జివ్హా ఆదిత్తా, రసా ఆదిత్తా, జివ్హావిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, జివ్హాసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? ‘రాగగ్గినా, దోసగ్గినా, మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’న్తి వదామి…పే… మనో ఆదిత్తో, ధమ్మా ఆదిత్తా, మనోవిఞ్ఞాణం ఆదిత్తం, మనోసమ్ఫస్సో ఆదిత్తో. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? ‘రాగగ్గినా, దోసగ్గినా, మోహగ్గినా ఆదిత్తం, జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి ఆదిత్త’న్తి వదామి. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి …పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దుం. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే తస్స భిక్ఖుసహస్సస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసూతి. ఛట్ఠం.
౭. అద్ధభూతసుత్తం
౨౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అద్ధభూతం [అన్ధభూతం (సీ. స్యా. కం.)]. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అద్ధభూతం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, అద్ధభూతం, రూపా అద్ధభూతా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అద్ధభూతం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అద్ధభూతో, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అద్ధభూతం. కేన అద్ధభూతం? ‘జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి అద్ధభూత’న్తి వదామి…పే… జివ్హా అద్ధభూతా, రసా అద్ధభూతా, జివ్హావిఞ్ఞాణం అద్ధభూతం, జివ్హాసమ్ఫస్సో అద్ధభూతో, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అద్ధభూతం. కేన అద్ధభూతం? ‘జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి అద్ధభూత’న్తి వదామి. కాయో అద్ధభూతో…పే… మనో అద్ధభూతో, ధమ్మా అద్ధభూతా, మనోవిఞ్ఞాణం అద్ధభూతం, మనోసమ్ఫస్సో అద్ధభూతో, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అద్ధభూతం. కేన అద్ధభూతం? ‘జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి అద్ధభూత’న్తి వదామి. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం ‘విముత్త’మితి ఞాణం హోతి, ‘ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. సత్తమం.
౮. సముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తం
౩౦. ‘‘సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీతి. కతమా చ సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖుం మేతి న మఞ్ఞతి. రూపే న మఞ్ఞతి, రూపేసు న మఞ్ఞతి, రూపతో న మఞ్ఞతి, రూపా మేతి న మఞ్ఞతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి…పే… జివ్హం న మఞ్ఞతి, జివ్హాయ న మఞ్ఞతి, జివ్హాతో న మఞ్ఞతి, జివ్హా మేతి న మఞ్ఞతి. రసే న మఞ్ఞతి, రసేసు న మఞ్ఞతి, రసతో న మఞ్ఞతి, రసా మేతి న మఞ్ఞతి. జివ్హావిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, జివ్హావిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞతి, జివ్హావిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞతి, జివ్హావిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞతి. జివ్హాసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి…పే… మనం న మఞ్ఞతి, మనస్మిం న మఞ్ఞతి, మనతో న మఞ్ఞతి, మనో మేతి న మఞ్ఞతి. ధమ్మే న మఞ్ఞతి, ధమ్మేసు న మఞ్ఞతి, ధమ్మతో న మఞ్ఞతి, ధమ్మా మేతి న మఞ్ఞతి. మనోవిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, మనోవిఞ్ఞాణస్మిం న మఞ్ఞతి, మనోవిఞ్ఞాణతో న మఞ్ఞతి, మనోవిఞ్ఞాణం మేతి న మఞ్ఞతి. మనోసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సస్మిం న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సతో న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సో మేతి న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. సబ్బం న మఞ్ఞతి, సబ్బస్మిం న మఞ్ఞతి, సబ్బతో న మఞ్ఞతి, సబ్బం మేతి న మఞ్ఞతి. సో ఏవం అమఞ్ఞమానో న చ కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పా పటిపదా’’తి. అట్ఠమం.
౯. పఠమసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తం
౩౧. ‘‘సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమా చ సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుస్మిం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుతో న మఞ్ఞతి, చక్ఖుం మేతి న మఞ్ఞతి. రూపే న మఞ్ఞతి…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతి…పే… జివ్హం న మఞ్ఞతి, జివ్హాయ న మఞ్ఞతి, జివ్హాతో న మఞ్ఞతి, జివ్హా మేతి న మఞ్ఞతి. రసే న మఞ్ఞతి…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, జివ్హాసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతి…పే… మనం న మఞ్ఞతి, మనస్మిం న మఞ్ఞతి, మనతో న మఞ్ఞతి, మనో మేతి న మఞ్ఞతి. ధమ్మే న మఞ్ఞతి…పే… మనోవిఞ్ఞాణం న మఞ్ఞతి, మనోసమ్ఫస్సం న మఞ్ఞతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. యఞ్హి, భిక్ఖవే, మఞ్ఞతి, యస్మిం మఞ్ఞతి, యతో మఞ్ఞతి, యం మేతి మఞ్ఞతి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా. అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో భవమేవాభినన్దతి. యావతా, భిక్ఖవే, ఖన్ధధాతుఆయతనం తమ్పి న మఞ్ఞతి, తస్మిమ్పి న మఞ్ఞతి, తతోపి న మఞ్ఞతి, తం మేతి న మఞ్ఞతి. సో ఏవం అమఞ్ఞమానో న చ కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి. అనుపాదియం న పరితస్సతి. అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా’’తి. నవమం.
౧౦. దుతియసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తం
౩౨. ‘‘సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమా చ సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా?
‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, చక్ఖుం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?
‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?
‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?
‘‘నో హేతం భన్తే’’.
‘‘రూపా…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?
‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’…పే….
‘‘యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?
‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?
‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….
‘‘జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?
‘‘అనిచ్చా భన్తే’’…పే….
‘‘రసా… జివ్హావిఞ్ఞాణం… జివ్హాసమ్ఫస్సో…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?
‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే… ధమ్మా… మనోవిఞ్ఞాణం… మనోసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వాతి?
‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’.
‘‘యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?
‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?
‘‘దుక్ఖం భన్తే’’.
‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?
‘‘నో హేతం, భన్తే’’.
‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… జివ్హాయపి నిబ్బిన్దతి, రసేసుపి…పే… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసప్పాయా పటిపదా’’తి. దసమం.
సబ్బవగ్గో తతియో.
తస్సుద్దానం –
సబ్బఞ్చ ద్వేపి పహానా, పరిజానాపరే దువే;
ఆదిత్తం అద్ధభూతఞ్చ, సారుప్పా ద్వే చ సప్పాయా;
వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.
౪. జాతిధమ్మవగ్గో
౧-౧౦. జాతిధమ్మాదిసుత్తదసకం
౩౩. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో…పే… ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, జాతిధమ్మం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం జాతిధమ్మం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, జాతిధమ్మం. రూపా… చక్ఖువిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో జాతిధమ్మో. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి జాతిధమ్మం…పే… జివ్హా… రసా… జివ్హావిఞ్ఞాణం… జివ్హాసమ్ఫస్సో… యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి జాతిధమ్మం. కాయో…పే... మనో జాతిధమ్మో, ధమ్మా జాతిధమ్మా, మనోవిఞ్ఞాణం జాతిధమ్మం, మనోసమ్ఫస్సో జాతిధమ్మో. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి జాతిధమ్మం. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి… చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి… చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. పఠమం.
౩౪. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, జరాధమ్మం…పే… సంఖిత్తం. దుతియం.
౩౫. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, బ్యాధిధమ్మం…పే…. తతియం.
౩౬. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, మరణధమ్మం…పే…. చతుత్థం.
౩౭. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, సోకధమ్మం…పే…. పఞ్చమం.
౩౮. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, సంకిలేసికధమ్మం…పే…. ఛట్ఠం.
౩౯. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఖయధమ్మం…పే…. సత్తమం.
౪౦. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, వయధమ్మం…పే…. అట్ఠమం.
౪౧. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, సముదయధమ్మం…పే…. నవమం.
౪౨. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, నిరోధధమ్మం…పే…. దసమం.
జాతిధమ్మవగ్గో చతుత్థో.
తస్సుద్దానం –
జాతిజరాబ్యాధిమరణం, సోకో చ సంకిలేసికం;
ఖయవయసముదయం, నిరోధధమ్మేన తే దసాతి.
౫. సబ్బఅనిచ్చవగ్గో
౧-౯. అనిచ్చాదిసుత్తనవకం
౪౩. సావత్థినిదానం. తత్ర ఖో…పే… ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అనిచ్చం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, రూపా అనిచ్చా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనిచ్చం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనిచ్చో. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనిచ్చం…పే… జివ్హా అనిచ్చా, రసా అనిచ్చా, జివ్హావిఞ్ఞాణం అనిచ్చం, జివ్హాసమ్ఫస్సో అనిచ్చో. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనిచ్చం. కాయో అనిచ్చో…పే… మనో అనిచ్చో, ధమ్మా అనిచ్చా, మనోవిఞ్ఞాణం అనిచ్చం, మనోసమ్ఫస్సో అనిచ్చో. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనిచ్చం. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. పఠమం.
౪౪. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, దుక్ఖం…పే…. దుతియం.
౪౫. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనత్తా…పే…. తతియం.
౪౬. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్యం…పే…. చతుత్థం.
౪౭. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్యం…పే…. పఞ్చమం.
౪౮. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, పహాతబ్బం…పే…. ఛట్ఠం.
౪౯. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, సచ్ఛికాతబ్బం…పే…. సత్తమం.
౫౦. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞేయ్యం…పే…. అట్ఠమం.
౫౧. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఉపద్దుతం…పే…. నవమం.
౧౦. ఉపస్సట్ఠసుత్తం
౫౨. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఉపస్సట్ఠం [ఉపసట్ఠం (క.)]. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం ఉపస్సట్ఠం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, ఉపస్సట్ఠం, రూపా ఉపస్సట్ఠా, చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉపస్సట్ఠం, చక్ఖుసమ్ఫస్సో ఉపస్సట్ఠో. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఉపస్సట్ఠం…పే… జివ్హా ఉపస్సట్ఠా, రసా ఉపస్సట్ఠా, జివ్హావిఞ్ఞాణం ఉపస్సట్ఠం, జివ్హాసమ్ఫస్సో ఉపస్సట్ఠో. యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఉపస్సట్ఠం. కాయో ఉపస్సట్ఠో… మనో ఉపస్సట్ఠో, ధమ్మా ఉపస్సట్ఠా, మనోవిఞ్ఞాణం ఉపస్సట్ఠం, మనోసమ్ఫస్సో ఉపస్సట్ఠో. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి ఉపస్సట్ఠం. ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. దసమం.