౧౫. నవపురాణవగ్గో

౧. కమ్మనిరోధసుత్తం

౧౪౬. ‘‘నవపురాణాని, భిక్ఖవే, కమ్మాని దేసేస్సామి కమ్మనిరోధం కమ్మనిరోధగామినిఞ్చ పటిపదం. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీతి. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, పురాణకమ్మం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, పురాణకమ్మం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం వేదనియం దట్ఠబ్బం…పే… జివ్హా పురాణకమ్మా అభిసఙ్ఖతా అభిసఞ్చేతయితా వేదనియా దట్ఠబ్బా…పే… మనో పురాణకమ్మో అభిసఙ్ఖతో అభిసఞ్చేతయితో వేదనియో దట్ఠబ్బో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పురాణకమ్మం. కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, నవకమ్మం? యం ఖో, భిక్ఖవే, ఏతరహి కమ్మం కరోతి కాయేన వాచాయ మనసా, ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, నవకమ్మం. కతమో చ, భిక్ఖవే, కమ్మనిరోధో? యో ఖో, భిక్ఖవే, కాయకమ్మవచీకమ్మమనోకమ్మస్స నిరోధా విముత్తిం ఫుసతి, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కమ్మనిరోధో. కతమా చ, భిక్ఖవే, కమ్మనిరోధగామినీ పటిపదా? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కమ్మనిరోధగామినీ పటిపదా. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, దేసితం మయా పురాణకమ్మం, దేసితం నవకమ్మం, దేసితో కమ్మనిరోధో, దేసితా కమ్మనిరోధగామినీ పటిపదా. యం ఖో, భిక్ఖవే, సత్థారా కరణీయం సావకానం హితేసినా అనుకమ్పకేన అనుకమ్పం ఉపాదాయ, కతం వో తం మయా. ఏతాని, భిక్ఖవే, రుక్ఖమూలాని, ఏతాని సుఞ్ఞాగారాని. ఝాయథ, భిక్ఖవే, మా పమాదత్థ; మా పచ్ఛావిప్పటిసారినో అహువత్థ. అయం వో అమ్హాకం అనుసాసనీ’’తి. పఠమం.

౨. అనిచ్చనిబ్బానసప్పాయసుత్తం

౧౪౭. ‘‘నిబ్బానసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ…పే… కతమా చ సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుం అనిచ్చన్తి పస్సతి, రూపా అనిచ్చాతి పస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి పస్సతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనిచ్చోతి పస్సతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనిచ్చన్తి పస్సతి…పే… జివ్హా అనిచ్చాతి పస్సతి, రసా అనిచ్చాతి పస్సతి, జివ్హావిఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి పస్సతి, జివ్హాసమ్ఫస్సో అనిచ్చోతి పస్సతి, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనిచ్చన్తి పస్సతి…పే… మనో అనిచ్చోతి పస్సతి, ధమ్మా అనిచ్చాతి పస్సతి, మనోవిఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి పస్సతి, మనోసమ్ఫస్సో అనిచ్చోతి పస్సతి, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనిచ్చన్తి పస్సతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా’’తి. దుతియం.

౩. దుక్ఖనిబ్బానసప్పాయసుత్తం

౧౪౮. ‘‘నిబ్బానసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ…పే… కతమా చ సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, చక్ఖుం దుక్ఖన్తి పస్సతి, రూపా దుక్ఖాతి పస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం దుక్ఖన్తి పస్సతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సో దుక్ఖోతి పస్సతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి దుక్ఖన్తి పస్సతి…పే… జివ్హా దుక్ఖాతి పస్సతి…పే… మనో దుక్ఖోతి పస్సతి, ధమ్మా దుక్ఖాతి పస్సతి, మనోవిఞ్ఞాణం దుక్ఖన్తి పస్సతి, మనోసమ్ఫస్సో దుక్ఖోతి పస్సతి, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి దుక్ఖన్తి పస్సతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా’’తి. తతియం.

౪. అనత్తనిబ్బానసప్పాయసుత్తం

౧౪౯. ‘‘నిబ్బానసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ…పే… కతమా చ సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖుం అనత్తాతి పస్సతి, రూపా అనత్తాతి పస్సతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనత్తాతి పస్సతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనత్తాతి పస్సతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనత్తాతి పస్సతి…పే… మనో అనత్తాతి పస్సతి, ధమ్మా అనత్తాతి పస్సతి, మనోవిఞ్ఞాణం అనత్తాతి పస్సతి, మనోసమ్ఫస్సో అనత్తాతి పస్సతి, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి అనత్తాతి పస్సతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా’’తి. చతుత్థం.

౫. నిబ్బానసప్పాయపటిపదాసుత్తం

౧౫౦. ‘‘నిబ్బానసప్పాయం వో, భిక్ఖవే, పటిపదం దేసేస్సామి. తం సుణాథ…పే… కతమా చ సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా? తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే….

‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి …పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, నిబ్బానసప్పాయా పటిపదా’’తి. పఞ్చమం.

౬. అన్తేవాసికసుత్తం

౧౫౧. ‘‘అనన్తేవాసికమిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి అనాచరియకం. సన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు [ఫాసుం (సీ. పీ.)] విహరతి. అనన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనాచరియకో సుఖం ఫాసు విహరతి. కథఞ్చ, భిక్ఖు, సన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా. త్యాస్స అన్తో వసన్తి, అన్తస్స వసన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో జివ్హాయ రసం సాయిత్వా ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా. త్యాస్స అన్తో వసన్తి, అన్తస్స వసన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా. త్యాస్స అన్తో వసన్తి, అన్తస్స వసన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం సముదాచరన్తి, సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం, న ఫాసు విహరతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనన్తేవాసికో అనాచరియకో సుఖం ఫాసు విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా. త్యాస్స న అన్తో వసన్తి, నాస్స అన్తో వసన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా అనన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం న సముదాచరన్తి, న సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా అనాచరియకోతి వుచ్చతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో జివ్హాయ రసం సాయిత్వా న ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా. త్యాస్స న అన్తో వసన్తి, నాస్స అన్తో వసన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా అనన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం న సముదాచరన్తి, న సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా అనాచరియకోతి వుచ్చతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనియా. త్యాస్స న అన్తో వసన్తి, నాస్స అన్తో వసన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా అనన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తే నం న సముదాచరన్తి, న సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా అనాచరియకోతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనన్తేవాసికో అనాచరియకో సుఖం ఫాసు విహరతి. అనన్తేవాసికమిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. అనాచరియకం సన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాచరియకో దుక్ఖం, న ఫాసు విహరతి. అనన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనాచరియకో సుఖం ఫాసు విహరతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. కిమత్థియబ్రహ్మచరియసుత్తం

౧౫౨. ‘‘సచే వో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కిమత్థియం, ఆవుసో, సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి? ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ – ‘దుక్ఖస్స ఖో, ఆవుసో, పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి. సచే పన వో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కతమం పనావుసో, దుక్ఖం, యస్స పరిఞ్ఞాయ సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి? ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథ –

‘‘చక్ఖు ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం; తస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. రూపా దుక్ఖా; తేసం పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం దుక్ఖం; తస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సో దుక్ఖో; తస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి దుక్ఖం; తస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి…పే… జివ్హా దుక్ఖా… మనో దుక్ఖో; తస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి దుక్ఖం; తస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి. ఇదం ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం; యస్స పరిఞ్ఞాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’తి. ఏవం పుట్ఠా తుమ్హే, భిక్ఖవే, తేసం అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఏవం బ్యాకరేయ్యాథా’’తి. సత్తమం.

౮. అత్థినుఖోపరియాయసుత్తం

౧౫౩. ‘‘అత్థి ను ఖో, భిక్ఖవే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ భిక్ఖు అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయ, అఞ్ఞత్ర రుచియా, అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా, అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా, అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అఞ్ఞం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామీ’’తి [పజానాతీతి (స్యా. కం. పీ. క.)]? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా, భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ భిక్ఖు అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయ, అఞ్ఞత్ర రుచియా, అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా, అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా, అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అఞ్ఞం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామీ’’తి.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పరియాయో, యం పరియాయం ఆగమ్మ భిక్ఖు అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయ…పే… అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అఞ్ఞం బ్యాకరోతి – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి. యం తం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి. అపి నుమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధాయ వా వేదితబ్బా, రుచియా వా వేదితబ్బా, అనుస్సవేన వా వేదితబ్బా, ఆకారపరివితక్కేన వా వేదితబ్బా, దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా వా వేదితబ్బా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ననుమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా పఞ్ఞాయ దిస్వా వేదితబ్బా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘అయం ఖో, భిక్ఖవే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ భిక్ఖు అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయ, అఞ్ఞత్ర రుచియా, అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా, అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా, అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అఞ్ఞం బ్యాకరోతి – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామీ’’తి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జివ్హాయ రసం సాయిత్వా సన్తం వా అజ్ఝత్తం…పే… రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి. యం తం, భిక్ఖవే, జివ్హాయ రసం సాయిత్వా సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అపి నుమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధాయ వా వేదితబ్బా, రుచియా వా వేదితబ్బా, అనుస్సవేన వా వేదితబ్బా, ఆకారపరివితక్కేన వా వేదితబ్బా, దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా వా వేదితబ్బా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ననుమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా పఞ్ఞాయ దిస్వా వేదితబ్బా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘అయమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ భిక్ఖు అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయ, అఞ్ఞత్ర రుచియా, అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా, అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా, అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అఞ్ఞం బ్యాకరోతి – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామీ’’తి [పజానాతీతి (స్యా. కం. పీ. క.)] …పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి. యం తం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ సన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, అత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అసన్తం వా అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహం, నత్థి మే అజ్ఝత్తం రాగదోసమోహోతి పజానాతి; అపి నుమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సద్ధాయ వా వేదితబ్బా, రుచియా వా వేదితబ్బా, అనుస్సవేన వా వేదితబ్బా, ఆకారపరివితక్కేన వా వేదితబ్బా, దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా వా వేదితబ్బా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ననుమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా పఞ్ఞాయ దిస్వా వేదితబ్బా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘అయమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, పరియాయో యం పరియాయం ఆగమ్మ భిక్ఖు అఞ్ఞత్రేవ సద్ధాయ, అఞ్ఞత్ర రుచియా, అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా, అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా, అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అఞ్ఞం బ్యాకరోతి – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఇన్ద్రియసమ్పన్నసుత్తం

౧౫౪. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘ఇన్ద్రియసమ్పన్నో, ఇన్ద్రియసమ్పన్నో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ఇన్ద్రియసమ్పన్నో హోతీ’’తి?

‘‘చక్ఖున్ద్రియే చే, భిక్ఖు, ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరన్తో చక్ఖున్ద్రియే నిబ్బిన్దతి…పే… జివ్హిన్ద్రియే చే, భిక్ఖు, ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరన్తో జివ్హిన్ద్రియే నిబ్బిన్దతి…పే… మనిన్ద్రియే చే, భిక్ఖు, ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరన్తో మనిన్ద్రియే నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి…పే… విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖు, ఇన్ద్రియసమ్పన్నో హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. ధమ్మకథికపుచ్ఛసుత్తం

౧౫౫. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘ధమ్మకథికో, ధమ్మకథికో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ధమ్మకథికో హోతీ’’తి?

‘‘చక్ఖుస్స చే, భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ‘ధమ్మకథికో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయ. చక్ఖుస్స చే, భిక్ఖు, నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, ‘ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయ. చక్ఖుస్స చే, భిక్ఖు, నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదావిముత్తో హోతి, ‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయ…పే… జివ్హాయ చే, భిక్ఖు, నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ‘ధమ్మకథికో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయ…పే… మనస్స చే, భిక్ఖు, నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ‘ధమ్మకథికో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయ. మనస్స చే, భిక్ఖు, నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, ‘ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయ. మనస్స చే, భిక్ఖు, నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదావిముత్తో హోతి, ‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో భిక్ఖూ’తి అలంవచనాయా’’తి. దసమం.

నవపురాణవగ్గో పఞ్చదసమో.

తస్సుద్దానం –

కమ్మం చత్తారి సప్పాయా, అనన్తేవాసి కిమత్థియా;

అత్థి ను ఖో పరియాయో, ఇన్ద్రియకథికేన చాతి.

సళాయతనవగ్గే తతియపణ్ణాసకో సమత్తో.

తస్స వగ్గుద్దానం –

యోగక్ఖేమి చ లోకో చ, గహపతి దేవదహేన చ;

నవపురాణేన పణ్ణాసో, తతియో తేన వుచ్చతీతి.