౧౨. లోకకామగుణవగ్గో

౧. పఠమమారపాససుత్తం

౧౧౪. ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే, భిక్ఖు, అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆవాసగతో మారస్స, మారస్స వసం గతో [వసగతో (సీ. అట్ఠ. స్యా. అట్ఠ.)], పటిముక్కస్స మారపాసో. బద్ధో సో మారబన్ధనేన యథాకామకరణీయో పాపిమతో…పే….

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆవాసగతో మారస్స, మారస్స వసం గతో, పటిముక్కస్స మారపాసో. బద్ధో సో మారబన్ధనేన…పే….

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆవాసగతో మారస్స, మారస్స వసం గతో, పటిముక్కస్స మారపాసో. బద్ధో సో మారబన్ధనేన యథాకామకరణీయో పాపిమతో.

‘‘సన్తి చ ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నావాసగతో మారస్స, న మారస్స వసం గతో, ఉమ్ముక్కస్స మారపాసో. ముత్తో సో మారబన్ధనేన న యథాకామకరణీయో పాపిమతో…పే….

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నావాసగతో మారస్స, న మారస్స వసం గతో, ఉమ్ముక్కస్స మారపాసో. ముత్తో సో మారబన్ధనేన న యథాకామకరణీయో పాపిమతో…పే….

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నావాసగతో మారస్స, న మారస్స వసం గతో, ఉమ్ముక్కస్స మారపాసో. ముత్తో సో మారబన్ధనేన న యథాకామకరణీయో పాపిమతో’’తి. పఠమం.

౨. దుతియమారపాససుత్తం

౧౧౫. ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు బద్ధో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేసు రూపేసు, ఆవాసగతో మారస్స, మారస్స వసం గతో, పటిముక్కస్స మారపాసో. బద్ధో సో మారబన్ధనేన యథాకామకరణీయో పాపిమతో…పే….

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు బద్ధో మనోవిఞ్ఞేయ్యేసు ధమ్మేసు, ఆవాసగతో మారస్స, మారస్స వసం గతో, పటిముక్కస్స మారపాసో. బద్ధో సో మారబన్ధనేన యథాకామకరణీయో పాపిమతో…పే….

‘‘సన్తి చ ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ముత్తో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యేహి రూపేహి, నావాసగతో మారస్స, న మారస్స వసం గతో, ఉమ్ముక్కస్స మారపాసో. ముత్తో సో మారబన్ధనేన న యథాకామకరణీయో పాపిమతో…పే….

‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ముత్తో మనోవిఞ్ఞేయ్యేహి ధమ్మేహి, నావాసగతో మారస్స, న మారస్స వసం గతో, ఉమ్ముక్కస్స మారపాసో. ముత్తో సో మారబన్ధనేన న యథాకామకరణీయో పాపిమతో’’తి. దుతియం.

౩. లోకన్తగమనసుత్తం

౧౧౬. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం [దిట్ఠేయ్యం (స్యా. కం. క.)], పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’’తి. ఇదం వత్వా భగవా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి. అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’తి. కో ను ఖో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజేయ్యా’’తి?

అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థు చేవ సంవణ్ణితో, సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం. పహోతి చాయస్మా ఆనన్దో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజితుం. యంనూన మయం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్యామ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యామా’’తి.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోదింసు. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచుం –

‘‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’తి. తేసం నో, ఆవుసో, అమ్హాకం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఏతదహోసి – ‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీతి. కో ను ఖో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజేయ్యా’తి? తేసం నో, ఆవుసో, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో, ఆవుసో, ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థు చేవ సంవణ్ణితో, సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం. పహోతి చాయస్మా ఆనన్దో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజితుం. యంనూన మయం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్యామ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యామా’తి. విభజతాయస్మా ఆనన్దో’’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పురిసో సారత్థికో సారగవేసీ సారపరియేసనం చరమానో మహతో రుక్ఖస్స తిట్ఠతో సారవతో అతిక్కమ్మేవ, మూలం అతిక్కమ్మేవ, ఖన్ధం సాఖాపలాసే సారం పరియేసితబ్బం మఞ్ఞేయ్య; ఏవం సమ్పదమిదం ఆయస్మన్తానం సత్థరి సమ్ముఖీభూతే తం భగవన్తం అతిసిత్వా అమ్హే ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛితబ్బం మఞ్ఞథ [మఞ్ఞేథ (పీ. క.)]. సో హావుసో, భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి – చక్ఖుభూతో, ఞాణభూతో, ధమ్మభూతో, బ్రహ్మభూతో, వత్తా, పవత్తా, అత్థస్స నిన్నేతా, అమతస్స దాతా, ధమ్మస్సామీ, తథాగతో. సో చేవ పనేతస్స కాలో అహోసి యం భగవన్తంయేవ ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ. యథా వో భగవా బ్యాకరేయ్య తథా వో ధారేయ్యాథా’’తి.

‘‘అద్ధావుసో ఆనన్ద, భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి – చక్ఖుభూతో, ఞాణభూతో, ధమ్మభూతో, బ్రహ్మభూతో, వత్తా, పవత్తా, అత్థస్స నిన్నేతా, అమతస్స దాతా, ధమ్మస్సామీ, తథాగతో. సో చేవ పనేతస్స కాలో అహోసి యం భగవన్తంయేవ ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యామ. యథా నో భగవా బ్యాకరేయ్య తథా నం ధారేయ్యామ. అపి చాయస్మా ఆనన్దో సత్థు చేవ సంవణ్ణితో, సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం. పహోతి చాయస్మా ఆనన్దో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజితుం. విభజతాయస్మా ఆనన్దో అగరుం కరిత్వా’’తి.

‘‘తేనహావుసో, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చస్సోసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ –

‘‘యం ఖో వో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’తి, ఇమస్స ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. యేన ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ – అయం వుచ్చతి అరియస్స వినయే లోకో. కేన చావుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ? చక్ఖునా ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ. సోతేన ఖో, ఆవుసో… ఘానేన ఖో, ఆవుసో… జివ్హాయ ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ. కాయేన ఖో, ఆవుసో… మనేన ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ. యేన ఖో, ఆవుసో, లోకస్మిం లోకసఞ్ఞీ హోతి లోకమానీ – అయం వుచ్చతి అరియస్స వినయే లోకో. యం ఖో వో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’తి, ఇమస్స ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. ఆకఙ్ఖమానా చ పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో భగవన్తంయేవ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ. యథా వో భగవా బ్యాకరోతి తథా నం ధారేయ్యాథా’’తి.

‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పటిస్సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం –

‘‘యం ఖో నో, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’తి. తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఏతదహోసి – ‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – నాహం, భిక్ఖవే, గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం, దట్ఠేయ్యం, పత్తేయ్యన్తి వదామి. న చ పనాహం, భిక్ఖవే, అప్పత్వా లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామీ’తి. కో ను ఖో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజేయ్యాతి? తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థు చేవ సంవణ్ణితో, సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం. పహోతి చాయస్మా ఆనన్దో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజితుం. యంనూన మయం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్యామ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యామా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమిమ్హ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛిమ్హ. తేసం నో, భన్తే, ఆయస్మతా ఆనన్దేన ఇమేహి ఆకారేహి ఇమేహి పదేహి ఇమేహి బ్యఞ్జనేహి అత్థో విభత్తో’’తి.

‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, ఆనన్దో; మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, ఆనన్దో! మం చేపి తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి తం ఏవమేవం బ్యాకరేయ్యం యథా తం ఆనన్దేన బ్యాకతం. ఏసో చేవేతస్స అత్థో, ఏవఞ్చ నం ధారేయ్యాథా’’తి. తతియం.

౪. కామగుణసుత్తం

౧౧౭. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘యేమే పఞ్చ కామగుణా చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా, తత్ర మే చిత్తం బహులం గచ్ఛమానం గచ్ఛేయ్య పచ్చుప్పన్నేసు వా అప్పం వా అనాగతేసు’. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘యేమే పఞ్చ కామగుణా చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా, తత్ర మే అత్తరూపేన అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో’. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హాకమ్పి యే తే పఞ్చ కామగుణా చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా, తత్ర వో చిత్తం బహులం గచ్ఛమానం గచ్ఛేయ్య పచ్చుప్పన్నేసు వా అప్పం వా అనాగతేసు. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హాకమ్పి యే తే పఞ్చ కామగుణా చేతసో సమ్ఫుట్ఠపుబ్బా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా, తత్ర వో అత్తరూపేహి అప్పమాదో సతి చేతసో ఆరక్ఖో కరణీయో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ జివ్హా చ నిరుజ్ఝతి, రససఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’’తి. ఇదం వత్వా భగవా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.

అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ జివ్హా చ నిరుజ్ఝతి, రససఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. కో ను ఖో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజేయ్యా’’తి?

‘‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ జివ్హా చ నిరుజ్ఝతి, రససఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. తేసం నో, ఆవుసో, అమ్హాకం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఏతదహోసి – ‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ జివ్హా చ నిరుజ్ఝతి, రససఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. కో ను ఖో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజేయ్యాతి? తేసం నో, ఆవుసో, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థు చేవ సంవణ్ణితో, సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం. పహోతి చాయస్మా ఆనన్దో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజితుం. యంనూన మయం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్యామ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యామా’తి. విభజతాయస్మా ఆనన్దో’’తి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, పురిసో సారత్థికో సారగవేసీ సారపరియేసనం చరమానో మహతో రుక్ఖస్స…పే… విభజతాయస్మా ఆనన్దో అగరుం కరిత్వాతి.

‘‘యం ఖో వో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. ఇమస్స ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. సళాయతననిరోధం నో ఏతం, ఆవుసో, భగవతా సన్ధాయ భాసితం – ‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే, యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. అయం ఖో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. ఇమస్స ఖ్వాహం, ఆవుసో, భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. ఆకఙ్ఖమానా చ పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో భగవన్తంయేవ ఉపసఙ్కమథ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యాథ. యథా వో భగవా బ్యాకరోతి తథా నం ధారేయ్యాథా’’తి.

‘‘యం ఖో నో, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – ‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ జివ్హా చ నిరుజ్ఝతి, రససఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి, తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం అచిరపక్కన్తస్స భగవతో ఏతదహోసి – ‘ఇదం ఖో నో, ఆవుసో, భగవా సంఖిత్తేన ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా విత్థారేన అత్థం అవిభజిత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పవిట్ఠో – తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సే ఆయతనే వేదితబ్బే యత్థ చక్ఖు చ నిరుజ్ఝతి, రూపసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే…పే… యత్థ మనో చ నిరుజ్ఝతి, ధమ్మసఞ్ఞా చ నిరుజ్ఝతి, సే ఆయతనే వేదితబ్బే’తి. ‘కో ను ఖో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజేయ్యా’తి? తేసం నో, భన్తే, అమ్హాకం ఏతదహోసి – ‘అయం ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సత్థు చేవ సంవణ్ణితో, సమ్భావితో చ విఞ్ఞూనం సబ్రహ్మచారీనం. పహోతి చాయస్మా ఆనన్దో ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన ఉద్దేసస్స ఉద్దిట్ఠస్స విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స విత్థారేన అత్థం విభజితుం. యంనూన మయం యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమేయ్యామ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యామా’తి. అథ ఖో మయం, భన్తే, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమిమ్హ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛిమ్హ. తేసం నో, భన్తే, ఆయస్మతా ఆనన్దేన ఇమేహి ఆకారేహి, ఇమేహి పదేహి, ఇమేహి బ్యఞ్జనేహి అత్థో విభత్తో’’తి.

‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, ఆనన్దో; మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, ఆనన్దో! మం చేపి తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతమత్థం పటిపుచ్ఛేయ్యాథ, అహమ్పి తం ఏవమేవం బ్యాకరేయ్యం యథా తం ఆనన్దేన బ్యాకతం. ఏసో చేవేతస్స అత్థో. ఏవఞ్చ నం ధారేయ్యాథా’’తి. చతుత్థం.

౫. సక్కపఞ్హసుత్తం

౧౧౮. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సక్కో దేవానమిన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నో పరినిబ్బాయన్తి? కో పన, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తీ’’తి?

‘‘సన్తి ఖో, దేవానమిన్ద, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతి తదుపాదానం. సఉపాదానో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు నో పరినిబ్బాయతి…పే….

‘‘సన్తి ఖో, దేవానమిన్ద, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి ఖో, దేవానమిన్ద, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతి తదుపాదానం. సఉపాదానో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు నో పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, దేవానమిన్ద, హేతు, అయం పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నో పరినిబ్బాయన్తి.

‘‘సన్తి చ ఖో, దేవానమిన్ద, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో న తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతి, న తదుపాదానం. అనుపాదానో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు పరినిబ్బాయతి…పే….

‘‘సన్తి ఖో, దేవానమిన్ద, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి ఖో, దేవానమిన్ద, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో న తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతి న తదుపాదానం. అనుపాదానో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, దేవానమిన్ద, హేతు, అయం పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. పఞ్చసిఖసుత్తం

౧౧౯. ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. అథ ఖో పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నో పరినిబ్బాయన్తి? కో పన, భన్తే, హేతు, కో పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తీ’’తి? ‘‘సన్తి ఖో, పఞ్చసిఖ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా…పే… సన్తి ఖో, పఞ్చసిఖ, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా, ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు అభినన్దతి అభివదతి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి. తస్స తం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతి తదుపాదానం. సఉపాదానో, పఞ్చసిఖ, భిక్ఖు నో పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, పఞ్చసిఖ, హేతు, అయం పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే నో పరినిబ్బాయన్తి’’.

‘‘సన్తి చ ఖో, పఞ్చసిఖ, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా…పే… సన్తి ఖో, పఞ్చసిఖ, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తఞ్చే భిక్ఖు నాభినన్దతి నాభివదతి నాజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి, తస్స తం అనభినన్దతో అనభివదతో అనజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో న తన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం హోతి, న తదుపాదానం. అనుపాదానో, పఞ్చసిఖ, భిక్ఖు పరినిబ్బాయతి. అయం ఖో, పఞ్చసిఖ, హేతు, అయం పచ్చయో యేన మిధేకచ్చే సత్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. సారిపుత్తసద్ధివిహారికసుత్తం

౧౨౦. ఏకం సమయం ఆయస్మా సారిపుత్తో సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సద్ధివిహారికో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తో’’తి.

‘‘ఏవమేతం, ఆవుసో, హోతి ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారస్స, భోజనే అమత్తఞ్ఞునో, జాగరియం అననుయుత్తస్స. ‘సో వతావుసో, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో భోజనే అమత్తఞ్ఞూ జాగరియం అననుయుత్తో యావజీవం పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం సన్తానేస్సతీ’తి నేతం ఠానం విజ్జతి. ‘సో వతావుసో, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో, భోజనే మత్తఞ్ఞూ, జాగరియం అనుయుత్తో యావజీవం పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం సన్తానేస్సతీ’తి ఠానమేతం విజ్జతి.

‘‘కథఞ్చావుసో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధావుసో, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. ఏవం ఖో, ఆవుసో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

‘‘కథఞ్చావుసో, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధావుసో, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి – ‘నేవ దవాయ, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ, యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయ, విహింసూపరతియా, బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ. ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామి, యాత్రా చ మే భవిస్సతి, అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’తి. ఏవం ఖో, ఆవుసో, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చావుసో, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి? ఇధావుసో, భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. రత్తియా పఠమం యామం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. రత్తియా మజ్ఝిమం యామం దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేతి పాదే పాదం అచ్చాధాయ సతో సమ్పజానో, ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వా. రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పచ్చుట్ఠాయ చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతి. ఏవం ఖో, ఆవుసో, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. తస్మాతిహావుసో, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – ‘ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భవిస్సామ, భోజనే మత్తఞ్ఞునో, జాగరియం అనుయుత్తా’తి. ఏవఞ్హి వో, ఆవుసో, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. సత్తమం.

౮. రాహులోవాదసుత్తం

౧౨౧. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో భగవతో రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనియా ధమ్మా; యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో ఆయస్మన్తం రాహులం ఆమన్తేసి – ‘‘గణ్హాహి, రాహుల, నిసీదనం. యేన అన్ధవనం తేనుపసఙ్కమిస్సామ దివావిహారాయా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా రాహులో భగవతో పటిస్సుత్వా నిసీదనం ఆదాయ భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి.

తేన ఖో పన సమయేన అనేకాని దేవతాసహస్సాని భగవన్తం అనుబన్ధాని హోన్తి – ‘‘అజ్జ భగవా ఆయస్మన్తం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా అన్ధవనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో రాహులో భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం రాహులం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, రాహుల, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ( ) [(తం కిం మఞ్ఞసి) ఏవమితరేసుపి (మ. ని. ౩.౪౧౬-౪౧౭)]

‘‘రూపా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే….

‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే….

‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’…పే….

‘‘యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం, సఞ్ఞాగతం, సఙ్ఖారగతం, విఞ్ఞాణగతం, తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హావిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హాసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’…పే….

‘‘యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం, సఞ్ఞాగతం, సఙ్ఖారగతం, విఞ్ఞాణగతం, తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….

‘‘మనో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ధమ్మా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే….

‘‘మనోవిఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’…పే….

‘‘మనోసమ్ఫస్సో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’…పే….

‘‘యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం, సఞ్ఞాగతం, సఙ్ఖారగతం, విఞ్ఞాణగతం, తమ్పి నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం పస్సం, రాహుల, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, రూపేసుపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… జివ్హాయపి నిబ్బిన్దతి, రసేసుపి నిబ్బిన్దతి, జివ్హావిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, జివ్హాసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమ్పిదం జివ్హాసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే….

‘‘మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, ధమ్మేసుపి నిబ్బిన్దతి, మనోవిఞ్ఞాణేపి నిబ్బిన్దతి, మనోసమ్ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదనాగతం సఞ్ఞాగతం సఙ్ఖారగతం విఞ్ఞాణగతం తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా రాహులో భగవతో భాసితం అభినన్ది. ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే ఆయస్మతో రాహులస్స అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి. అనేకానఞ్చ దేవతాసహస్సానం విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. సంయోజనియధమ్మసుత్తం

౧౨౨. ‘‘సంయోజనియే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మే దేసేస్సామి సంయోజనఞ్చ. తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, సంయోజనియా ధమ్మా, కతమఞ్చ సంయోజనం? సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సంయోజనియా ధమ్మా. యో తత్థ ఛన్దరాగో, తం తత్థ సంయోజనం…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సంయోజనియా ధమ్మా. యో తత్థ ఛన్దరాగో తం తత్థ సంయోజన’’న్తి. నవమం.

౧౦. ఉపాదానియధమ్మసుత్తం

౧౨౩. ‘‘ఉపాదానియే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మే దేసేస్సామి ఉపాదానఞ్చ. తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానియా ధమ్మా, కతమఞ్చ ఉపాదానం? సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఉపాదానియా ధమ్మా. యో తత్థ ఛన్దరాగో, తం తత్థ ఉపాదానం…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఉపాదానియా ధమ్మా. యో తత్థ ఛన్దరాగో తం తత్థ ఉపాదాన’’న్తి. దసమం.

లోకకామగుణవగ్గో ద్వాదసమో.

తస్సుద్దానం –

మారపాసేన ద్వే వుత్తా, లోకకామగుణేన చ;

సక్కో పఞ్చసిఖో చేవ, సారిపుత్తో చ రాహులో;

సంయోజనం ఉపాదానం, వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.