౧౧. యోగక్ఖేమివగ్గో

౧. యోగక్ఖేమిసుత్తం

౧౦౪. సావత్థినిదానం. ‘‘యోగక్ఖేమిపరియాయం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మపరియాయం దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, యోగక్ఖేమిపరియాయో ధమ్మపరియాయో? సన్తి, భిక్ఖవే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తేసఞ్చ పహానాయ అక్ఖాసి యోగం, తస్మా తథాగతో ‘యోగక్ఖేమీ’తి వుచ్చతి…పే… సన్తి, భిక్ఖవే, మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావఙ్కతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తేసఞ్చ పహానాయ అక్ఖాసి యోగం, తస్మా తథాగతో ‘యోగక్ఖేమీ’తి వుచ్చతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, యోగక్ఖేమిపరియాయో ధమ్మపరియాయో’’తి. పఠమం.

౨. ఉపాదాయసుత్తం

౧౦౫. ‘‘కిస్మిం ను ఖో, భిక్ఖవే, సతి కిం ఉపాదాయ ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి?

‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా…పే….

‘‘చక్ఖుస్మిం ఖో, భిక్ఖవే, సతి చక్ఖుం ఉపాదాయ ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖం…పే… మనస్మిం సతి మనం ఉపాదాయ ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అపి ను తం అనుపాదాయ ఉప్పజ్జేయ్య అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి?

‘‘నో హేతం భన్తే’’…పే….

‘‘జివ్హా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి?

‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అపి ను తం అనుపాదాయ ఉప్పజ్జేయ్య అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే….

‘‘మనో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అపి ను తం అనుపాదాయ ఉప్పజ్జేయ్య అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. దుతియం.

౩. దుక్ఖసముదయసుత్తం

౧౦౬. ‘‘దుక్ఖస్స, భిక్ఖవే, సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స సముదయో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. అయం దుక్ఖస్స సముదయో…పే… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. అయం దుక్ఖస్స సముదయో…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. అయం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స సముదయో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమో…పే… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమో’’తి. తతియం.

౪. లోకసముదయసుత్తం

౧౦౭. ‘‘లోకస్స, భిక్ఖవే, సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి. తం సుణాథ. కతమో చ, భిక్ఖవే, లోకస్స సముదయో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స సముదయో …పే… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స సముదయో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, లోకస్స అత్థఙ్గమో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స అత్థఙ్గమో…పే… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స అత్థఙ్గమో’’తి. చతుత్థం.

౫. సేయ్యోహమస్మిసుత్తం

౧౦౮. ‘‘కిస్మిం ను ఖో, భిక్ఖవే, సతి కిం ఉపాదాయ కిం అభినివిస్స సేయ్యోహమస్మీతి వా హోతి, సదిసోహమస్మీతి వా హోతి, హీనోహమస్మీతి వా హోతీ’’తి?

‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా.

‘‘చక్ఖుస్మిం ఖో, భిక్ఖవే, సతి చక్ఖుం ఉపాదాయ చక్ఖుం అభినివిస్స సేయ్యోహమస్మీతి వా హోతి, సదిసోహమస్మీతి వా హోతి, హీనోహమస్మీతి వా హోతి…పే… జివ్హాయ సతి…పే… మనస్మిం సతి మనం ఉపాదాయ మనం అభినివిస్స సేయ్యోహమస్మీతి వా హోతి, సదిసోహమస్మీతి వా హోతి, హీనోహమస్మీతి వా హోతి. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, చక్ఖు నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి?

‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అపి ను తం అనుపాదాయ సేయ్యోహమస్మీతి వా అస్స, సదిసోహమస్మీతి వా అస్స, హీనోహమస్మీతి వా అస్సా’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’…పే… జివ్హా… కాయో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’…పే….

‘‘మనో నిచ్చో వా అనిచ్చో వా’’తి?

‘‘అనిచ్చో, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి?

‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’.

‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అపి ను తం అనుపాదాయ సేయ్యోహమస్మీతి వా అస్స, సదిసోహమస్మీతి వా అస్స, హీనోహమస్మీతి వా అస్సా’’తి?

‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో చక్ఖుస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి…పే… మనస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి; విరాగా విముచ్చతి; విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. సంయోజనియసుత్తం

౧౦౯. ‘‘సంయోజనియే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మే దేసేస్సామి సంయోజనఞ్చ. తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, సంయోజనియా ధమ్మా, కతమఞ్చ సంయోజనం? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, సంయోజనియో ధమ్మో. యో తత్థ ఛన్దరాగో, తం తత్థ సంయోజనం…పే… జివ్హా సంయోజనియో ధమ్మో…పే… మనో సంయోజనియో ధమ్మో. యో తత్థ ఛన్దరాగో, తం తత్థ సంయోజనం. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సంయోజనియా ధమ్మా, ఇదం సంయోజన’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. ఉపాదానియసుత్తం

౧౧౦. ‘‘ఉపాదానియే చ, భిక్ఖవే, ధమ్మే దేసేస్సామి ఉపాదానఞ్చ. తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానియా ధమ్మా, కతమఞ్చ ఉపాదానం? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, ఉపాదానియో ధమ్మో. యో తత్థ ఛన్దరాగో, తం తత్థ ఉపాదానం…పే… జివ్హా ఉపాదానియో ధమ్మో…పే… మనో ఉపాదానియో ధమ్మో. యో తత్థ ఛన్దరాగో, తం తత్థ ఉపాదానం. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, ఉపాదానియా ధమ్మా, ఇదం ఉపాదాన’’న్తి. సత్తమం.

౮. అజ్ఝత్తికాయతనపరిజాననసుత్తం

౧౧౧. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. సోతం… ఘానం… జివ్హం… కాయం… మనం అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. చక్ఖుఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ…పే… జివ్హం… కాయం… మనం అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. అట్ఠమం.

౯. బాహిరాయతనపరిజాననసుత్తం

౧౧౨. ‘‘రూపే, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… ధమ్మే అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. రూపే చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. సద్దే… గన్ధే… రసే… ఫోట్ఠబ్బే… ధమ్మే అభిజానం పరిజానం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి. నవమం.

౧౦. ఉపస్సుతిసుత్తం

౧౧౩. ఏకం సమయం భగవా నాతికే [ఞాతికే (సీ. స్యా. కం.)] విహరతి గిఞ్జకావసథే. అథ ఖో భగవా రహోగతో పటిసల్లీనో ఇమం ధమ్మపరియాయం అభాసి – ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి…పే… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవతో ఉపస్సుతి [ఉపస్సుతిం (సీ. క.)] ఠితో హోతి. అద్దసా ఖో భగవా తం భిక్ఖుం ఉపస్సుతి ఠితం. దిస్వాన తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘అస్సోసి నో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయ’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఉగ్గణ్హాహి త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయం. పరియాపుణాహి త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయం. ధారేహి త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయం. అత్థసంహితోయం, భిక్ఖు, ధమ్మపరియాయో ఆదిబ్రహ్మచరియకో’’తి. దసమం.

యోగక్ఖేమివగ్గో ఏకాదసమో.

తస్సుద్దానం –

యోగక్ఖేమి ఉపాదాయ, దుక్ఖం లోకో చ సేయ్యో చ;

సంయోజనం ఉపాదానం, ద్వే పరిజానం ఉపస్సుతీతి.