౧. పరివీమంసనసుత్తం

౫౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ పరివీమంసమానో పరివీమంసేయ్య సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పరివీమంసమానో పరివీమంసతి – ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం; ఇదం ను ఖో దుక్ఖం కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? కిస్మిం సతి జరామరణం హోతి, కిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’తి? సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి – ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం, ఇదం ఖో దుక్ఖం జాతినిదానం జాతిసముదయం జాతిజాతికం జాతిప్పభవం. జాతియా సతి జరామరణం హోతి, జాతియా అసతి జరామరణం న హోతీ’’’తి.

‘‘సో జరామరణఞ్చ పజానాతి, జరామరణసముదయఞ్చ పజానాతి, జరామరణనిరోధఞ్చ పజానాతి, యా చ జరామరణనిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి, తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో జరామరణనిరోధాయ.

‘‘అథాపరం పరివీమంసమానో పరివీమంసతి – ‘జాతి పనాయం కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా, కిస్మిం సతి జాతి హోతి, కిస్మిం అసతి జాతి న హోతీ’తి? సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి – ‘జాతి భవనిదానా భవసముదయా భవజాతికా భవప్పభవా; భవే సతి జాతి హోతి, భవే అసతి జాతి న హోతీ’’’తి.

‘‘సో జాతిఞ్చ పజానాతి, జాతిసముదయఞ్చ పజానాతి, జాతినిరోధఞ్చ పజానాతి, యా చ జాతినిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి, తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో జాతినిరోధాయ.

‘‘అథాపరం పరివీమంసమానో పరివీమంసతి – ‘భవో పనాయం కింనిదానో…పే… ఉపాదానం పనిదం కింనిదానం… తణ్హా పనాయం కింనిదానా… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం పనిదం కింనిదానం… నామరూపం పనిదం… విఞ్ఞాణం పనిదం… సఙ్ఖారా పనిమే కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా; కిస్మిం సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, కిస్మిం అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తీ’తి? సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి – ‘సఙ్ఖారా అవిజ్జానిదానా అవిజ్జాసముదయా అవిజ్జాజాతికా అవిజ్జాపభవా; అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, అవిజ్జాయ అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తీ’’’తి.

‘‘సో సఙ్ఖారే చ పజానాతి, సఙ్ఖారసముదయఞ్చ పజానాతి, సఙ్ఖారనిరోధఞ్చ పజానాతి, యా చ సఙ్ఖారనిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి, తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో సఙ్ఖారనిరోధాయ.

‘‘అవిజ్జాగతో యం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. అపుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అపుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా హోతి విజ్జా ఉప్పన్నా, సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా నేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి న అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి న ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. అనభిసఙ్ఖరోన్తో అనభిసఞ్చేతయన్తో న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి; అనుపాదియం న పరితస్సతి, అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

‘‘సో సుఖం చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. సో సుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి. దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం [తం వేదనం (సీ. పీ.), వేదనం (క.)] వేదయతి. అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి.

‘‘సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి. కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తి, సరీరాని అవసిస్సన్తీతి పజానాతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో కుమ్భకారపాకా ఉణ్హం కుమ్భం ఉద్ధరిత్వా సమే భూమిభాగే పటిసిస్సేయ్య [పటివిసేయ్య (సీ.), పతిట్ఠపేయ్య (స్యా. కం. పీ.), పటిసేవేయ్య (టీకా)]. తత్ర యాయం ఉస్మా సా తత్థేవ వూపసమేయ్య, కపల్లాని అవసిస్సేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి. కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తి, సరీరాని అవసిస్సన్తీతి పజానాతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను ఖో ఖీణాసవో భిక్ఖు పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్య అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్య ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన సఙ్ఖారేసు అసతి, సఙ్ఖారనిరోధా అపి ను ఖో విఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన విఞ్ఞాణే అసతి, విఞ్ఞాణనిరోధా అపి ను ఖో నామరూపం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన నామరూపే అసతి, నామరూపనిరోధా అపి ను ఖో సళాయతనం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన సళాయతనే అసతి, సళాయతననిరోధా అపి ను ఖో ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన ఫస్సే అసతి, ఫస్సనిరోధా అపి ను ఖో వేదనా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన వేదనాయ అసతి, వేదనానిరోధా అపి ను ఖో తణ్హా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన తణ్హాయ అసతి, తణ్హానిరోధా అపి ను ఖో ఉపాదానం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన ఉపాదానే అసతి, ఉపాదాననిరోధా అపి ను ఖో భవో పఞ్ఞాయేథా’’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన భవే అసతి, భవనిరోధా అపి ను ఖో జాతి పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన జాతియా అసతి, జాతినిరోధా అపి ను ఖో జరామరణం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖవే, ఏవమేతం, భిక్ఖవే, నేతం అఞ్ఞథా. సద్దహథ మే తం, భిక్ఖవే, అధిముచ్చథ, నిక్కఙ్ఖా ఏత్థ హోథ నిబ్బిచికిచ్ఛా. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి. పఠమం.