౬. దుక్ఖవగ్గో

౧. పరివీమంసనసుత్తం

౫౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ పరివీమంసమానో పరివీమంసేయ్య సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పరివీమంసమానో పరివీమంసతి – ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం; ఇదం ను ఖో దుక్ఖం కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? కిస్మిం సతి జరామరణం హోతి, కిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’తి? సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి – ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం, ఇదం ఖో దుక్ఖం జాతినిదానం జాతిసముదయం జాతిజాతికం జాతిప్పభవం. జాతియా సతి జరామరణం హోతి, జాతియా అసతి జరామరణం న హోతీ’’’తి.

‘‘సో జరామరణఞ్చ పజానాతి, జరామరణసముదయఞ్చ పజానాతి, జరామరణనిరోధఞ్చ పజానాతి, యా చ జరామరణనిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి, తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో జరామరణనిరోధాయ.

‘‘అథాపరం పరివీమంసమానో పరివీమంసతి – ‘జాతి పనాయం కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా, కిస్మిం సతి జాతి హోతి, కిస్మిం అసతి జాతి న హోతీ’తి? సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి – ‘జాతి భవనిదానా భవసముదయా భవజాతికా భవప్పభవా; భవే సతి జాతి హోతి, భవే అసతి జాతి న హోతీ’’’తి.

‘‘సో జాతిఞ్చ పజానాతి, జాతిసముదయఞ్చ పజానాతి, జాతినిరోధఞ్చ పజానాతి, యా చ జాతినిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి, తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో జాతినిరోధాయ.

‘‘అథాపరం పరివీమంసమానో పరివీమంసతి – ‘భవో పనాయం కింనిదానో…పే… ఉపాదానం పనిదం కింనిదానం… తణ్హా పనాయం కింనిదానా… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం పనిదం కింనిదానం… నామరూపం పనిదం… విఞ్ఞాణం పనిదం… సఙ్ఖారా పనిమే కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా; కిస్మిం సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, కిస్మిం అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తీ’తి? సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి – ‘సఙ్ఖారా అవిజ్జానిదానా అవిజ్జాసముదయా అవిజ్జాజాతికా అవిజ్జాపభవా; అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, అవిజ్జాయ అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తీ’’’తి.

‘‘సో సఙ్ఖారే చ పజానాతి, సఙ్ఖారసముదయఞ్చ పజానాతి, సఙ్ఖారనిరోధఞ్చ పజానాతి, యా చ సఙ్ఖారనిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి, తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ; అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో సఙ్ఖారనిరోధాయ.

‘‘అవిజ్జాగతో యం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. అపుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అపుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా హోతి విజ్జా ఉప్పన్నా, సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా నేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి న అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి న ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. అనభిసఙ్ఖరోన్తో అనభిసఞ్చేతయన్తో న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతి; అనుపాదియం న పరితస్సతి, అపరితస్సం పచ్చత్తఞ్ఞేవ పరినిబ్బాయతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

‘‘సో సుఖం చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, సా అనిచ్చాతి పజానాతి, అనజ్ఝోసితాతి పజానాతి, అనభినన్దితాతి పజానాతి. సో సుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి. దుక్ఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం [తం వేదనం (సీ. పీ.), వేదనం (క.)] వేదయతి. అదుక్ఖమసుఖం చే వేదనం వేదయతి, విసంయుత్తో నం వేదయతి.

‘‘సో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి. కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తి, సరీరాని అవసిస్సన్తీతి పజానాతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో కుమ్భకారపాకా ఉణ్హం కుమ్భం ఉద్ధరిత్వా సమే భూమిభాగే పటిసిస్సేయ్య [పటివిసేయ్య (సీ.), పతిట్ఠపేయ్య (స్యా. కం. పీ.), పటిసేవేయ్య (టీకా)]. తత్ర యాయం ఉస్మా సా తత్థేవ వూపసమేయ్య, కపల్లాని అవసిస్సేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి, జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదయామీతి పజానాతి. కాయస్స భేదా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా ఇధేవ సబ్బవేదయితాని అనభినన్దితాని సీతీభవిస్సన్తి, సరీరాని అవసిస్సన్తీతి పజానాతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను ఖో ఖీణాసవో భిక్ఖు పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్య అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్య ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన సఙ్ఖారేసు అసతి, సఙ్ఖారనిరోధా అపి ను ఖో విఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన విఞ్ఞాణే అసతి, విఞ్ఞాణనిరోధా అపి ను ఖో నామరూపం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన నామరూపే అసతి, నామరూపనిరోధా అపి ను ఖో సళాయతనం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన సళాయతనే అసతి, సళాయతననిరోధా అపి ను ఖో ఫస్సో పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన ఫస్సే అసతి, ఫస్సనిరోధా అపి ను ఖో వేదనా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన వేదనాయ అసతి, వేదనానిరోధా అపి ను ఖో తణ్హా పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన తణ్హాయ అసతి, తణ్హానిరోధా అపి ను ఖో ఉపాదానం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన ఉపాదానే అసతి, ఉపాదాననిరోధా అపి ను ఖో భవో పఞ్ఞాయేథా’’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన భవే అసతి, భవనిరోధా అపి ను ఖో జాతి పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సబ్బసో వా పన జాతియా అసతి, జాతినిరోధా అపి ను ఖో జరామరణం పఞ్ఞాయేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖవే, ఏవమేతం, భిక్ఖవే, నేతం అఞ్ఞథా. సద్దహథ మే తం, భిక్ఖవే, అధిముచ్చథ, నిక్కఙ్ఖా ఏత్థ హోథ నిబ్బిచికిచ్ఛా. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి. పఠమం.

౨. ఉపాదానసుత్తం

౫౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘ఉపాదానియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దసన్నం వా కట్ఠవాహానం వీసాయ వా కట్ఠవాహానం తింసాయ వా కట్ఠవాహానం చత్తారీసాయ వా కట్ఠవాహానం మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో జలేయ్య. తత్ర పురిసో కాలేన కాలం సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని చ గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని చ కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం జలేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘ఉపాదానియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, దసన్నం వా కట్ఠవాహానం వీసాయ వా తింసాయ వా చత్తారీసాయ వా కట్ఠవాహానం మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో జలేయ్య; తత్ర పురిసో న కాలేన కాలం సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, న సుక్ఖాని చ గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, న సుక్ఖాని చ కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో పురిమస్స చ ఉపాదానస్స పరియాదానా అఞ్ఞస్స చ అనుపహారా [అనుపాహారా (పీ.)] అనాహారో నిబ్బాయేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. దుతియం.

౩. సంయోజనసుత్తం

౫౩. సావత్థియం విహరతి …పే… ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య. తత్ర పురిసో కాలేన కాలం తేలం ఆసిఞ్చేయ్య వట్టిం ఉపసంహరేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, తేలప్పదీపో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం జలేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య. తత్ర పురిసో న కాలేన కాలం తేలం ఆసిఞ్చేయ్య న వట్టిం ఉపసంహరేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, తేలప్పదీపో పురిమస్స చ ఉపాదానస్స పరియాదానా అఞ్ఞస్స చ అనుపహారా అనాహారో నిబ్బాయేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. తతియం.

౪. దుతియసంయోజనసుత్తం

౫౪. సావత్థియం విహరతి …పే… ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య. తత్ర పురిసో కాలేన కాలం తేలం ఆసిఞ్చేయ్య వట్టిం ఉపసంహరేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, తేలప్పదీపో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం జలేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తేలఞ్చ పటిచ్చ వట్టిఞ్చ పటిచ్చ తేలప్పదీపో ఝాయేయ్య. తత్ర పురిసో న కాలేన కాలం తేలం ఆసిఞ్చేయ్య న వట్టిం ఉపసంహరేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, తేలప్పదీపో పురిమస్స చ ఉపాదానస్స పరియాదానా అఞ్ఞస్స చ అనుపహారా అనాహారో నిబ్బాయేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. చతుత్థం.

౫. మహారుక్ఖసుత్తం

౫౫. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘ఉపాదానియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. తస్స యాని చేవ మూలాని అధోగమాని, యాని చ తిరియఙ్గమాని, సబ్బాని తాని ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తి. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘ఉపాదానియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం [కుదాలపిటకం (అఞ్ఞత్థ)] ఆదాయ. సో తం రుక్ఖం మూలే ఛిన్దేయ్య, మూలం ఛిన్దిత్వా పలిఖణేయ్య [పలింఖణేయ్య (పీ. క.)], పలిఖణిత్వా మూలాని ఉద్ధరేయ్య అన్తమసో ఉసీరనాళిమత్తానిపి. సో తం రుక్ఖం ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దేయ్య, ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దిత్వా ఫాలేయ్య, ఫాలేత్వా సకలికం సకలికం కరేయ్య, సకలికం సకలికం కరిత్వా వాతాతపే విసోసేయ్య; వాతాతపే విసోసేత్వా అగ్గినా డహేయ్య, అగ్గినా డహేత్వా మసిం కరేయ్య, మసిం కరిత్వా మహావాతే వా ఓఫుణేయ్య [ఓపునేయ్య (సీ. పీ.), ఓఫునేయ్య (స్యా. కం. క.)] నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో ఉచ్ఛిన్నమూలో అస్స తాలావత్థుకతో అనభావంకతో [అనభావకతో (సీ.), అనభావఙ్గతో (స్యా. కం.)] ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియమహారుక్ఖసుత్తం

౫౬. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. తస్స యాని చేవ మూలాని అధోగమాని, యాని చ తిరియఙ్గమాని, సబ్బాని తాని ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తి. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం …పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం ఆదాయ. సో తం రుక్ఖం మూలే ఛిన్దేయ్య, మూలే ఛేత్వా పలిఖణేయ్య, పలిఖణిత్వా మూలాని ఉద్ధరేయ్య…పే… నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో ఉచ్ఛిన్నమూలో అస్స తాలావత్థుకతో అనభావఙ్కతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. తరుణరుక్ఖసుత్తం

౫౭. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తరుణో రుక్ఖో. తస్స పురిసో కాలేన కాలం మూలాని పలిమజ్జేయ్య [పలిసన్నేయ్య (సీ.), పలిసజ్జేయ్య (స్యా. కం. పీ.), పలిపట్ఠేయ్య (క.), పలిసన్దేయ్య, పలిబన్ధేయ్య (టీకానురూపం)] కాలేన కాలం పంసుం దదేయ్య, కాలేన కాలం ఉదకం దదేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, తరుణో రుక్ఖో తదాహారో తదుపాదానో వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తరుణో రుక్ఖో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం ఆదాయ…పే… నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, తరుణో రుక్ఖో ఉచ్ఛిన్నమూలో అస్స తాలావత్థుకతో అనభావఙ్కతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. సత్తమం.

౮. నామరూపసుత్తం

౫౮. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి. నామరూపపచ్చయా సళాయతనం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. తస్స యాని చేవ మూలాని అధోగమాని, యాని చ తిరియఙ్గమాని, సబ్బాని తాని ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తి. ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి…పే….

‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో నామరూపస్స అవక్కన్తి న హోతి. నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం ఆదాయ…పే… ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో నామరూపస్స అవక్కన్తి న హోతి. నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. విఞ్ఞాణసుత్తం

౫౯. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో విఞ్ఞాణస్స అవక్కన్తి హోతి. విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. తస్స యాని చేవ మూలాని …పే… ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో విఞ్ఞాణస్స అవక్కన్తి హోతి…పే….

‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో విఞ్ఞాణస్స అవక్కన్తి న హోతి. విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహారుక్ఖో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం ఆదాయ…పే… ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో విఞ్ఞాణస్స అవక్కన్తి న హోతి. విఞ్ఞాణస్స నిరోధా నామరూపనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. నిదానసుత్తం

౬౦. ఏకం సమయం భగవా కురూసు విహరతి కమ్మాసధమ్మం నామ కురూనం నిగమో. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావ గమ్భీరో చాయం, భన్తే, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో చ, అథ చ పన మే ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఖాయతీ’’తి.

‘‘మా హేవం, ఆనన్ద, మా హేవం, ఆనన్ద [మా హేవం ఆనన్ద అవచ మా హేవం ఆనన్ద అవచ (దీ. ని. ౨ మహానిదానసుత్తే)]! గమ్భీరో చాయం, ఆనన్ద, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో చ. ఏతస్స, ఆనన్ద, ధమ్మస్స అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమయం పజా తన్తాకులకజాతా కులగణ్ఠికజాతా [గుళాగుణ్ఠికజాతా (సీ.), గుళీగుణ్ఠికజాతా (స్యా. కం.)] ముఞ్జపబ్బజభూతా [ముఞ్జబబ్బజభూతా (సీ.)] అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఉపాదానియేసు, ఆనన్ద, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, మహారుక్ఖో. తస్స యాని చేవ మూలాని అధోగమాని, యాని చ తిరియఙ్గమాని, సబ్బాని తాని ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తి. ఏవఞ్హి సో, ఆనన్ద, మహారుక్ఖో తదాహారో తదుపాదానో చిరం దీఘమద్ధానం తిట్ఠేయ్య. ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘ఉపాదానియేసు, ఆనన్ద, ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, మహారుక్ఖో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుద్దాలపిటకం ఆదాయ. సో తం రుక్ఖం మూలే ఛిన్దేయ్య, మూలే ఛేత్వా పలిఖణేయ్య, పలిఖణిత్వా మూలాని ఉద్ధరేయ్య అన్తమసో ఉసీరనాళిమత్తానిపి. సో తం రుక్ఖం ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దేయ్య. ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దిత్వా ఫాలేయ్య; ఫాలేత్వా సకలికం సకలికం కరేయ్య, సకలికం సకలికం కరిత్వా వాతాతపే విసోసేయ్య, వాతాతపే విసోసేత్వా అగ్గినా డహేయ్య, అగ్గినా డహేత్వా మసిం కరేయ్య, మసిం కరిత్వా మహావాతే వా ఓఫుణేయ్య, నదియా వా సీఘసోతాయ పవాహేయ్య. ఏవఞ్హి సో, ఆనన్ద, మహారుక్ఖో ఉచ్ఛిన్నమూలో అస్స తాలావత్థుకతో అనభావఙ్కతో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో. ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, ఉపాదానియేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరతో తణ్హా నిరుజ్ఝతి. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. దసమం.

దుక్ఖవగ్గో ఛట్ఠో.

తస్సుద్దానం –

పరివీమంసనుపాదానం, ద్వే చ సంయోజనాని చ;

మహారుక్ఖేన ద్వే వుత్తా, తరుణేన చ సత్తమం;

నామరూపఞ్చ విఞ్ఞాణం, నిదానేన చ తే దసాతి.