౭. మహావగ్గో

౧. అస్సుతవాసుత్తం

౬౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే…పే… ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో ఇమస్మిం చాతుమహాభూతికస్మిం కాయస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యపి విరజ్జేయ్యపి విముచ్చేయ్యపి. తం కిస్స హేతు? [చాతుమ్మహాభూతికస్మిం (సీ. స్యా. కం.)] దిస్సతి, భిక్ఖవే [దిస్సతి హి భిక్ఖవే (సీ. స్యా. కం.)], ఇమస్స చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స ఆచయోపి అపచయోపి ఆదానమ్పి నిక్ఖేపనమ్పి. తస్మా తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నిబ్బిన్దేయ్యపి విరజ్జేయ్యపి విముచ్చేయ్యపి’’.

‘‘యఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి చిత్తం ఇతిపి, మనో ఇతిపి, విఞ్ఞాణం ఇతిపి, తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నాలం నిబ్బిన్దితుం నాలం విరజ్జితుం నాలం విముచ్చితుం. తం కిస్స హేతు? దీఘరత్తఞ్హేతం, భిక్ఖవే, అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స అజ్ఝోసితం మమాయితం పరామట్ఠం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి. తస్మా తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నాలం నిబ్బిన్దితుం నాలం విరజ్జితుం నాలం విముచ్చితుం.

‘‘వరం, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో ఇమం చాతుమహాభూతికం కాయం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, న త్వేవ చిత్తం. తం కిస్స హేతు? దిస్సతాయం, భిక్ఖవే, చాతుమహాభూతికో కాయో ఏకమ్పి వస్సం తిట్ఠమానో ద్వేపి వస్సాని తిట్ఠమానో తీణిపి వస్సాని తిట్ఠమానో చత్తారిపి వస్సాని తిట్ఠమానో పఞ్చపి వస్సాని తిట్ఠమానో దసపి వస్సాని తిట్ఠమానో వీసతిపి వస్సాని తిట్ఠమానో తింసమ్పి వస్సాని తిట్ఠమానో చత్తారీసమ్పి వస్సాని తిట్ఠమానో పఞ్ఞాసమ్పి వస్సాని తిట్ఠమానో వస్ససతమ్పి తిట్ఠమానో, భియ్యోపి తిట్ఠమానో.

‘‘యఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి చిత్తం ఇతిపి, మనో ఇతిపి, విఞ్ఞాణం ఇతిపి, తం రత్తియా చ దివసస్స చ అఞ్ఞదేవ ఉప్పజ్జతి అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మక్కటో అరఞ్ఞే పవనే చరమానో సాఖం గణ్హతి, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హతి, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యమిదం వుచ్చతి చిత్తం ఇతిపి, మనో ఇతిపి, విఞ్ఞాణం ఇతిపి, తం రత్తియా చ దివసస్స చ అఞ్ఞదేవ ఉప్పజ్జతి అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతి.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదంయేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి – ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి – యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయపి నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసుపి నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి; నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. పఠమం.

౨. దుతియఅస్సుతవాసుత్తం

౬౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో ఇమస్మిం చాతుమహాభూతికస్మిం కాయస్మిం నిబ్బిన్దేయ్యపి విరజ్జేయ్యపి విముచ్చేయ్యపి. తం కిస్స హేతు? దిస్సతి, భిక్ఖవే, ఇమస్స చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స ఆచయోపి అపచయోపి ఆదానమ్పి నిక్ఖేపనమ్పి. తస్మా తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నిబ్బిన్దేయ్యపి విరజ్జేయ్యపి విముచ్చేయ్యపి. యఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి చిత్తం ఇతిపి, మనో ఇతిపి, విఞ్ఞాణం ఇతిపి, తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నాలం నిబ్బిన్దితుం నాలం విరజ్జితుం నాలం విముచ్చితుం. తం కిస్స హేతు? దీఘరత్తఞ్హేతం, భిక్ఖవే, అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స అజ్ఝోసితం మమాయితం పరామట్ఠం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి. తస్మా తత్రాస్సుతవా పుథుజ్జనో నాలం నిబ్బిన్దితుం నాలం విరజ్జితుం నాలం విముచ్చితుం’’.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదంయేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి – ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’తి. సుఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనా. తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖవేదనా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి. దుక్ఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖవేదనా. తస్సేవ దుక్ఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం దుక్ఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా దుక్ఖవేదనా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి. అదుక్ఖమసుఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖవేదనా. తస్సేవ అదుక్ఖమసుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం అదుక్ఖమసుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖవేదనా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం కట్ఠానం సఙ్ఘట్టనసమోధానా ఉస్మా జాయతి తేజో అభినిబ్బత్తతి. తేసంయేవ ద్విన్నం కట్ఠానం నానాకతవినిబ్భోగా [నానాభావావినిక్ఖేపా (సీ. పీ.) మ. ని. ౩.౩౫౭] యా తజ్జా ఉస్మా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనా. తస్సేవ సుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం సుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖవేదనా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి…పే… అదుక్ఖమసుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖవేదనా. తస్సేవ అదుక్ఖమసుఖవేదనియస్స ఫస్సస్స నిరోధా యం తజ్జం వేదయితం అదుక్ఖమసుఖవేదనియం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖవేదనా సా నిరుజ్ఝతి సా వూపసమ్మతి.

‘‘ఏవం పస్సం, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో ఫస్సేపి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయపి నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసుపి నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి; నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతీ’’తి. దుతియం.

౩. పుత్తమంసూపమసుత్తం

౬౩. సావత్థియం …పే… ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ’’.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, కబళీకారో ఆహారో దట్ఠబ్బో? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ద్వే జాయమ్పతికా [జయమ్పతికా (సీ. పీ.) టీకా ఓలోకేతబ్బా] పరిత్తం సమ్బలం ఆదాయ కన్తారమగ్గం పటిపజ్జేయ్యుం. తేసమస్స ఏకపుత్తకో పియో మనాపో. అథ ఖో తేసం, భిక్ఖవే, ద్విన్నం జాయమ్పతికానం కన్తారగతానం యా పరిత్తా సమ్బలమత్తా, సా పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్య. సియా చ నేసం కన్తారావసేసో అనతిణ్ణో. అథ ఖో తేసం, భిక్ఖవే, ద్విన్నం జాయమ్పతికానం ఏవమస్స – ‘అమ్హాకం ఖో యా పరిత్తా సమ్బలమత్తా సా పరిక్ఖీణా పరియాదిణ్ణా [పరియాదిన్నా (స్యా. కం.)]. అత్థి చాయం కన్తారావసేసో అనిత్తిణ్ణో [అనిత్థిణ్ణో (స్యా. కం.), అనతిణ్ణో (క.)]. యంనూన మయం ఇమం ఏకపుత్తకం పియం మనాపం వధిత్వా వల్లూరఞ్చ సోణ్డికఞ్చ కరిత్వా పుత్తమంసాని ఖాదన్తా ఏవం తం కన్తారావసేసం నిత్థరేయ్యామ, మా సబ్బేవ తయో వినస్సిమ్హా’తి. అథ ఖో తే, భిక్ఖవే, ద్వే జాయమ్పతికా తం ఏకపుత్తకం పియం మనాపం వధిత్వా వల్లూరఞ్చ సోణ్డికఞ్చ కరిత్వా పుత్తమంసాని ఖాదన్తా ఏవం తం కన్తారావసేసం నిత్థరేయ్యుం. తే పుత్తమంసాని చేవ ఖాదేయ్యుం, ఉరే చ పటిపిసేయ్యుం – ‘కహం, ఏకపుత్తక, కహం, ఏకపుత్తకా’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తే దవాయ వా ఆహారం ఆహారేయ్యుం, మదాయ వా ఆహారం ఆహారేయ్యుం, మణ్డనాయ వా ఆహారం ఆహారేయ్యుం, విభూసనాయ వా ఆహారం ఆహారేయ్యు’’న్తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘నను తే, భిక్ఖవే, యావదేవ కన్తారస్స నిత్థరణత్థాయ ఆహారం ఆహారేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, కబళీకారో ఆహారో దట్ఠబ్బో’’తి వదామి. కబళీకారే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతి. పఞ్చకామగుణికే రాగే పరిఞ్ఞాతే నత్థి తం సంయోజనం యేన సంయోజనేన సంయుత్తో అరియసావకో పున ఇమం లోకం ఆగచ్ఛేయ్య.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఫస్సాహారో దట్ఠబ్బో? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, గావీ నిచ్చమ్మా కుట్టం చే [కుడ్డఞ్చే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] నిస్సాయ తిట్ఠేయ్య. యే కుట్టనిస్సితా పాణా తే నం ఖాదేయ్యుం. రుక్ఖం చే నిస్సాయ తిట్ఠేయ్య, యే రుక్ఖనిస్సితా పాణా తే నం ఖాదేయ్యుం. ఉదకం చే నిస్సాయ తిట్ఠేయ్య, యే ఉదకనిస్సితా పాణా తే నం ఖాదేయ్యుం. ఆకాసం చే నిస్సాయ తిట్ఠేయ్య, యే ఆకాసనిస్సితా పాణా తే నం ఖాదేయ్యుం. యం యదేవ హి సా, భిక్ఖవే, గావీ నిచ్చమ్మా నిస్సాయ తిట్ఠేయ్య, యే తన్నిస్సితా [యే తన్నిస్సితా తన్నిస్సితా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] పాణా తే నం ఖాదేయ్యుం. ఏవమేవ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ‘‘ఫస్సాహారో దట్ఠబ్బో’’తి వదామి. ఫస్సే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే తిస్సో వేదనా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి. తీసు వేదనాసు పరిఞ్ఞాతాసు అరియసావకస్స నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరికరణీయన్తి [ఉత్తరింకరణీయన్తి (సీ. పీ.)] వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, మనోసఞ్చేతనాహారో దట్ఠబ్బో? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అఙ్గారకాసు సాధికపోరిసా పుణ్ణా అఙ్గారానం వీతచ్చికానం వీతధూమానం. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖప్పటికూలో. తమేనం ద్వే బలవన్తో పురిసా నానాబాహాసు గహేత్వా తం అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢేయ్యుం. అథ ఖో, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స ఆరకావస్స చేతనా ఆరకా పత్థనా ఆరకా పణిధి. తం కిస్స హేతు? ఏవఞ్హి, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స హోతి – ‘ఇమం చాహం అఙ్గారకాసుం పపతిస్సామి, తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛామి మరణమత్తం వా దుక్ఖ’న్తి. ఏవమేవ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, ‘మనోసఞ్చేతనాహారో దట్ఠబ్బో’తి వదామి. మనోసఞ్చేతనాయ, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే తిస్సో తణ్హా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి. తీసు తణ్హాసు పరిఞ్ఞాతాసు అరియసావకస్స నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరికరణీయన్తి వదామి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణాహారో దట్ఠబ్బో? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్యుం – ‘అయం తే, దేవ, చోరో ఆగుచారీ, ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి తం దణ్డం పణేహీ’తి. తమేనం రాజా ఏవం వదేయ్య – ‘గచ్ఛథ, భో, ఇమం పురిసం పుబ్బణ్హసమయం సత్తిసతేన హనథా’తి. తమేనం పుబ్బణ్హసమయం సత్తిసతేన హనేయ్యుం. అథ రాజా మజ్ఝన్హికసమయం ఏవం వదేయ్య – ‘అమ్భో, కథం సో పురిసో’తి? ‘తథేవ, దేవ, జీవతీ’తి. తమేనం రాజా ఏవం వదేయ్య – ‘గచ్ఛథ, భో, తం పురిసం మజ్ఝన్హికసమయం సత్తిసతేన హనథా’తి. తమేనం మజ్ఝన్హికసమయం సత్తిసతేన హనేయ్యుం. అథ రాజా సాయన్హసమయం ఏవం వదేయ్య – ‘అమ్భో, కథం సో పురిసో’తి? ‘తథేవ, దేవ, జీవతీ’తి. తమేనం రాజా ఏవం వదేయ్య – ‘గచ్ఛథ, భో, తం పురిసం సాయన్హసమయం సత్తిసతేన హనథా’తి. తమేనం సాయన్హసమయం సత్తిసతేన హనేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో దివసం తీహి సత్తిసతేహి హఞ్ఞమానో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియేథా’’తి? ‘‘ఏకిస్సాపి, భన్తే, సత్తియా హఞ్ఞమానో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియేథ; కో పన వాదో తీహి సత్తిసతేహి హఞ్ఞమానో’’తి! ‘‘ఏవమేవ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణాహారో దట్ఠబ్బోతి వదామి. విఞ్ఞాణే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతే నామరూపం పరిఞ్ఞాతం హోతి, నామరూపే పరిఞ్ఞాతే అరియసావకస్స నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరికరణీయన్తి వదామీ’’తి. తతియం.

౪. అత్థిరాగసుత్తం

౬౪. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ’’.

‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సదరం సఉపాయాసన్తి వదామి.

‘‘ఫస్సే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే…పే… మనోసఞ్చేతనాయ చే, భిక్ఖవే, ఆహారే… విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సదరం సఉపాయాసన్తి వదామి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, రజకో వా చిత్తకారకో వా సతి రజనాయ వా లాఖాయ వా హలిద్దియా వా నీలియా వా మఞ్జిట్ఠాయ వా సుపరిమట్ఠే వా ఫలకే భిత్తియా వా దుస్సపట్టే వా ఇత్థిరూపం వా పురిసరూపం వా అభినిమ్మినేయ్య సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, కబళీకారే చే ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సదరం సఉపాయాసన్తి వదామి.

‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే నత్థి రాగో నత్థి నన్దీ నత్థి తణ్హా, అప్పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం. యత్థ అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం, నత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ నత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, నత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ నత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, నత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ నత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, నత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ నత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, అసోకం తం, భిక్ఖవే, అదరం అనుపాయాసన్తి వదామి.

‘‘ఫస్సే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే…పే… మనోసఞ్చేతనాయ చే, భిక్ఖవే, ఆహారే… విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే నత్థి రాగో నత్థి నన్దీ నత్థి తణ్హా, అప్పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం. యత్థ అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం, నత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ నత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, నత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ నత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, నత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ నత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, నత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ నత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, అసోకం తం, భిక్ఖవే, అదరం అనుపాయాసన్తి వదామి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కూటాగారం వా కూటాగారసాలం వా ఉత్తరాయ వా దక్ఖిణాయ వా పాచీనాయ వా వాతపానా సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే వాతపానేన రస్మి పవిసిత్వా క్వాస్స పతిట్ఠితా’’ [కత్థ పతిట్ఠితా (క.)] తి? ‘‘పచ్ఛిమాయం, భన్తే, భిత్తియ’’న్తి. ‘‘పచ్ఛిమా చే, భిక్ఖవే, భిత్తి నాస్స క్వాస్స పతిట్ఠితా’’తి? ‘‘పథవియం, భన్తే’’తి. ‘‘పథవీ చే, భిక్ఖవే, నాస్స క్వాస్స పతిట్ఠితా’’తి? ‘‘ఆపస్మిం, భన్తే’’తి. ‘‘ఆపో చే, భిక్ఖవే, నాస్స క్వాస్స పతిట్ఠితా’’తి? ‘‘అప్పతిట్ఠితా, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, కబళీకారే చే ఆహారే నత్థి రాగో నత్థి నన్దీ నత్థి తణ్హా…పే….

‘‘ఫస్సే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే… మనోసఞ్చేతనాయ చే, భిక్ఖవే, ఆహారే… విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే నత్థి రాగో నత్థి నన్దీ నత్థి తణ్హా, అప్పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం. యత్థ అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం, నత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ నత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, నత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ నత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, నత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ నత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, నత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ నత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం అసోకం తం, భిక్ఖవే, అదరం అనుపాయాసన్తి వదామీ’’తి. చతుత్థం.

౫. నగరసుత్తం

౬౫. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘పుబ్బే మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కిచ్ఛా వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ చవతి చ ఉపపజ్జతి చ. అథ చ పనిమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్స. కుదాస్సు నామ ఇమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయిస్సతి జరామరణస్సా’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కింపచ్చయా జరామరణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జాతి హోతి…పే… భవో హోతి… ఉపాదానం హోతి… తణ్హా హోతి… వేదనా హోతి… ఫస్సో హోతి… సళాయతనం హోతి… నామరూపం హోతి… కింపచ్చయా నామరూప’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘విఞ్ఞాణే ఖో సతి నామరూపం హోతి, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’న్తి. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతి, కింపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతి, నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’’న్తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – పచ్చుదావత్తతి ఖో ఇదం విఞ్ఞాణం నామరూపమ్హా న పరం గచ్ఛతి. ఏత్తావతా జాయేథ వా జీయేథ వా మీయేథ వా చవేథ వా ఉపపజ్జేథ వా, యదిదం నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం; విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం; నామరూపపచ్చయా సళాయతనం; సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. ‘సముదయో, సముదయో’తి ఖో మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాది పఞ్ఞా ఉదపాది విజ్జా ఉదపాది ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి, జరామరణం న హోతి; కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో అసతి, జరామరణం న హోతి; జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’తి. తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జాతి న హోతి…పే… భవో న హోతి… ఉపాదానం న హోతి… తణ్హా న హోతి… వేదనా న హోతి… ఫస్సో న హోతి… సళాయతనం న హోతి… నామరూపం న హోతి. కిస్స నిరోధా నామరూపనిరోధో’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘విఞ్ఞాణే ఖో అసతి, నామరూపం న హోతి; విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో’’’తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి; కిస్స నిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో అసతి, విఞ్ఞాణం న హోతి; నామరూపనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’’’తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – అధిగతో ఖో మ్యాయం మగ్గో బోధాయ యదిదం – నామరూపనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో; విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో; నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో; సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. ‘నిరోధో, నిరోధో’తి ఖో మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాది పఞ్ఞా ఉదపాది విజ్జా ఉదపాది ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో అరఞ్ఞే పవనే చరమానో పస్సేయ్య పురాణం మగ్గం పురాణఞ్జసం పుబ్బకేహి మనుస్సేహి అనుయాతం. సో తమనుగచ్ఛేయ్య. తమనుగచ్ఛన్తో పస్సేయ్య పురాణం నగరం పురాణం రాజధానిం పుబ్బకేహి మనుస్సేహి అజ్ఝావుట్ఠం [అజ్ఝావుత్థం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఆరామసమ్పన్నం వనసమ్పన్నం పోక్ఖరణీసమ్పన్నం ఉద్ధాపవన్తం [ఉద్దాపవన్తం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] రమణీయం. అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో రఞ్ఞో వా రాజమహామత్తస్స వా ఆరోచేయ్య – ‘యగ్ఘే, భన్తే, జానేయ్యాసి – అహం అద్దసం అరఞ్ఞే పవనే చరమానో పురాణం మగ్గం పురాణఞ్జసం పుబ్బకేహి మనుస్సేహి అనుయాతం తమనుగచ్ఛిం. తమనుగచ్ఛన్తో అద్దసం పురాణం నగరం పురాణం రాజధానిం పుబ్బకేహి మనుస్సేహి అజ్ఝావుట్ఠం ఆరామసమ్పన్నం వనసమ్పన్నం పోక్ఖరణీసమ్పన్నం ఉద్ధాపవన్తం రమణీయం. తం, భన్తే, నగరం మాపేహీ’తి. అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, రాజా వా రాజమహామత్తో వా తం నగరం మాపేయ్య. తదస్స నగరం అపరేన సమయేన ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ బాహుజఞ్ఞం ఆకిణ్ణమనుస్సం వుద్ధివేపుల్లప్పత్తం. ఏవమేవ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, అద్దసం పురాణం మగ్గం పురాణఞ్జసం పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాతం.

‘‘కతమో చ సో, భిక్ఖవే, పురాణమగ్గో పురాణఞ్జసో పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాతో? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. అయం ఖో సో, భిక్ఖవే, పురాణమగ్గో పురాణఞ్జసో పుబ్బకేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి అనుయాతో, తమనుగచ్ఛిం; తమనుగచ్ఛన్తో జరామరణం అబ్భఞ్ఞాసిం; జరామరణసముదయం అబ్భఞ్ఞాసిం; జరామరణనిరోధం అబ్భఞ్ఞాసిం; జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞాసిం. తమనుగచ్ఛిం; తమనుగచ్ఛన్తో జాతిం అబ్భఞ్ఞాసిం…పే… భవం అబ్భఞ్ఞాసిం… ఉపాదానం అబ్భఞ్ఞాసిం… తణ్హం అబ్భఞ్ఞాసిం… వేదనం అబ్భఞ్ఞాసిం… ఫస్సం అబ్భఞ్ఞాసిం… సళాయతనం అబ్భఞ్ఞాసిం… నామరూపం అబ్భఞ్ఞాసిం… విఞ్ఞాణం అబ్భఞ్ఞాసిం. తమనుగచ్ఛిం; తమనుగచ్ఛన్తో సఙ్ఖారే అబ్భఞ్ఞాసిం; సఙ్ఖారసముదయం అబ్భఞ్ఞాసిం; సఙ్ఖారనిరోధం అబ్భఞ్ఞాసిం; సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞాసిం. తదభిఞ్ఞా ఆచిక్ఖిం భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం. తయిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసిత’’న్తి. పఞ్చమం.

౬. సమ్మససుత్తం

౬౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కురూసు విహరతి కమ్మాసధమ్మం నామ కురూనం నిగమో. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సమ్మసథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, అన్తరం సమ్మస’’న్తి [అన్తరా సమ్మసనన్తి (సీ.)]. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం ఖో, భన్తే, సమ్మసామి అన్తరం సమ్మస’’న్తి. ‘‘యథా కథం పన త్వం, భిక్ఖు, సమ్మససి అన్తరం సమ్మస’’న్తి? అథ ఖో సో భిక్ఖు బ్యాకాసి. యథా సో భిక్ఖు బ్యాకాసి న సో భిక్ఖు భగవతో చిత్తం ఆరాధేసి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో; ఏతస్స, సుగత, కాలో; యం భగవా అన్తరం సమ్మసం భాసేయ్య. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి. ‘‘తేనహానన్ద, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మసమానో సమ్మసతి అన్తరం సమ్మసం [సమ్మసనం (సీ.)] – ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం. ఇదం ఖో దుక్ఖం కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం, కిస్మిం సతి జరామరణం హోతి, కిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’తి? సో సమ్మసమానో ఏవం జానాతి – ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం. ఇదం ఖో దుక్ఖం ఉపధినిదానం ఉపధిసముదయం ఉపధిజాతికం ఉపధిపభవం, ఉపధిస్మిం సతి జరామరణం హోతి, ఉపధిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’తి. సో జరామరణఞ్చ పజానాతి జరామరణసముదయఞ్చ పజానాతి జరామరణనిరోధఞ్చ పజానాతి యా చ జరామరణనిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి. తథాపటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో జరామరణనిరోధాయ.

‘‘అథాపరం సమ్మసమానో సమ్మసతి అన్తరం సమ్మసం – ‘ఉపధి పనాయం కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో, కిస్మిం సతి ఉపధి హోతి, కిస్మిం అసతి ఉపధి న హోతీ’తి? సో సమ్మసమానో ఏవం జానాతి – ‘ఉపధి తణ్హానిదానో తణ్హాసముదయో తణ్హాజాతికో తణ్హాపభవో, తణ్హాయ సతి ఉపధి హోతి, తణ్హాయ అసతి ఉపధి న హోతీ’తి. సో ఉపధిఞ్చ పజానాతి ఉపధిసముదయఞ్చ పజానాతి ఉపధినిరోధఞ్చ పజానాతి యా చ ఉపధినిరోధసారుప్పగామినీ పటిపదా తఞ్చ పజానాతి. తథా పటిపన్నో చ హోతి అనుధమ్మచారీ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నో ఉపధినిరోధాయ.

‘‘అథాపరం సమ్మసమానో సమ్మసతి అన్తరం సమ్మసం – ‘తణ్హా పనాయం కత్థ ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, కత్థ నివిసమానా నివిసతీ’తి? సో సమ్మసమానో ఏవం జానాతి – యం ఖో లోకే పియరూపం సాతరూపం ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతి. కిఞ్చ లోకే పియరూపం సాతరూపం? చక్ఖుం లోకే పియరూపం, సాతరూపం. ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతి. సోతం లోకే పియరూపం సాతరూపం…పే… ఘానం లోకే పియరూపం సాతరూపం… జివ్హా లోకే పియరూపం సాతరూపం… కాయో లోకే పియరూపం సాతరూపం… మనో లోకే పియరూపం సాతరూపం ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి ఏత్థ నివిసమానా నివిసతి.

‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం నిచ్చతో అద్దక్ఖుం సుఖతో అద్దక్ఖుం అత్తతో అద్దక్ఖుం ఆరోగ్యతో అద్దక్ఖుం ఖేమతో అద్దక్ఖుం. తే తణ్హం వడ్ఢేసుం. యే తణ్హం వడ్ఢేసుం తే ఉపధిం వడ్ఢేసుం. యే ఉపధిం వడ్ఢేసుం తే దుక్ఖం వడ్ఢేసుం. యే దుక్ఖం వడ్ఢేసుం తే న పరిముచ్చింసు జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, న పరిముచ్చింసు దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం నిచ్చతో దక్ఖిస్సన్తి [దక్ఖిన్తి (సీ.)] సుఖతో దక్ఖిస్సన్తి అత్తతో దక్ఖిస్సన్తి ఆరోగ్యతో దక్ఖిస్సన్తి ఖేమతో దక్ఖిస్సన్తి. తే తణ్హం వడ్ఢిస్సన్తి. యే తణ్హం వడ్ఢిస్సన్తి తే ఉపధిం వడ్ఢిస్సన్తి. యే ఉపధిం వడ్ఢిస్సన్తి తే దుక్ఖం వడ్ఢిస్సన్తి. యే దుక్ఖం వడ్ఢిస్సన్తి తే న పరిముచ్చిస్సన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, న పరిముచ్చిస్సన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం నిచ్చతో పస్సన్తి సుఖతో పస్సన్తి అత్తతో పస్సన్తి ఆరోగ్యతో పస్సన్తి ఖేమతో పస్సన్తి. తే తణ్హం వడ్ఢేన్తి. యే తణ్హం వడ్ఢేన్తి తే ఉపధిం వడ్ఢేన్తి. యే ఉపధిం వడ్ఢేన్తి తే దుక్ఖం వడ్ఢేన్తి. యే దుక్ఖం వడ్ఢేన్తి తే న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆపానీయకంసో వణ్ణసమ్పన్నో గన్ధసమ్పన్నో రససమ్పన్నో. సో చ ఖో విసేన సంసట్ఠో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘అయం తే, అమ్భో పురిస, ఆపానీయకంసో వణ్ణసమ్పన్నో గన్ధసమ్పన్నో రససమ్పన్నో; సో చ ఖో విసేన సంసట్ఠో. సచే ఆకఙ్ఖసి పివ. పివతో హి ఖో తం ఛాదేస్సతి వణ్ణేనపి గన్ధేనపి రసేనపి, పివిత్వా చ పన తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛసి మరణమత్తం వా దుక్ఖ’న్తి. సో తం ఆపానీయకంసం సహసా అప్పటిసఙ్ఖా పివేయ్య, నప్పటినిస్సజ్జేయ్య. సో తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే హి కేచి అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం…పే… అనాగతమద్ధానం…పే… ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం నిచ్చతో పస్సన్తి సుఖతో పస్సన్తి అత్తతో పస్సన్తి ఆరోగ్యతో పస్సన్తి ఖేమతో పస్సన్తి, తే తణ్హం వడ్ఢేన్తి. యే తణ్హం వడ్ఢేన్తి తే ఉపధిం వడ్ఢేన్తి. యే ఉపధిం వడ్ఢేన్తి తే దుక్ఖం వడ్ఢేన్తి. యే దుక్ఖం వడ్ఢేన్తి తే న పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, న పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం అనిచ్చతో అద్దక్ఖుం దుక్ఖతో అద్దక్ఖుం అనత్తతో అద్దక్ఖుం రోగతో అద్దక్ఖుం భయతో అద్దక్ఖుం, తే తణ్హం పజహింసు. యే తణ్హం పజహింసు తే ఉపధిం పజహింసు. యే ఉపధిం పజహింసు తే దుక్ఖం పజహింసు. యే దుక్ఖం పజహింసు తే పరిముచ్చింసు జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, పరిముచ్చింసు దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం అనిచ్చతో దక్ఖిస్సన్తి దుక్ఖతో దక్ఖిస్సన్తి అనత్తతో దక్ఖిస్సన్తి రోగతో దక్ఖిస్సన్తి భయతో దక్ఖిస్సన్తి, తే తణ్హం పజహిస్సన్తి. యే తణ్హం పజహిస్సన్తి…పే… పరిముచ్చిస్సన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం అనిచ్చతో పస్సన్తి దుక్ఖతో పస్సన్తి అనత్తతో పస్సన్తి రోగతో పస్సన్తి భయతో పస్సన్తి, తే తణ్హం పజహన్తి. యే తణ్హం పజహన్తి తే ఉపధిం పజహన్తి. యే ఉపధిం పజహన్తి తే దుక్ఖం పజహన్తి. యే దుక్ఖం పజహన్తి తే పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆపానీయకంసో వణ్ణసమ్పన్నో గన్ధసమ్పన్నో రససమ్పన్నో. సో చ ఖో విసేన సంసట్ఠో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో. తమేనం ఏవం వదేయ్యుం – ‘అయం తే, అమ్భో పురిస, ఆపానీయకంసో వణ్ణసమ్పన్నో గన్ధసమ్పన్నో రససమ్పన్నో సో చ ఖో విసేన సంసట్ఠో. సచే ఆకఙ్ఖసి పివ. పివతో హి ఖో తం ఛాదేస్సతి వణ్ణేనపి గన్ధేనపి రసేనపి; పివిత్వా చ పన తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛసి మరణమత్తం వా దుక్ఖ’న్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స ఏవమస్స – ‘సక్కా ఖో మే అయం సురాపిపాసితా [సురాపిపాసా (?)] పానీయేన వా వినేతుం దధిమణ్డకేన వా వినేతుం భట్ఠలోణికాయ [మట్ఠలోణికాయ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా వినేతుం లోణసోవీరకేన వా వినేతుం, న త్వేవాహం తం పివేయ్యం, యం మమ అస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’తి. సో తం ఆపానీయకంసం పటిసఙ్ఖా న పివేయ్య, పటినిస్సజ్జేయ్య. సో తతోనిదానం న మరణం వా నిగచ్ఛేయ్య మరణమత్తం వా దుక్ఖం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే హి కేచి అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం అనిచ్చతో అద్దక్ఖుం దుక్ఖతో అద్దక్ఖుం అనత్తతో అద్దక్ఖుం రోగతో అద్దక్ఖుం భయతో అద్దక్ఖుం, తే తణ్హం పజహింసు. యే తణ్హం పజహింసు తే ఉపధిం పజహింసు. యే ఉపధిం పజహింసు తే దుక్ఖం పజహింసు. యే దుక్ఖం పజహింసు తే పరిముచ్చింసు జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, పరిముచ్చింసు దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యేపి హి కేచి, భిక్ఖవే, అనాగతమద్ధానం…పే… ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా యం లోకే పియరూపం సాతరూపం తం అనిచ్చతో పస్సన్తి దుక్ఖతో పస్సన్తి అనత్తతో పస్సన్తి రోగతో పస్సన్తి భయతో పస్సన్తి, తే తణ్హం పజహన్తి. యే తణ్హం పజహన్తి తే ఉపధిం పజహన్తి. యే ఉపధిం పజహన్తి తే దుక్ఖం పజహన్తి. యే దుక్ఖం పజహన్తి తే పరిముచ్చన్తి జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, పరిముచ్చన్తి దుక్ఖస్మాతి వదామీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. నళకలాపీసుత్తం

౬౭. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహాకోట్ఠికో [మహాకోట్ఠితో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] బారాణసియం విహరన్తి ఇసిపతనే మిగదాయే. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహాకోట్ఠికో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, సయంకతం జరామరణం, పరంకతం జరామరణం, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ జరామరణం, ఉదాహు అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం జరామరణ’’న్తి? ‘‘న ఖో, ఆవుసో కోట్ఠిక, సయంకతం జరామరణం, న పరంకతం జరామరణం, న సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ జరామరణం, నాపి అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం జరామరణం. అపి చ, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, సయంకతా జాతి, పరంకతా జాతి, సయంకతా చ పరంకతా చ జాతి, ఉదాహు అసయంకారా అపరంకారా అధిచ్చసముప్పన్నా జాతీ’’తి? ‘‘న ఖో, ఆవుసో కోట్ఠిక, సయంకతా జాతి, న పరంకతా జాతి, న సయంకతా చ పరంకతా చ జాతి, నాపి అసయంకారా అపరంకారా అధిచ్చసముప్పన్నా జాతి. అపి చ, భవపచ్చయా జాతీ’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, సయంకతో భవో…పే… సయంకతం ఉపాదానం… సయంకతా తణ్హా… సయంకతా వేదనా… సయంకతో ఫస్సో… సయంకతం సళాయతనం… సయంకతం నామరూపం, పరంకతం నామరూపం, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ నామరూపం, ఉదాహు అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం నామరూప’’న్తి? ‘‘న ఖో, ఆవుసో కోట్ఠిక, సయంకతం నామరూపం, న పరంకతం నామరూపం, న సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ నామరూపం, నాపి అసయంకారం అపరంకారం, అధిచ్చసముప్పన్నం నామరూపం. అపి చ, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి.

‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, సయఙ్కతం విఞ్ఞాణం, పరఙ్కతం విఞ్ఞాణం, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ విఞ్ఞాణం, ఉదాహు అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం విఞ్ఞాణ’’న్తి? ‘‘న ఖో, ఆవుసో కోట్ఠిక, సయంకతం విఞ్ఞాణం, న పరంకతం విఞ్ఞాణం న సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ విఞ్ఞాణం, నాపి అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం విఞ్ఞాణం. అపి చ, నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి.

‘‘ఇదానేవ ఖో మయం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం ఏవం ఆజానామ – ‘న ఖ్వావుసో కోట్ఠిక, సయంకతం నామరూపం, న పరంకతం నామరూపం, న సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ నామరూపం, నాపి అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం నామరూపం. అపి చ, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’’న్తి.

‘‘ఇదానేవ చ పన మయం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం ఏవం ఆజానామ – ‘న ఖ్వావుసో కోట్ఠిక, సయంకతం విఞ్ఞాణం, న పరంకతం విఞ్ఞాణం, న సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ విఞ్ఞాణం, నాపి అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం విఞ్ఞాణం. అపి చ, నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’’న్తి.

‘‘యథా కథం పనావుసో సారిపుత్త, ఇమస్స భాసితస్స అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ‘‘తేనహావుసో, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం జానన్తి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, ద్వే నళకలాపియో అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ తిట్ఠేయ్యుం. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం; విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం; నామరూపపచ్చయా సళాయతనం; సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. తాసం చే, ఆవుసో, నళకలాపీనం ఏకం ఆకడ్ఢేయ్య, ఏకా పపతేయ్య; అపరం చే ఆకడ్ఢేయ్య, అపరా పపతేయ్య. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, నామరూపనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో; విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో; నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో; సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో సారిపుత్త; అబ్భుతం, ఆవుసో సారిపుత్త! యావసుభాసితం చిదం ఆయస్మతా సారిపుత్తేన. ఇదఞ్చ పన మయం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం ఇమేహి ఛత్తింసాయ వత్థూహి అనుమోదామ – ‘జరామరణస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ధమ్మకథికో భిక్ఖూతి అలం వచనాయ. జరామరణస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో భిక్ఖూతి అలం వచనాయ. జరామరణస్స చే, ఆవుసో, భిక్ఖు నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో భిక్ఖూతి అలం వచనాయ. జాతియా చే… భవస్స చే… ఉపాదానస్స చే… తణ్హాయ చే… వేదనాయ చే… ఫస్సస్స చే… సళాయతనస్స చే… నామరూపస్స చే… విఞ్ఞాణస్స చే… సఙ్ఖారానం చే… అవిజ్జాయ చే, ఆవుసో, భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ధమ్మకథికో భిక్ఖూతి అలం వచనాయ. అవిజ్జాయ చే, ఆవుసో, భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో భిక్ఖూతి అలం వచనాయ. అవిజ్జాయ చే, ఆవుసో, భిక్ఖు నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో భిక్ఖూతి అలం వచనాయా’’’తి. సత్తమం.

౮. కోసమ్బిసుత్తం

౬౮. ఏకం సమయం ఆయస్మా చ ముసిలో [మూసిలో (సీ.), ముసీలో (పీ.)] ఆయస్మా చ పవిట్ఠో [సవిట్ఠో (సీ. పీ.)] ఆయస్మా చ నారదో ఆయస్మా చ ఆనన్దో కోసమ్బియం విహరన్తి ఘోసితారామే. అథ ఖో ఆయస్మా పవిట్ఠో ఆయస్మన్తం ముసిలం ఏతదవోచ – ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో ముసిల, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో ముసిలస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో ముసిల, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో ముసిలస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘భవపచ్చయా జాతీతి…పే… ఉపాదానపచ్చయా భవోతి… తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తి… వేదనాపచ్చయా తణ్హాతి… ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి… సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి… నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి… విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి… సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో ముసిల, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో ముసిలస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’’తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’’తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో ముసిల, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో ముసిలస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘భవనిరోధా జాతినిరోధోతి…పే… ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధోతి… తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధోతి… వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధోతి… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి… సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధోతి… నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధోతి… విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధోతి … సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధోతి… అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’’తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’’తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో ముసిల, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో ముసిలస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’’న్తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’’న్తి.

‘‘తేనహాయస్మా ముసిలో అరహం ఖీణాసవో’’తి? ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ముసిలో తుణ్హీ అహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా నారదో ఆయస్మన్తం పవిట్ఠం ఏతదవోచ – ‘‘సాధావుసో పవిట్ఠ, అహం ఏతం పఞ్హం లభేయ్యం. మం ఏతం పఞ్హం పుచ్ఛ. అహం తే ఏతం పఞ్హం బ్యాకరిస్సామీ’’తి. ‘‘లభతాయస్మా నారదో ఏతం పఞ్హం. పుచ్ఛామహం ఆయస్మన్తం నారదం ఏతం పఞ్హం. బ్యాకరోతు చ మే ఆయస్మా నారదో ఏతం పఞ్హం’’.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో నారద, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో నారదస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో నారద, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో నారదస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – భవపచ్చయా జాతి…పే… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో నారద, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో నారదస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’’తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’’తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో నారద, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో నారదస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘భవనిరోధా జాతినిరోధోతి…పే… అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’’తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’’తి.

‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో నారద, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థాయస్మతో నారదస్స పచ్చత్తమేవ ఞాణం – ‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’’న్తి? ‘‘అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో పవిట్ఠ, సద్ధాయ అఞ్ఞత్ర రుచియా అఞ్ఞత్ర అనుస్సవా అఞ్ఞత్ర ఆకారపరివితక్కా అఞ్ఞత్ర దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా అహమేతం జానామి అహమేతం పస్సామి – ‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’’న్తి.

‘‘తేనహాయస్మా నారదో అరహం ఖీణాసవో’’తి? ‘‘‘భవనిరోధో నిబ్బాన’న్తి ఖో మే, ఆవుసో, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం, న చమ్హి అరహం ఖీణాసవో. సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కన్తారమగ్గే ఉదపానో. తత్ర నేవస్స రజ్జు న ఉదకవారకో. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఘమ్మాభితత్తో ఘమ్మపరేతో కిలన్తో తసితో పిపాసితో, సో తం ఉదపానం ఓలోకేయ్య. తస్స ‘ఉదక’న్తి హి ఖో ఞాణం అస్స, న చ కాయేన ఫుసిత్వా విహరేయ్య. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, ‘భవనిరోధో నిబ్బాన’న్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం, న చమ్హి అరహం ఖీణాసవో’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మన్తం పవిట్ఠం ఏతదవోచ – ‘‘ఏవంవాదీ [ఏవంవాదిం (?)] త్వం, ఆవుసో పవిట్ఠ, ఆయస్మన్తం నారదం కిం వదేసీ’’తి? ‘‘ఏవంవాదాహం, ఆవుసో ఆనన్ద, ఆయస్మన్తం నారదం న కిఞ్చి వదామి అఞ్ఞత్ర కల్యాణా అఞ్ఞత్ర కుసలా’’తి. అట్ఠమం.

౯. ఉపయన్తిసుత్తం

౬౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో…పే… ‘‘మహాసముద్దో, భిక్ఖవే, ఉపయన్తో మహానదియో ఉపయాపేతి, మహానదియో ఉపయన్తియో కున్నదియో ఉపయాపేన్తి, కున్నదియో ఉపయన్తియో మహాసోబ్భే ఉపయాపేన్తి, మహాసోబ్భా ఉపయన్తా కుసోబ్భే ఉపయాపేన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జా ఉపయన్తీ సఙ్ఖారే ఉపయాపేతి, సఙ్ఖారా ఉపయన్తా విఞ్ఞాణం ఉపయాపేన్తి, విఞ్ఞాణం ఉపయన్తం నామరూపం ఉపయాపేతి, నామరూపం ఉపయన్తం సళాయతనం ఉపయాపేతి, సళాయతనం ఉపయన్తం ఫస్సం ఉపయాపేతి, ఫస్సో ఉపయన్తో వేదనం ఉపయాపేతి, వేదనా ఉపయన్తీ తణ్హం ఉపయాపేతి, తణ్హా ఉపయన్తీ ఉపాదానం ఉపయాపేతి, ఉపాదానం ఉపయన్తం భవం ఉపయాపేతి, భవో ఉపయన్తో జాతిం ఉపయాపేతి, జాతి ఉపయన్తీ జరామరణం ఉపయాపేతి.

‘‘మహాసముద్దో, భిక్ఖవే, అపయన్తో మహానదియో అపయాపేతి, మహానదియో అపయన్తియో కున్నదియో అపయాపేన్తి, కున్నదియో అపయన్తియో మహాసోబ్భే అపయాపేన్తి, మహాసోబ్భా అపయన్తా కుసోబ్భే అపయాపేన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జా అపయన్తీ సఙ్ఖారే అపయాపేతి, సఙ్ఖారా అపయన్తా విఞ్ఞాణం అపయాపేన్తి, విఞ్ఞాణం అపయన్తం నామరూపం అపయాపేతి, నామరూపం అపయన్తం సళాయతనం అపయాపేతి, సళాయతనం అపయన్తం ఫస్సం అపయాపేతి, ఫస్సో అపయన్తో వేదనం అపయాపేతి, వేదనా అపయన్తీ తణ్హం అపయాపేతి, తణ్హా అపయన్తీ ఉపాదానం అపయాపేతి, ఉపాదానం అపయన్తం భవం అపయాపేతి, భవో అపయన్తో జాతిం అపయాపేతి, జాతి అపయన్తీ జరామరణం అపయాపేతీ’’తి. నవమం.

౧౦. సుసిమసుత్తం

౭౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవర-పిణ్డపాత-సేనాసన-గిలానప్పచ్చయ-భేసజ్జపరిక్ఖారానం. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవర-పిణ్డపాత-సేనాసనగిలానప్పచ్చయ-భేసజ్జపరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి అగరుకతా అమానితా అపూజితా అనపచితా, న లాభినో చీవర-పిణ్డపాత-సేనాసనగిలానప్పచ్చయ-భేసజ్జపరిక్ఖారానం.

తేన ఖో పన సమయేన సుసిమో [సుసీమో (సీ. క.)] పరిబ్బాజకో రాజగహే పటివసతి మహతియా పరిబ్బాజకపరిసాయ సద్ధిం. అథ ఖో సుసిమస్స పరిబ్బాజకస్స పరిసా సుసిమం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచుం – ‘‘ఏహి త్వం, ఆవుసో సుసిమ, సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం చర. త్వం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా అమ్హే వాచేయ్యాసి [వాచేస్ససి (పీ. క.)]. తం మయం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా గిహీనం భాసిస్సామ. ఏవం మయమ్పి సక్కతా భవిస్సామ గరుకతా మానితా పూజితా అపచితా లాభినో చీవర-పిణ్డపాతసేనాసన-గిలానప్పచ్చయ-భేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో సుసిమో పరిబ్బాజకో సకాయ పరిసాయ పటిస్సుణిత్వా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సుసిమో పరిబ్బాజకో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, ఆవుసో ఆనన్ద, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే బ్రహ్మచరియం చరితు’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సుసిమం పరిబ్బాజకం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అయం, భన్తే, సుసిమో పరిబ్బాజకో ఏవమాహ – ‘ఇచ్ఛామహం, ఆవుసో ఆనన్ద, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే బ్రహ్మచరియం చరితు’’న్తి. ‘‘తేనహానన్ద, సుసిమం పబ్బాజేథా’’తి. అలత్థ ఖో సుసిమో పరిబ్బాజకో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం.

తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి భగవతో సన్తికే అఞ్ఞా బ్యాకతా హోతి – ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామా’’తి. అస్సోసి ఖో ఆయస్మా సుసిమో – ‘‘సమ్బహులేహి కిర భిక్ఖూహి భగవతో సన్తికే అఞ్ఞా బ్యాకతా – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామా’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా సుసిమో యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సుసిమో తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిరాయస్మన్తేహి భగవతో సన్తికే అఞ్ఞా బ్యాకతా – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామా’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి.

‘‘అపి పన [అపి ను (సీ. స్యా. కం.) ఏవముపరిపి] తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోథ – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోథ, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోథ; ఆవిభావం, తిరోభావం, తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానా గచ్ఛథ, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోథ, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానే గచ్ఛథ, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమథ, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమసథ పరిమజ్జథ, యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేథా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘అపి పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాథ దిబ్బే చ మానుసే చ యే దూరే సన్తికే చా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘అపి పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాథ – సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానాథ; వీతరాగం వా చిత్తం వీతరాగం చిత్తన్తి పజానాథ; సదోసం వా చిత్తం సదోసం చిత్తన్తి పజానాథ; వీతదోసం వా చిత్తం వీతదోసం చిత్తన్తి పజానాథ; సమోహం వా చిత్తం సమోహం చిత్తన్తి పజానాథ; వీతమోహం వా చిత్తం వీతమోహం చిత్తన్తి పజానాథ; సంఖిత్తం వా చిత్తం సంఖిత్తం చిత్తన్తి పజానాథ; విక్ఖిత్తం వా చిత్తం విక్ఖిత్తం చిత్తన్తి పజానాథ; మహగ్గతం వా చిత్తం మహగ్గతం చిత్తన్తి పజానాథ; అమహగ్గతం వా చిత్తం అమహగ్గతం చిత్తన్తి పజానాథ; సఉత్తరం వా చిత్తం సఉత్తరం చిత్తన్తి పజానాథ; అనుత్తరం వా చిత్తం అనుత్తరం చిత్తన్తి పజానాథ; సమాహితం వా చిత్తం సమాహితం చిత్తన్తి పజానాథ; అసమాహితం వా చిత్తం అసమాహితం చిత్తన్తి పజానాథ; విముత్తం వా చిత్తం విముత్తం చిత్తన్తి పజానాథ; అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానాథా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘అపి పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరథ, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తారీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి, అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖపటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖపటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో, సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరథా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘అపి పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సథ చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాథ – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా, అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా, అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి, ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సథ చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాథా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘అపి పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరథా’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’.

‘‘ఏత్థ దాని ఆయస్మన్తో ఇదఞ్చ వేయ్యాకరణం ఇమేసఞ్చ ధమ్మానం అసమాపత్తి; ఇదం నో, ఆవుసో, కథ’’న్తి? ‘‘పఞ్ఞావిముత్తా ఖో మయం, ఆవుసో సుసిమా’’తి.

‘‘న ఖ్వాహం ఇమస్స ఆయస్మన్తానం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. సాధు మే ఆయస్మన్తో తథా భాసన్తు యథాహం ఇమస్స ఆయస్మన్తానం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్య’’న్తి. ‘‘ఆజానేయ్యాసి వా త్వం, ఆవుసో సుసిమ, న వా త్వం ఆజానేయ్యాసి అథ ఖో పఞ్ఞావిముత్తా మయ’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా సుసిమో ఉట్ఠాయాసనా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సుసిమో యావతకో తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం అహోసి కథాసల్లాపో తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసి. ‘‘పుబ్బే ఖో, సుసిమ, ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణ’’న్తి.

‘‘న ఖ్వాహం, భన్తే, ఇమస్స భగవతా [భగవతో (పీ.)] సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. సాధు మే, భన్తే, భగవా తథా భాసతు యథాహం ఇమస్స భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్య’’న్తి. ‘‘ఆజానేయ్యాసి వా త్వం, సుసిమ, న వా త్వం ఆజానేయ్యాసి, అథ ఖో ధమ్మట్ఠితిఞాణం పుబ్బే, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణం’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, సుసిమ, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘వేదనా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘సఞ్ఞా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’…పే… ‘‘సఙ్ఖారా నిచ్చా వా అనిచ్చా వా’’తి? ‘‘అనిచ్చా, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘తస్మాతిహ, సుసిమ, యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం నేతం మమ నేసోహమస్మి న మేసో అత్తాతి; ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యా కాచి వేదనా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికా వా సుఖుమా వా హీనా వా పణీతా వా యా దూరే సన్తికే వా, సబ్బా వేదనా నేతం మమ నేసోహమస్మి న మేసో అత్తాతి; ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికా వా సుఖుమా వా హీనా వా పణీతా వా యే దూరే సన్తికే వా, సబ్బే సఙ్ఖారా నేతం మమ నేసోహమస్మి న మేసో అత్తాతి; ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం నేతం మమ నేసోహమస్మి న మేసో అత్తాతి; ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం.

‘‘ఏవం పస్సం, సుసిమ, సుతవా అరియసావకో రూపస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి, వేదనాయపి నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాయపి నిబ్బిన్దతి, సఙ్ఖారేసుపి నిబ్బిన్దతి, విఞ్ఞాణస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతి. నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

‘‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’న్తి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘‘భవపచ్చయా జాతీ’తి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’తి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హాతి… ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి… సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి… నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి… విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి… సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’తి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘‘భవనిరోధా జాతినిరోధో’తి సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధోతి… తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధోతి… వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధోతి… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి… సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధోతి… నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధోతి… విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధోతి… సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధోతి… అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధోతి, సుసిమ, పస్ససీ’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘అపి పన త్వం, సుసిమ, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోసి – ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోసి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోసి; ఆవిభావం, తిరోభావం, తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛసి, సేయ్యథాపి ఆకాసే; పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోసి, సేయ్యథాపి ఉదకే; ఉదకేపి అభిజ్జమానో గచ్ఛసి, సేయ్యథాపి పథవియం; ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమసి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణో; ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరిమససి పరిమజ్జసి, యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేసీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘అపి పన త్వం, సుసిమ, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణసి దిబ్బే చ మానుసే చ యే దూరే సన్తికే చా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘అపి పన త్వం, సుసిమ, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాసి – సరాగం వా చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి పజానాసి…పే… విముత్తం వా చిత్తం విముత్తం చిత్తన్తి పజానాసీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘అపి పన త్వం, సుసిమ, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరసి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరసీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘అపి పన త్వం, సుసిమ, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్ససి చవమానే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాసీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘అపి పన త్వం, సుసిమ, ఏవం జానన్తో ఏవం పస్సన్తో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే, ఆరుప్పా తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరసీ’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏత్థ దాని, సుసిమ, ఇదఞ్చ వేయ్యాకరణం ఇమేసఞ్చ ధమ్మానం అసమాపత్తి, ఇదం నో, సుసిమ, కథ’’న్తి?

అథ ఖో ఆయస్మా సుసిమో భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, య్వాహం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే ధమ్మత్థేనకో పబ్బజితో. తస్స మే, భన్తే, భగవా అచ్చయం అచ్చయతో పటిగ్గణ్హాతు ఆయతిం సంవరాయా’’తి.

‘‘తగ్ఘ త్వం, సుసిమ, అచ్చయో అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యో త్వం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే ధమ్మత్థేనకో పబ్బజితో. సేయ్యథాపి, సుసిమ, చోరం ఆగుచారిం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేయ్యుం – ‘అయం తే, దేవ, చోరో ఆగుచారీ, ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి తం దణ్డం పణేహీ’తి. తమేనం రాజా ఏవం వదేయ్య – ‘గచ్ఛథ, భో, ఇమం పురిసం దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా ఖరస్సరేన పణవేన రథియాయ రథియం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేత్వా దక్ఖిణేన ద్వారేన నిక్ఖామేత్వా దక్ఖిణతో నగరస్స సీసం ఛిన్దథా’తి. తమేనం రఞ్ఞో పురిసా దళ్హాయ రజ్జుయా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఖురముణ్డం కరిత్వా ఖరస్సరేన పణవేన రథియాయ రథియం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం పరినేత్వా దక్ఖిణేన ద్వారేన నిక్ఖామేత్వా దక్ఖిణతో నగరస్స సీసం ఛిన్దేయ్యుం. తం కిం మఞ్ఞసి, సుసిమ, అపి ను సో పురిసో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియేథా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’.

‘‘యం ఖో సో, సుసిమ, పురిసో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదియేథ [పటిసంవేదియేథ వా, న వా పటిసంవేదియేథ (క.)]. యా ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే ధమ్మత్థేనకస్స పబ్బజ్జా, అయం తతో దుక్ఖవిపాకతరా చ కటుకవిపాకతరా చ, అపి చ వినిపాతాయ సంవత్తతి. యతో చ ఖో త్వం, సుసిమ, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోసి తం తే మయం పటిగ్గణ్హామ. వుద్ధి హేసా, సుసిమ, అరియస్స వినయే యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిఞ్చ [ఆయతిం (స్యా. కం.)] సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి. దసమం.

మహావగ్గో సత్తమో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే అస్సుతవతా వుత్తా, పుత్తమంసేన చాపరం;

అత్థిరాగో చ నగరం, సమ్మసం నళకలాపియం;

కోసమ్బీ ఉపయన్తి చ, దసమో సుసిమేన చాతి [దసమో వుత్తో సుసీమేనాతి (సీ.)].