౧. నిదానసంయుత్తం

౧. బుద్ధవగ్గో

౧. పటిచ్చసముప్పాదసుత్తం

౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘పటిచ్చసముప్పాదం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి; తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో? అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం; విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం; నామరూపపచ్చయా సళాయతనం; సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో; ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో; విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో; నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో; సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో; వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో; తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి. పఠమం.

౨. విభఙ్గసుత్తం

౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘పటిచ్చసముప్పాదం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి విభజిస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, జరామరణం? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జరా జీరణతా ఖణ్డిచ్చం పాలిచ్చం వలిత్తచతా ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకో; అయం వుచ్చతి జరా. యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హా తమ్హా సత్తనికాయా చుతి చవనతా భేదో అన్తరధానం మచ్చు మరణం కాలకిరియా ఖన్ధానం భేదో కళేవరస్స నిక్ఖేపో ( ) [(జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదో) (స్యా. కం.) ఏవముపరిపి, అట్ఠకథాయం పన న దిస్సతి], ఇదం వుచ్చతి మరణం. ఇతి అయఞ్చ జరా, ఇదఞ్చ మరణం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జరామరణం.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, జాతి? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జాతి సఞ్జాతి ఓక్కన్తి నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి ఖన్ధానం పాతుభావో ఆయతనానం పటిలాభో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జాతి.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, భవో? తయో మే, భిక్ఖవే, భవా – కామభవో, రూపభవో, అరూపభవో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భవో.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానం? చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, ఉపాదానాని – కాముపాదానం, దిట్ఠుపాదానం, సీలబ్బతుపాదానం, అత్తవాదుపాదానం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఉపాదానం.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, తణ్హా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, తణ్హాకాయా – రూపతణ్హా, సద్దతణ్హా, గన్ధతణ్హా, రసతణ్హా, ఫోట్ఠబ్బతణ్హా, ధమ్మతణ్హా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, తణ్హా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, వేదనా? ఛయిమే, భిక్ఖవే, వేదనాకాయా – చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా, సోతసమ్ఫస్సజా వేదనా, ఘానసమ్ఫస్సజా వేదనా, జివ్హాసమ్ఫస్సజా వేదనా, కాయసమ్ఫస్సజా వేదనా, మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, వేదనా.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, ఫస్సో? ఛయిమే, భిక్ఖవే, ఫస్సకాయా – చక్ఖుసమ్ఫస్సో, సోతసమ్ఫస్సో, ఘానసమ్ఫస్సో, జివ్హాసమ్ఫస్సో, కాయసమ్ఫస్సో, మనోసమ్ఫస్సో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఫస్సో.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సళాయతనం? చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, మనాయతనం – ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సళాయతనం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, నామరూపం? వేదనా, సఞ్ఞా, చేతనా, ఫస్సో, మనసికారో – ఇదం వుచ్చతి నామం. చత్తారో చ మహాభూతా, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం. ఇదం వుచ్చతి రూపం. ఇతి ఇదఞ్చ నామం, ఇదఞ్చ రూపం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, నామరూపం.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం? ఛయిమే, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణకాయా – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం, మనోవిఞ్ఞాణం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా? తయోమే, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా – కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జా? యం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అవిజ్జా.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. దుతియం.

౩. పటిపదాసుత్తం

౩. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘మిచ్ఛాపటిపదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి సమ్మాపటిపదఞ్చ. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాపటిపదా? అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాపటిపదా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మాపటిపదా? అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమ్మాపటిపదా’’తి. తతియం.

౪. విపస్సీసుత్తం

౪. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘విపస్సిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బేవ సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ చవతి చ ఉపపజ్జతి చ. అథ చ పనిమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్స. కుదాస్సు నామ ఇమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయిస్సతి జరామరణస్సా’’’తి?

‘‘అథ ఖో భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కింపచ్చయా జరామరణ’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జాతి హోతి, కింపచ్చయా జాతీ’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘భవే ఖో సతి జాతి హోతి, భవపచ్చయా జాతీ’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి భవో హోతి, కింపచ్చయా భవో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఉపాదానే ఖో సతి భవో హోతి, ఉపాదానపచ్చయా భవో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి ఉపాదానం హోతి, కింపచ్చయా ఉపాదాన’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘తణ్హాయ ఖో సతి ఉపాదానం హోతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి తణ్హా హోతి, కింపచ్చయా తణ్హా’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘వేదనాయ ఖో సతి తణ్హా హోతి, వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి వేదనా హోతి, కింపచ్చయా వేదనా’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఫస్సే ఖో సతి వేదనా హోతి, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి ఫస్సో హోతి, కింపచ్చయా ఫస్సో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘సళాయతనే ఖో సతి ఫస్సో హోతి, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి సళాయతనం హోతి, కింపచ్చయా సళాయతన’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో సతి సళాయతనం హోతి, నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి నామరూపం హోతి, కింపచ్చయా నామరూప’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘విఞ్ఞాణే ఖో సతి నామరూపం హోతి, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతి, కింపచ్చయా విఞ్ఞాణ’న్తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘సఙ్ఖారేసు ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతి, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’’న్తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, కింపచ్చయా సఙ్ఖారా’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘అవిజ్జాయ ఖో సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి.

‘‘ఇతి హిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. ‘సముదయో, సముదయో’తి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జరామరణం న హోతి, కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో అసతి జరామరణం న హోతి, జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జాతి న హోతి, కిస్స నిరోధా జాతినిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘భవే ఖో అసతి జాతి న హోతి, భవనిరోధా జాతినిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి భవో న హోతి, కిస్స నిరోధా భవనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఉపాదానే ఖో అసతి భవో న హోతి, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి ఉపాదానం న హోతి, కిస్స నిరోధా ఉపాదాననిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘తణ్హాయ ఖో అసతి ఉపాదానం న హోతి, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి తణ్హా న హోతి, కిస్స నిరోధా తణ్హానిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘వేదనాయ ఖో అసతి తణ్హా న హోతి, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి వేదనా న హోతి, కిస్స నిరోధా వేదనానిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘ఫస్సే ఖో అసతి వేదనా న హోతి, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి ఫస్సో న హోతి, కిస్స నిరోధా ఫస్సనిరోధో’తి? అథ ఖో భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘సళాయతనే ఖో అసతి ఫస్సో న హోతి, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి సళాయతనం న హోతి, కిస్స నిరోధా సళాయతననిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘నామరూపే ఖో అసతి సళాయతనం న హోతి, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి నామరూపం న హోతి, కిస్స నిరోధా నామరూపనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘విఞ్ఞాణే ఖో అసతి నామరూపం న హోతి, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి, కిస్స నిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘సఙ్ఖారేసు ఖో అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’’’తి.

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి, కిస్స నిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’తి? అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘అవిజ్జాయ ఖో అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’’తి.

‘‘ఇతి హిదం అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీతి. ‘నిరోధో, నిరోధో’తి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’. చతుత్థం.

(సత్తన్నమ్పి బుద్ధానం ఏవం విత్థారేతబ్బో).

౫. సిఖీసుత్తం

౫. సిఖిస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స…పే….

౬. వేస్సభూసుత్తం

౬. వేస్సభుస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స…పే….

౭. కకుసన్ధసుత్తం

౭. కకుసన్ధస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స…పే….

౮. కోణాగమనసుత్తం

౮. కోణాగమనస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స…పే….

౯. కస్సపసుత్తం

౯. కస్సపస్స, భిక్ఖవే, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స…పే….

౧౦. గోతమసుత్తం

౧౦. ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి – ‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ చవతి చ ఉపపజ్జతి చ. అథ చ పనిమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్స. కుదాస్సు నామ ఇమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయిస్సతి జరామరణస్సా’’’తి?

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కింపచ్చయా జరామరణ’న్తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో సతి జాతి హోతి…పే… భవో… ఉపాదానం… తణ్హా… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారా హోన్తి, కింపచ్చయా సఙ్ఖారా’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘అవిజ్జాయ ఖో సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి.

‘‘ఇతి హిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. ‘సముదయో, సముదయో’తి ఖో మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జరామరణం న హోతి, కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘జాతియా ఖో అసతి జరామరణం న హోతి, జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’’తి.

‘‘తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతదహోసి – ‘కిమ్హి ను ఖో అసతి జాతి న హోతి…పే… భవో… ఉపాదానం… తణ్హా… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారా న హోన్తి, కిస్స నిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’తి? తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో – ‘అవిజ్జాయ ఖో అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’’తి.

‘‘ఇతి హిదం అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. ‘నిరోధో, నిరోధో’తి ఖో మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాదీ’’తి. దసమో.

బుద్ధవగ్గో పఠమో.

తస్సుద్దానం –

దేసనా విభఙ్గపటిపదా చ,

విపస్సీ సిఖీ చ వేస్సభూ;

కకుసన్ధో కోణాగమనో కస్సపో,

మహాసక్యముని చ గోతమోతి.

౨. ఆహారవగ్గో

౧. ఆహారసుత్తం

౧౧. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే…పే… ఏతదవోచ – ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో [కబళింకారో (సీ. పీ.), కవళీకారో (స్యా. కం.)] ఆహారో – ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ’’.

‘‘ఇమే, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? ఇమే చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానా తణ్హాసముదయా తణ్హాజాతికా తణ్హాపభవా. తణ్హా చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? తణ్హా వేదనానిదానా వేదనాసముదయా వేదనాజాతికా వేదనాపభవా. వేదనా చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? వేదనా ఫస్సనిదానా ఫస్ససముదయా ఫస్సజాతికా ఫస్సపభవా. ఫస్సో చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో? ఫస్సో సళాయతననిదానో సళాయతనసముదయో సళాయతనజాతికో సళాయతనపభవో. సళాయతనఞ్చిదం, భిక్ఖవే, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? సళాయతనం నామరూపనిదానం నామరూపసముదయం నామరూపజాతికం నామరూపపభవం. నామరూపఞ్చిదం, భిక్ఖవే, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? నామరూపం విఞ్ఞాణనిదానం విఞ్ఞాణసముదయం విఞ్ఞాణజాతికం విఞ్ఞాణపభవం. విఞ్ఞాణఞ్చిదం, భిక్ఖవే, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవం? విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారనిదానం సఙ్ఖారసముదయం సఙ్ఖారజాతికం సఙ్ఖారపభవం. సఙ్ఖారా చిమే, భిక్ఖవే, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా? సఙ్ఖారా అవిజ్జానిదానా అవిజ్జాసముదయా అవిజ్జాజాతికా అవిజ్జాపభవా.

‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో …పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. పఠమం.

౨. మోళియఫగ్గునసుత్తం

౧౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో – ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థం. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయా’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా మోళియఫగ్గునో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘‘ఆహారేతీ’తి అహం న వదామి. ‘ఆహారేతీ’తి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో – ‘కో ను ఖో, భన్తే, ఆహారేతీ’తి? ఏవం చాహం న వదామి. ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘కిస్స ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారో’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం – ‘విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా పచ్చయో, తస్మిం భూతే సతి సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, ఫుసతీ’’తి? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘‘ఫుసతీ’తి అహం న వదామి. ‘ఫుసతీ’తి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో – ‘కో ను ఖో, భన్తే, ఫుసతీ’తి? ఏవం చాహం న వదామి. ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘కింపచ్చయా ను ఖో, భన్తే, ఫస్సో’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం – ‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, వేదయతీ’’తి [వేదియతీతి (సీ. పీ. క.)]? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘‘వేదయతీ’తి అహం న వదామి. ‘వేదయతీ’తి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో – ‘కో ను ఖో, భన్తే, వేదయతీ’తి? ఏవం చాహం న వదామి. ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘కింపచ్చయా ను ఖో, భన్తే, వేదనా’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం – ‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’’తి.

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, తసతీ’’తి [తణ్హీయతీతి (సీ. స్యా. కం.)]? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘‘తసతీ’తి అహం న వదామి. ‘తసతీ’తి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో – ‘కో ను ఖో, భన్తే, తసతీ’తి? ఏవం చాహం న వదామి. ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘కింపచ్చయా ను ఖో, భన్తే, తణ్హా’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం – ‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’’న్తి.

‘‘కో ను ఖో, భన్తే, ఉపాదియతీ’’తి? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘‘ఉపాదియతీ’తి అహం న వదామి. ‘ఉపాదియతీ’తి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో – ‘కో ను ఖో, భన్తే, ఉపాదియతీ’తి? ఏవం చాహం న వదామి. ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య – ‘కింపచ్చయా ను ఖో, భన్తే, ఉపాదాన’న్తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం – ‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో’తి…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘ఛన్నం త్వేవ, ఫగ్గున, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా ఫస్సనిరోధో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో; వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో; తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. దుతియం.

౩. సమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౧౩. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం నప్పజానన్తి, జరామరణసముదయం నప్పజానన్తి, జరామరణనిరోధం నప్పజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; జాతిం…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి, న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా; న చ పన తే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం [బ్రాహ్మఞ్ఞత్థం (స్యా. కం.) మోగ్గల్లానబ్యాకరణం ఓలోకేతబ్బం] వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం పజానన్తి, జరామరణసముదయం పజానన్తి, జరామరణనిరోధం పజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి; జాతిం…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి, తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా; తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. తతియం.

౪. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం

౧౪. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమే ధమ్మే నప్పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం సముదయం నప్పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధం నప్పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి, కతమే ధమ్మే నప్పజానన్తి, కతమేసం ధమ్మానం సముదయం నప్పజానన్తి, కతమేసం ధమ్మానం నిరోధం నప్పజానన్తి, కతమేసం ధమ్మానం నిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి’’?

‘‘జరామరణం నప్పజానన్తి, జరామరణసముదయం నప్పజానన్తి, జరామరణనిరోధం నప్పజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి; జాతిం…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి. ఇమే ధమ్మే నప్పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం సముదయం నప్పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధం నప్పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి. న మే తే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా, న చ పన తే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి.

‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఇమే ధమ్మే పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం సముదయం పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధం పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి, కతమే ధమ్మే పజానన్తి, కతమేసం ధమ్మానం సముదయం పజానన్తి, కతమేసం ధమ్మానం నిరోధం పజానన్తి, కతమేసం ధమ్మానం నిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి?

‘‘జరామరణం పజానన్తి, జరామరణసముదయం పజానన్తి, జరామరణనిరోధం పజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి; జాతిం…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి. ఇమే ధమ్మే పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం సముదయం పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధం పజానన్తి, ఇమేసం ధమ్మానం నిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి. తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా, బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా. తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. చతుత్థం.

౫. కచ్చానగోత్తసుత్తం

౧౫. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో ఆయస్మా కచ్చానగోత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా కచ్చానగోత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీ’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సమ్మాదిట్ఠి హోతీ’’తి?

‘‘ద్వయనిస్సితో ఖ్వాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన – అత్థితఞ్చేవ నత్థితఞ్చ. లోకసముదయం ఖో, కచ్చాన, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యా లోకే నత్థితా సా న హోతి. లోకనిరోధం ఖో, కచ్చాన, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యా లోకే అత్థితా సా న హోతి. ఉపయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధో [ఉపాయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఖ్వాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన. తఞ్చాయం ఉపయుపాదానం చేతసో అధిట్ఠానం అభినివేసానుసయం న ఉపేతి న ఉపాదియతి నాధిట్ఠాతి – ‘అత్తా మే’తి. ‘దుక్ఖమేవ ఉప్పజ్జమానం ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖం నిరుజ్ఝమానం నిరుజ్ఝతీ’తి న కఙ్ఖతి న విచికిచ్ఛతి అపరపచ్చయా ఞాణమేవస్స ఏత్థ హోతి. ఏత్తావతా ఖో, కచ్చాన, సమ్మాదిట్ఠి హోతి.

‘‘‘సబ్బం అత్థీ’తి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో. ‘సబ్బం నత్థీ’తి అయం దుతియో అన్తో. ఏతే తే, కచ్చాన, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి. పఞ్చమం.

౬. ధమ్మకథికసుత్తం

౧౬. సావత్థియం …పే… అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘ధమ్మకథికో ధమ్మకథికో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, ధమ్మకథికో హోతీ’’తి?

‘‘జరామరణస్స చే భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ‘ధమ్మకథికో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయ. జరామరణస్స చే భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, ‘ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయ. జరామరణస్స చే భిక్ఖు నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదావిముత్తో హోతి, ‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయ.

‘‘జాతియా చే భిక్ఖు…పే… భవస్స చే భిక్ఖు… ఉపాదానస్స చే భిక్ఖు… తణ్హాయ చే భిక్ఖు… వేదనాయ చే భిక్ఖు… ఫస్సస్స చే భిక్ఖు… సళాయతనస్స చే భిక్ఖు… నామరూపస్స చే భిక్ఖు… విఞ్ఞాణస్స చే భిక్ఖు… సఙ్ఖారానం చే భిక్ఖు… అవిజ్జాయ చే భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ధమ్మం దేసేతి, ‘ధమ్మకథికో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయ. అవిజ్జాయ చే భిక్ఖు నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, ‘ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయ. అవిజ్జాయ చే భిక్ఖు నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదావిముత్తో హోతి, ‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౭. అచేలకస్సపసుత్తం

౧౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో అచేలో కస్సపో భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో అచేలో కస్సపో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛేయ్యామ మయం భవన్తం గోతమం కఞ్చిదేవ [కిఞ్చిదేవ (క.)] దేసం, సచే నో భవం గోతమో ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి.

‘‘అకాలో ఖో తావ, కస్సప, పఞ్హస్స; అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి. దుతియమ్పి ఖో అచేలో కస్సపో భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘పుచ్ఛేయ్యామ మయం భవన్తం గోతమం కఞ్చిదేవ దేసం, సచే నో భవం గోతమో ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి. ‘‘అకాలో ఖో తావ, కస్సప, పఞ్హస్స; అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి. తతియమ్పి ఖో అచేలో కస్సపో…పే… అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హాతి. ఏవం వుత్తే, అచేలో కస్సపో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో పన మయం భవన్తం గోతమం బహుదేవ పుచ్ఛితుకామా’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, కస్సప, యదాకఙ్ఖసీ’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, ‘సయంకతం దుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, కస్సపా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం పన, భో గోతమ, పరంకతం దుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, కస్సపా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, కస్సపా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం పన భో గోతమ, అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, కస్సపా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి దుక్ఖ’న్తి? ‘న ఖో, కస్సప, నత్థి దుక్ఖం. అత్థి ఖో, కస్సప, దుక్ఖ’న్తి. ‘తేన హి భవం గోతమో దుక్ఖం న జానాతి, న పస్సతీ’తి. ‘న ఖ్వాహం, కస్సప, దుక్ఖం న జానామి, న పస్సామి. జానామి ఖ్వాహం, కస్సప, దుక్ఖం; పస్సామి ఖ్వాహం, కస్సప, దుక్ఖ’’’న్తి.

‘‘కి ను ఖో, భో గోతమ, ‘సయంకతం దుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, కస్సపా’తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, పరంకతం దుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, కస్సపా’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, కస్సపా’తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, కస్సపా’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి దుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో, కస్సప, నత్థి దుక్ఖం, అత్థి ఖో, కస్సప, దుక్ఖ’న్తి వదేసి. ‘తేన హి భవం గోతమో దుక్ఖం న జానాతి న పస్సతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖ్వాహం, కస్సప, దుక్ఖం న జానామి న పస్సామి. జానామి ఖ్వాహం, కస్సప, దుక్ఖం; పస్సామి ఖ్వాహం, కస్సప, దుక్ఖ’న్తి వదేసి. ఆచిక్ఖతు చ [అయం చకారో సీ. పోత్థకే నత్థి] మే, భన్తే, భగవా దుక్ఖం. దేసేతు చ [అయం చకారో సీ. పోత్థకే నత్థి] మే, భన్తే, భగవా దుక్ఖ’’న్తి.

‘‘‘సో కరోతి సో పటిసంవేదయతీ’తి [పటిసంవేదియతీతి (సీ. పీ. క.)] ఖో, కస్సప, ఆదితో సతో ‘సయంకతం దుక్ఖ’న్తి ఇతి వదం సస్సతం ఏతం పరేతి. ‘అఞ్ఞో కరోతి అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’తి ఖో, కస్సప, వేదనాభితున్నస్స సతో ‘పరంకతం దుక్ఖ’న్తి ఇతి వదం ఉచ్ఛేదం ఏతం పరేతి. ఏతే తే, కస్సప, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి.

ఏవం వుత్తే, అచేలో కస్సపో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే! సేయ్యథాపి, భన్తే, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య…పే… చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి; ఏవమేవం భగవతా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. లభేయ్యాహం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి.

‘‘యో ఖో, కస్సప, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, సో చత్తారో మాసే పరివసతి. చతున్నం మాసానం అచ్చయేన [అచ్చయేన పరివుట్ఠపరివాసం (స్యా. కం. పీ. క.)] (పరివుత్థపరివాసం) ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ [భిక్ఖూ ఆకఙ్ఖమానా (స్యా. కం. పీ. క.)] పబ్బాజేన్తి ఉపసమ్పాదేన్తి భిక్ఖుభావాయ. అపి చ మయా పుగ్గలవేమత్తతా విదితా’’తి.

‘‘సచే, భన్తే, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, చత్తారో మాసే పరివసతి. చతున్నం మాసానం అచ్చయేన [అచ్చయేన పరివుట్ఠపరివాసం (స్యా. కం. పీ. క.)] (పరివుత్థపరివాసం) ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ [భిక్ఖూ ఆకఙ్ఖమానా (స్యా. కం. పీ. క.)] పబ్బాజేన్తి ఉపసమ్పాదేన్తి భిక్ఖుభావాయ. అహం చత్తారి వస్సాని పరివసిస్సామి, చతున్నం వస్సానం అచ్చయేన [అచ్చయేన పరివుట్ఠపరివాసం (స్యా. కం. పీ. క.)] (పరివుత్థపరివాసం) ఆరద్ధచిత్తా భిక్ఖూ పబ్బాజేన్తు ఉపసమ్పాదేన్తు భిక్ఖుభావాయా’’తి.

అలత్థ ఖో అచేలో కస్సపో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అచిరూపసమ్పన్నో చ పనాయస్మా కస్సపో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘‘ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా కస్సపో అరహతం అహోసీతి. సత్తమం.

౮. తిమ్బరుకసుత్తం

౧౮. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో తిమ్బరుకో పరిబ్బాజకో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో తిమ్బరుకో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతం సుఖదుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం పన, భో గోతమ, పరంకతం సుఖదుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ సుఖదుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం పన, భో గోతమ, అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖ’న్తి? ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి భగవా అవోచ. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి సుఖదుక్ఖ’న్తి? ‘న ఖో, తిమ్బరుక, నత్థి సుఖదుక్ఖం; అత్థి ఖో, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖ’న్తి. ‘తేన హి భవం గోతమో సుఖదుక్ఖం న జానాతి, న పస్సతీ’తి? ‘న ఖ్వాహం, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖం న జానామి, న పస్సామి. జానామి ఖ్వాహం, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖం; పస్సామి ఖ్వాహం, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖ’’’న్తి.

‘‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతం సుఖదుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, పరంకతం సుఖదుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ సుఖదుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి వదేసి. ‘కిం పన, భో గోతమ, అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘మా హేవం, తిమ్బరుకా’తి వదేసి. ‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి సుఖదుక్ఖ’న్తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖో, తిమ్బరుక, నత్థి సుఖదుక్ఖం; అత్థి ఖో, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖ’న్తి వదేసి. ‘తేన హి భవం గోతమో సుఖదుక్ఖం న జానాతి, న పస్సతీ’తి ఇతి పుట్ఠో సమానో ‘న ఖ్వాహం, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖం న జానామి, న పస్సామి. జానామి ఖ్వాహం, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖం; పస్సామి ఖ్వాహం, తిమ్బరుక, సుఖదుక్ఖ’న్తి వదేసి. ఆచిక్ఖతు చ మే భవం గోతమో సుఖదుక్ఖం. దేసేతు చ మే భవం గోతమో సుఖదుక్ఖ’’న్తి.

‘‘‘సా వేదనా, సో వేదయతీ’తి ఖో, తిమ్బరుక, ఆదితో సతో ‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’న్తి ఏవమ్పాహం న వదామి. ‘అఞ్ఞా వేదనా, అఞ్ఞో వేదయతీ’తి ఖో, తిమ్బరుక, వేదనాభితున్నస్స సతో ‘పరంకతం సుఖదుక్ఖ’న్తి ఏవమ్పాహం న వదామి. ఏతే తే, తిమ్బరుక, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి.

ఏవం వుత్తే, తిమ్బరుకో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. బాలపణ్డితసుత్తం

౧౯. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘అవిజ్జానీవరణస్స, భిక్ఖవే, బాలస్స తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స ఏవమయం కాయో సముదాగతో. ఇతి అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధా చ నామరూపం, ఇత్థేతం ద్వయం, ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సో సళేవాయతనాని [సళాయతనాని (క.)], యేహి ఫుట్ఠో బాలో సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదయతి ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన’’.

‘‘అవిజ్జానీవరణస్స, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స ఏవమయం కాయో సముదాగతో. ఇతి అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధా చ నామరూపం, ఇత్థేతం ద్వయం, ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సో సళేవాయతనాని, యేహి ఫుట్ఠో పణ్డితో సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదయతి ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన’’.

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, కో విసేసో కో అధిప్పయాసో [అధిప్పాయో (సీ. పీ. క.), అధిప్పాయసో (స్యా. కం.) అధి + ప + యసు + ణ + సీ = అధిప్పయాసో] కిం నానాకరణం పణ్డితస్స బాలేనా’’తి? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా, భగవంనేత్తికా, భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యాయ చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ నివుతస్స బాలస్స యాయ చ తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స అయం కాయో సముదాగతో, సా చేవ అవిజ్జా బాలస్స అప్పహీనా సా చ తణ్హా అపరిక్ఖీణా. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, బాలో అచరి బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ. తస్మా బాలో కాయస్స భేదా కాయూపగో హోతి, సో కాయూపగో సమానో న పరిముచ్చతి జాతియా జరామరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. న పరిముచ్చతి దుక్ఖస్మాతి వదామి.

‘‘యాయ చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ నివుతస్స పణ్డితస్స యాయ చ తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స అయం కాయో సముదాగతో, సా చేవ అవిజ్జా పణ్డితస్స పహీనా, సా చ తణ్హా పరిక్ఖీణా. తం కిస్స హేతు? అచరి, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ. తస్మా పణ్డితో కాయస్స భేదా న కాయూపగో హోతి. సో అకాయూపగో సమానో పరిముచ్చతి జాతియా జరామరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి. పరిముచ్చతి దుక్ఖస్మాతి వదామి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసో, అయం అధిప్పయాసో, ఇదం నానాకరణం పణ్డితస్స బాలేన యదిదం బ్రహ్మచరియవాసో’’తి. నవమం.

౧౦. పచ్చయసుత్తం

౨౦. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మే. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో? జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణం. ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం, ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా ఇదప్పచ్చయతా. తం తథాగతో అభిసమ్బుజ్ఝతి అభిసమేతి. అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా అభిసమేత్వా ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞాపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి. ‘పస్సథా’తి చాహ – ‘జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణం’’’.

‘‘భవపచ్చయా, భిక్ఖవే, జాతి…పే… ఉపాదానపచ్చయా, భిక్ఖవే, భవో… తణ్హాపచ్చయా, భిక్ఖవే, ఉపాదానం… వేదనాపచ్చయా, భిక్ఖవే, తణ్హా… ఫస్సపచ్చయా, భిక్ఖవే, వేదనా… సళాయతనపచ్చయా, భిక్ఖవే, ఫస్సో… నామరూపపచ్చయా, భిక్ఖవే, సళాయతనం… విఞ్ఞాణపచ్చయా, భిక్ఖవే, నామరూపం… సఙ్ఖారపచ్చయా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం… అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం, ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా ఇదప్పచ్చయతా. తం తథాగతో అభిసమ్బుజ్ఝతి అభిసమేతి. అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా అభిసమేత్వా ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞాపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి. ‘పస్సథా’తి చాహ ‘అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా’. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, యా తత్ర తథతా అవితథతా అనఞ్ఞథతా ఇదప్పచ్చయతా – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో.

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా? జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మం. జాతి, భిక్ఖవే, అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. భవో, భిక్ఖవే, అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో ఖయధమ్మో వయధమ్మో విరాగధమ్మో నిరోధధమ్మో. ఉపాదానం భిక్ఖవే…పే… తణ్హా, భిక్ఖవే… వేదనా, భిక్ఖవే… ఫస్సో, భిక్ఖవే… సళాయతనం, భిక్ఖవే… నామరూపం, భిక్ఖవే… విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే… సఙ్ఖారా, భిక్ఖవే… అవిజ్జా, భిక్ఖవే, అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స ‘అయఞ్చ పటిచ్చసముప్పాదో, ఇమే చ పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా’ యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తి, సో వత పుబ్బన్తం వా పటిధావిస్సతి – ‘అహోసిం ను ఖో అహం [ను ఖ్వాహం (స్యా. కం. పీ. క.)] అతీతమద్ధానం, నను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కిం ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కథం ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’న్తి; అపరన్తం వా ఉపధావిస్సతి [అపధావిస్సతి (క.)] – ‘భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, నను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కిం ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కథం ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధాన’న్తి; ఏతరహి వా పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం అజ్ఝత్తం కథంకథీ భవిస్సతి – ‘అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గమిస్సతీ’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. తం కిస్స హేతు? తథాహి, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స అయఞ్చ పటిచ్చసముప్పాదో ఇమే చ పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా’’తి. దసమం.

ఆహారవగ్గో దుతియో.

తస్సుద్దానం –

ఆహారం ఫగ్గునో చేవ, ద్వే చ సమణబ్రాహ్మణా;

కచ్చానగోత్తో ధమ్మకథికం, అచేలం తిమ్బరుకేన చ;

బాలపణ్డితతో చేవ, దసమో పచ్చయేన చాతి.

౩. దసబలవగ్గో

౧. దసబలసుత్తం

౨౧. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతూహి చ వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి – ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా ఇతి వేదనాయ సముదయో ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో, ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో. ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి. ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. పఠమం.

౨. దుతియదసబలసుత్తం

౨౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతూహి చ వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేత్తి – ‘ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా ఇతి వేదనాయ సముదయో ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో, ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో. ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి’’’.

‘‘ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే ఖో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే అలమేవ సద్ధాపబ్బజితేన కులపుత్తేన వీరియం ఆరభితుం – ‘కామం తచో చ న్హారు [నహారు (సీ. స్యా. కం. పీ.)] చ అట్ఠి చ అవసిస్సతు, సరీరే ఉపసుస్సతు [అవసుస్సతు మ. ని. ౨.౧౮౪] మంసలోహితం. యం తం పురిసథామేన పురిసవీరియేన పురిసపరక్కమేన పత్తబ్బం, న తం అపాపుణిత్వా వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీ’’’తి.

‘‘దుక్ఖం, భిక్ఖవే, కుసీతో విహరతి వోకిణ్ణో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మహన్తఞ్చ సదత్థం పరిహాపేతి. ఆరద్ధవీరియో చ ఖో, భిక్ఖవే, సుఖం విహరతి పవివిత్తో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మహన్తఞ్చ సదత్థం పరిపూరేతి. న, భిక్ఖవే, హీనేన అగ్గస్స పత్తి హోతి. అగ్గేన చ ఖో, భిక్ఖవే, అగ్గస్స పత్తి హోతి. మణ్డపేయ్యమిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం, సత్థా సమ్ముఖీభూతో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, వీరియం ఆరభథ అప్పత్తస్స పత్తియా, అనధిగతస్స అధిగమాయ, అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. ‘ఏవం నో అయం అమ్హాకం పబ్బజ్జా అవఞ్ఝా భవిస్సతి సఫలా సఉద్రయా. యేసఞ్చ [యేసం (సీ. స్యా. కం.), యేసం హి (పీ. క.)] మయం పరిభుఞ్జామ చీవర-పిణ్డపాతసేనాసన-గిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం తేసం తే కారా అమ్హేసు మహప్ఫలా భవిస్సన్తి మహానిసంసా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం. అత్తత్థం వా హి, భిక్ఖవే, సమ్పస్సమానేన అలమేవ అప్పమాదేన సమ్పాదేతుం; పరత్థం వా హి, భిక్ఖవే, సమ్పస్సమానేన అలమేవ అప్పమాదేన సమ్పాదేతుం; ఉభయత్థం వా హి, భిక్ఖవే, సమ్పస్సమానేన అలమేవ అప్పమాదేన సమ్పాదేతు’’న్తి. దుతియం.

౩. ఉపనిససుత్తం

౨౩. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామి, నో అజానతో నో అపస్సతో. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో కిం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి? ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా…పే… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి’’.

‘‘యమ్పిస్స తం, భిక్ఖవే, ఖయస్మిం ఖయేఞ్ఞాణం, తమ్పి సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, ఖయేఞాణస్స ఉపనిసా? ‘విముత్తీ’తిస్స వచనీయం. విముత్తిమ్పాహం [విముత్తిమ్పహం (సీ. స్యా. కం.)], భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, విముత్తియా ఉపనిసా? ‘విరాగో’తిస్స వచనీయం. విరాగమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, విరాగస్స ఉపనిసా? ‘నిబ్బిదా’తిస్స వచనీయం. నిబ్బిదమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, నిబ్బిదాయ ఉపనిసా? ‘యథాభూతఞాణదస్సన’న్తిస్స వచనీయం. యథాభూతఞాణదస్సనమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, యథాభూతఞాణదస్సనస్స ఉపనిసా? ‘సమాధీ’తిస్స వచనీయం. సమాధిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం.