౫. గహపతివగ్గో

౧. పఞ్చవేరభయసుత్తం

౪౧. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో అనాథపిణ్డికం గహపతిం భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యతో ఖో, గహపతి, అరియసావకస్స పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి, చతూహి చ సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అరియో చస్స ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో, సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో, సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో’’’తి.

‘‘కతమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి? యం, గహపతి, పాణాతిపాతీ పాణాతిపాతపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదయతి, పాణాతిపాతా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి.

‘‘యం, గహపతి, అదిన్నాదాయీ అదిన్నాదానపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదయతి, అదిన్నాదానా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి.

‘‘యం, గహపతి, కామేసుమిచ్ఛాచారీ కామేసుమిచ్ఛాచారపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదయతి, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి.

‘‘యం, గహపతి, ముసావాదీ ముసావాదపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదయతి, ముసావాదా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి.

‘‘యం, గహపతి, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానపచ్చయా దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదయతి, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతస్స ఏవం తం భయం వేరం వూపసన్తం హోతి. ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి.

‘‘కతమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’’’తి.

‘‘ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో సన్దిట్ఠికో అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’’తి.

‘‘సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి – ‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, ఉజుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, ఞాయప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, సామీచిప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో, యదిదం చత్తారి పురిసయుగాని అట్ఠ పురిసపుగ్గలా, ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’’తి.

‘‘అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి అచ్ఛిద్దేహి అసబలేహి అకమ్మాసేహి భుజిస్సేహి విఞ్ఞుప్పసత్థేహి అపరామట్ఠేహి సమాధిసంవత్తనికేహి. ఇమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి.

‘‘కతమో చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో? ఇధ, గహపతి, అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదఞ్ఞేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి – ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి; ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి. అయమస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో.

‘‘యతో ఖో, గహపతి, అరియసావకస్స ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి, ఇమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అయఞ్చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో, సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో, సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో’’’తి.

౨. దుతియపఞ్చవేరభయసుత్తం

౪౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి, చతూహి చ సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అరియో చస్స ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో, సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో, సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో’’’తి.

‘‘కతమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి? యం, భిక్ఖవే, పాణాతిపాతీ …పే… యం, భిక్ఖవే, అదిన్నాదాయీ…పే… యం, భిక్ఖవే, కామేసుమిచ్ఛాచారీ… యం, భిక్ఖవే, ముసావాదీ… యం, భిక్ఖవే, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠాయీ…పే… ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి.

‘‘కతమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో బుద్ధే…పే… ధమ్మే… సఙ్ఘే… అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి. ఇమేహి చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి.

‘‘కతమో చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదఞ్ఞేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి…పే… అయమస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స ఇమాని పఞ్చ భయాని వేరాని వూపసన్తాని హోన్తి, ఇమేహి చ చతూహి సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి, అయఞ్చస్స అరియో ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతి సుప్పటివిద్ధో, సో ఆకఙ్ఖమానో అత్తనావ అత్తానం బ్యాకరేయ్య – ‘ఖీణనిరయోమ్హి ఖీణతిరచ్ఛానయోని ఖీణపేత్తివిసయో ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతో, సోతాపన్నోహమస్మి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో’’’తి. దుతియం.

౩. దుక్ఖసుత్తం

౪౩. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘దుక్ఖస్స, భిక్ఖవే, సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స సముదయో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. అయం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స సముదయో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమో.

‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం…పే… ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ…పే… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ…పే… కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స అత్థఙ్గమో’’తి. తతియం.

౪. లోకసుత్తం

౪౪. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘లోకస్స, భిక్ఖవే, సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, లోకస్స సముదయో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం; ఉపాదానపచ్చయా భవో; భవపచ్చయా జాతి; జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స సముదయో.

‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ…పే… ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ… కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా…పే… జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స సముదయో.

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, లోకస్స అత్థఙ్గమో? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స అత్థఙ్గమో.

‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ…పే… ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ… కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం ఖో, భిక్ఖవే, లోకస్స అత్థఙ్గమో’’తి. చతుత్థం.

౫. ఞాతికసుత్తం

౪౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా ఞాతికే విహరతి గిఞ్జకావసథే. అథ ఖో భగవా రహోగతో పటిసల్లానో ఇమం ధమ్మపరియాయం అభాసి –

‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ…పే… ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ… జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ… కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా; తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి.

‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో. ఫస్సపచ్చయా వేదనా; వేదనాపచ్చయా తణ్హా. తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవతో ఉపస్సుతి [ఉపస్సుతిం (సీ. పీ.)] ఠితో హోతి. అద్దసా ఖో భగవా తం భిక్ఖుం ఉపస్సుతి ఠితం. దిస్వాన తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘అస్సోసి నో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయ’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి. ‘‘ఉగ్గణ్హాహి త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయం; పరియాపుణాహి త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయం; ధారేహి త్వం, భిక్ఖు, ఇమం ధమ్మపరియాయం. అత్థసంహితో అయం [అత్థసంహితోయం (సీ. స్యా. కం.), అత్థసంహితాయం (పీ. క.)], భిక్ఖు, ధమ్మపరియాయో ఆదిబ్రహ్మచరియకో’’తి. పఞ్చమం.

౬. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తం

౪౬. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సో కరోతి సో పటిసంవేదయతీ’’తి? ‘‘‘సో కరోతి సో పటిసంవేదయతీ’తి ఖో, బ్రాహ్మణ, అయమేకో అన్తో’’.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’’తి? ‘‘‘అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’తి ఖో, బ్రాహ్మణ, అయం దుతియో అన్తో. ఏతే తే, బ్రాహ్మణ, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో …పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి.

ఏవం వుత్తే, సో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ,…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. ఛట్ఠం.

౭. జాణుస్సోణిసుత్తం

౪౭. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, భో, గోతమ, సబ్బమత్థీ’’తి? ‘‘‘సబ్బమత్థీ’తి ఖో, బ్రాహ్మణ, అయమేకో అన్తో’’.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, సబ్బం నత్థీ’’తి? ‘‘‘సబ్బం నత్థీ’తి ఖో, బ్రాహ్మణ, అయం దుతియో అన్తో. ఏతే తే, బ్రాహ్మణ, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి.

ఏవం వుత్తే, జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం భో గోతమ…పే… పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. సత్తమం.

౮. లోకాయతికసుత్తం

౪౮. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో లోకాయతికో బ్రాహ్మణో యేన భగవా…పే… ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో లోకాయతికో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సబ్బమత్థీ’’తి? ‘‘‘సబ్బమత్థీ’తి ఖో, బ్రాహ్మణ, జేట్ఠమేతం లోకాయతం’’.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, సబ్బం నత్థీ’’తి? ‘‘‘సబ్బం నత్థీ’తి ఖో, బ్రాహ్మణ, దుతియమేతం లోకాయతం’’.

‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సబ్బమేకత్త’’న్తి? ‘‘‘సబ్బమేకత్త’న్తి ఖో, బ్రాహ్మణ, తతియమేతం లోకాయతం’’.

‘‘కిం పన, భో గోతమ, సబ్బం పుథుత్త’’న్తి? ‘‘‘సబ్బం పుథుత్త’న్తి ఖో, బ్రాహ్మణ, చతుత్థమేతం లోకాయతం’’.

‘‘ఏతే తే, బ్రాహ్మణ, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి.

ఏవం వుత్తే, లోకాయతికో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. అట్ఠమం.

౯. అరియసావకసుత్తం

౪౯. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘న, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స ఏవం హోతి – ‘కిం ను ఖో కిస్మిం సతి కిం హోతి, కిస్సుప్పాదా కిం ఉప్పజ్జతి? (కిస్మిం సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, కిస్మిం సతి విఞ్ఞాణం హోతి,) [( ) ఏత్థన్తరే పాఠా కేసుచి పోత్థకేసు న దిస్సన్తీతి సీ. పీ. పోత్థకేసు దస్సితా. తథా సతి అనన్తరసుత్తటీకాయ సమేతి] కిస్మిం సతి నామరూపం హోతి, కిస్మిం సతి సళాయతనం హోతి, కిస్మిం సతి ఫస్సో హోతి, కిస్మిం సతి వేదనా హోతి, కిస్మిం సతి తణ్హా హోతి, కిస్మిం సతి ఉపాదానం హోతి, కిస్మిం సతి భవో హోతి, కిస్మిం సతి జాతి హోతి, కిస్మిం సతి జరామరణం హోతీ’’’తి?

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స అపరప్పచ్చయా ఞాణమేవేత్థ హోతి – ‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి. (అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా హోన్తి; సఙ్ఖారేసు సతి విఞ్ఞాణం హోతి;) [( ) ఏత్థకేసు పాఠా కేసుచి పోత్థకేసు న దిస్సన్తీతి సీ. పీ. పోత్థకేసు దస్సితా. తథా సతి అనన్తరసుత్తటీకాయ సమేతి] విఞ్ఞాణే సతి నామరూపం హోతి; నామరూపే సతి సళాయతనం హోతి; సళాయతనే సతి ఫస్సో హోతి; ఫస్సే సతి వేదనా హోతి; వేదనాయ సతి తణ్హా హోతి; తణ్హాయ సతి ఉపాదానం హోతి; ఉపాదానే సతి భవో హోతి; భవే సతి జాతి హోతి; జాతియా సతి జరామరణం హోతీ’తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవమయం లోకో సముదయతీ’’’తి.

‘‘న, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స ఏవం హోతి – ‘కిం ను ఖో కిస్మిం అసతి కిం న హోతి, కిస్స నిరోధా కిం నిరుజ్ఝతి? (కిస్మిం అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి, కిస్మిం అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి,) [( ) ఏత్థన్తరే పాఠాపి తత్థ తథేవ దస్సితా] కిస్మిం అసతి నామరూపం న హోతి, కిస్మిం అసతి సళాయతనం న హోతి, కిస్మిం అసతి ఫస్సో న హోతి, కిస్మిం అసతి వేదనా న హోతి, కిస్మిం అసతి తణ్హా న హోతి, కిస్మిం అసతి ఉపాదానం న హోతి, కిస్మిం అసతి భవో న హోతి, కిస్మిం అసతి జాతి న హోతి, కిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’’’తి?

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స అపరప్పచ్చయా ఞాణమేవేత్థ హోతి – ‘ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. (అవిజ్జాయ అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి; సఙ్ఖారేసు అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి;) [( ) ఏత్థన్తరే పాఠాపి తత్థ తథేవ దస్సితా] విఞ్ఞాణే అసతి నామరూపం న హోతి; నామరూపే అసతి సళాయతనం న హోతి…పే… భవో న హోతి… జాతి న హోతి… జాతియా అసతి జరామరణం న హోతీ’తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవమయం లోకో నిరుజ్ఝతీ’’’తి.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం లోకస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో దిట్ఠిసమ్పన్నో ఇతిపి…పే… అమతద్వారం ఆహచ్చ తిట్ఠతి ఇతిపీ’’తి. నవమం.

౧౦. దుతియఅరియసావకసుత్తం

౫౦. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘న, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స ఏవం హోతి – ‘కిం ను ఖో కిస్మిం సతి కిం హోతి, కిస్సుప్పాదా కిం ఉప్పజ్జతి? కిస్మిం సతి సఙ్ఖారా హోన్తి, కిస్మిం సతి విఞ్ఞాణం హోతి, కిస్మిం సతి నామరూపం హోతి, కిస్మిం సతి సళాయతనం హోతి, కిస్మిం సతి ఫస్సో హోతి, కిస్మిం సతి వేదనా హోతి, కిస్మిం సతి తణ్హా హోతి, కిస్మిం సతి ఉపాదానం హోతి, కిస్మిం సతి భవో హోతి, కిస్మిం సతి జాతి హోతి, కిస్మిం సతి జరామరణం హోతీ’’’తి?

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స అపరప్పచ్చయా ఞాణమేవేత్థ హోతి – ‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి. అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా హోన్తి; సఙ్ఖారేసు సతి విఞ్ఞాణం హోతి; విఞ్ఞాణే సతి నామరూపం హోతి; నామరూపే సతి సళాయతనం హోతి; సళాయతనే సతి ఫస్సో హోతి; ఫస్సే సతి వేదనా హోతి; వేదనాయ సతి తణ్హా హోతి; తణ్హాయ సతి ఉపాదానం హోతి; ఉపాదానే సతి భవో హోతి; భవే సతి జాతి హోతి; జాతియా సతి జరామరణం హోతీ’తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవమయం లోకో సముదయతీ’’’తి.

‘‘న, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స ఏవం హోతి – ‘కిం ను ఖో కిస్మిం అసతి కిం న హోతి, కిస్స నిరోధా కిం నిరుజ్ఝతి? కిస్మిం అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి, కిస్మిం అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి, కిస్మిం అసతి నామరూపం న హోతి, కిస్మిం అసతి సళాయతనం న హోతి, కిస్మిం అసతి ఫస్సో న హోతి, కిస్మిం అసతి వేదనా న హోతి, కిస్మిం అసతి తణ్హా న హోతి…పే… ఉపాదానం… భవో… జాతి… కిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’’’తి?

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సుతవతో అరియసావకస్స అపరప్పచ్చయా ఞాణమేవేత్థ హోతి – ‘ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. అవిజ్జాయ అసతి సఙ్ఖారా న హోన్తి; సఙ్ఖారేసు అసతి విఞ్ఞాణం న హోతి; విఞ్ఞాణే అసతి నామరూపం న హోతి; నామరూపే అసతి సళాయతనం న హోతి…పే… జాతియా అసతి జరామరణం న హోతీ’తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవమయం లోకో నిరుజ్ఝతీ’’’తి.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం లోకస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ యథాభూతం పజానాతి, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో దిట్ఠిసమ్పన్నో ఇతిపి, దస్సనసమ్పన్నో ఇతిపి, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, పస్సతి ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, సేక్ఖేన ఞాణేన సమన్నాగతో ఇతిపి, సేక్ఖాయ విజ్జాయ సమన్నాగతో ఇతిపి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో ఇతిపి, అరియో నిబ్బేధికపఞ్ఞో ఇతిపి, అమతద్వారం ఆహచ్చ తిట్ఠతి ఇతిపీ’’తి. దసమం.

గహపతివగ్గో పఞ్చమో.

తస్సుద్దానం –

ద్వే పఞ్చవేరభయా వుత్తా, దుక్ఖం లోకో చ ఞాతికం;

అఞ్ఞతరం జాణుస్సోణి చ, లోకాయతికేన అట్ఠమం;

ద్వే అరియసావకా వుత్తా, వగ్గో తేన పవుచ్చతీతి.