౪. కళారఖత్తియవగ్గో

౧. భూతసుత్తం

౩౧. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి. తత్ర ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘వుత్తమిదం, సారిపుత్త, పారాయనే [పారాయణే (సీ.)] అజితపఞ్హే –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేక్ఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి.

‘‘ఇమస్స ను ఖో, సారిపుత్త, సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి…పే… దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. తతియమ్పి ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘వుత్తమిదం, సారిపుత్త, పారాయనే అజితపఞ్హే –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేక్ఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి.

‘‘ఇమస్స ను ఖో, సారిపుత్త, సంఖిత్తేన భాసితస్స కథం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి? తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తుణ్హీ అహోసి.

‘‘భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, పస్ససీ’’తి? భూతమిదన్తి, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆహారసమ్భవస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భన్తే, సేక్ఖో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భన్తే, సఙ్ఖాతధమ్మో హోతి? భూతమిదన్తి, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆహారసమ్భవస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి. ఏవం ఖో, భన్తే, సఙ్ఖాతధమ్మో హోతి. ఇతి ఖో, భన్తే, యం తం వుత్తం పారాయనే అజితపఞ్హే –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేక్ఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి.

‘‘ఇమస్స ఖ్వాహం, భన్తే, సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామీ’’తి.

‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త, భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిప్పన్నో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆహారసమ్భవస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, సారిపుత్త, సేక్ఖో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, సారిపుత్త, సఙ్ఖాతధమ్మో హోతి? భూతమిదన్తి, సారిపుత్త, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా ఆహారసమ్భవస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. తదాహారనిరోధా యం భూతం తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞా దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదా విరాగా నిరోధా అనుపాదా విముత్తో హోతి. ఏవం ఖో, సారిపుత్త, సఙ్ఖాతధమ్మో హోతి. ఇతి ఖో, సారిపుత్త, యం తం వుత్తం పారాయనే అజితపఞ్హే –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేక్ఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి.

‘‘ఇమస్స ఖో సారిపుత్త సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. పఠమం.

౨. కళారసుత్తం

౩౨. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో కళారఖత్తియో భిక్ఖు యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో కళారఖత్తియో భిక్ఖు ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘మోళియఫగ్గునో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖు సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తోతి. న హి నూన సో ఆయస్మా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అస్సాసమలత్థాతి. తేన హాయస్మా సారిపుత్తో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అస్సాసం పత్తో’’తి?

‘‘న ఖ్వాహం, ఆవుసో, కఙ్ఖామీ’’తి. ‘‘ఆయతిం, పనావుసో’’తి?

‘‘న ఖ్వాహం, ఆవుసో, విచికిచ్ఛామీ’’తి.

అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన సారిపుత్తం ఆమన్తేహి – ‘సత్థా తం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఆమన్తేతీ’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో సారిపుత్త, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవం, ఆవుసో’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో తస్స భిక్ఖునో పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిర తయా, సారిపుత్త, అఞ్ఞా బ్యాకతా – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానామీ’’తి? ‘‘న ఖో, భన్తే, ఏతేహి పదేహి ఏతేహి బ్యఞ్జనేహి అత్థో [అత్థో చ (స్యా. కం. క.)] వుత్తో’’తి. ‘‘యేన కేనచిపి, సారిపుత్త, పరియాయేన కులపుత్తో అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, అథ ఖో బ్యాకతం బ్యాకతతో దట్ఠబ్బ’’న్తి. ‘‘నను అహమ్పి, భన్తే, ఏవం వదామి – ‘న ఖో, భన్తే, ఏతేహి పదేహి ఏతేహి బ్యఞ్జనేహి అత్థో వుత్తో’’’తి.

‘‘సచే తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కథం జానతా పన తయా, ఆవుసో సారిపుత్త, కథం పస్సతా అఞ్ఞా బ్యాకతా – ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం కతం కరణీయం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి. ఏవం పుట్ఠో త్వం, సారిపుత్త, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి?

‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కథం జానతా పన తయా, ఆవుసో సారిపుత్త, కథం పస్సతా అఞ్ఞా బ్యాకతా – ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం కతం కరణీయం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి; ఏవం పుట్ఠోహం [పుట్ఠో అహం (స్యా. కం.), పుట్ఠాహం (పీ. క.)], భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘యంనిదానా, ఆవుసో, జాతి, తస్స నిదానస్స ఖయా ఖీణస్మిం ఖీణామ్హీతి విదితం. ఖీణామ్హీతి విదిత్వా – ఖీణాజాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం కతం కరణీయం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సచే పన తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘జాతి పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా’తి? ఏవం పుట్ఠో తం, సారిపుత్త, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘జాతి పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘జాతి ఖో, ఆవుసో, భవనిదానా భవసముదయా భవజాతికా భవప్పభవా’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సచే పన తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘భవో పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో’తి? ఏవం పుట్ఠో త్వం, సారిపుత్త, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘భవో పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘భవో ఖో, ఆవుసో, ఉపాదాననిదానో ఉపాదానసముదయో ఉపాదానజాతికో ఉపాదానప్పభవో’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సచే పన తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘ఉపాదానం పనావుసో…పే… సచే పన తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – తణ్హా పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా’తి? ఏవం పుట్ఠో త్వం, సారిపుత్త, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – తణ్హా పనావుసో సారిపుత్త, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘తణ్హా ఖో, ఆవుసో, వేదనానిదానా వేదనాసముదయా వేదనాజాతికా వేదనాపభవా’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సచే పన తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కథం జానతో పన తే, ఆవుసో సారిపుత్త, కథం పస్సతో యా వేదనాసు నన్దీ సా న ఉపట్ఠాసీ’తి. ఏవం పుట్ఠో త్వం, సారిపుత్త, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కథం జానతో పన తే, ఆవుసో సారిపుత్త, కథం పస్సతో యా వేదనాసు నన్దీ సా న ఉపట్ఠాసీ’తి ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘తిస్సో ఖో ఇమా, ఆవుసో, వేదనా. కతమా తిస్సో? సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. ఇమా ఖో, ఆవుసో, తిస్సో వేదనా అనిచ్చా. యదనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి విదితం [విదితా (టీకా)], యా వేదనాసు నన్దీ సా న ఉపట్ఠాసీ’తి. ఏవం, పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త. అయమ్పి ఖో, సారిపుత్త, పరియాయో, ఏతస్సేవ అత్థస్స సంఖిత్తేన వేయ్యాకరణాయ – ‘యం కిఞ్చి వేదయితం తం దుక్ఖస్మి’’’న్తి.

‘‘సచే పన తం, సారిపుత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కథం విమోక్ఖా పన తయా, ఆవుసో సారిపుత్త, అఞ్ఞా బ్యాకతా – ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం కతం కరణీయం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి? ఏవం పుట్ఠో త్వం, సారిపుత్త, కిన్తి బ్యాకరేయ్యాసీ’’తి? ‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘కథం విమోక్ఖా పన తయా, ఆవుసో సారిపుత్త, అఞ్ఞా బ్యాకతా – ఖీణా జాతి వుసితం బ్రహ్మచరియం కతం కరణీయం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘అజ్ఝత్తం విమోక్ఖా ఖ్వాహం, ఆవుసో, సబ్బుపాదానక్ఖయా తథా సతో విహరామి యథా సతం విహరన్తం ఆసవా నానుస్సవన్తి, అత్తానఞ్చ నావజానామీ’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి.

‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త. అయమ్పి ఖో సారిపుత్త, పరియాయో ఏతస్సేవ అత్థస్స సంఖిత్తేన వేయ్యాకరణాయ – యే ఆసవా సమణేన వుత్తా తేస్వాహం న కఙ్ఖామి, తే మే పహీనాతి న విచికిచ్ఛామీ’’తి. ఇదమవోచ భగవా. ఇదం వత్వా సుగతో ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.

తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అచిరపక్కన్తస్స భగవతో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పుబ్బే అప్పటిసంవిదితం మం, ఆవుసో, భగవా పఠమం పఞ్హం అపుచ్ఛి, తస్స మే అహోసి దన్ధాయితత్తం. యతో చ ఖో మే, ఆవుసో, భగవా పఠమం పఞ్హం అనుమోది, తస్స మయ్హం, ఆవుసో, ఏతదహోసి – దివసం చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, దివసమ్పాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి. రత్తిం చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, రత్తిమ్పాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి. రత్తిన్దివం [రత్తిదివం (క.)] చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, రత్తిన్దివమ్పాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి. ద్వే రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య…పే… ద్వే రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం…పే… తీణి రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య…పే… తీణి రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం…పే… చత్తారి రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య…పే… చత్తారి రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం…పే… పఞ్చ రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య…పే… పఞ్చ రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం…పే… ఛ రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య…పే… ఛ రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం…పే… సత్త రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, సత్త రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహీ’’తి.

అథ ఖో కళారఖత్తియో భిక్ఖు ఉట్ఠాయాసనా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో కళారఖత్తియో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆయస్మతా, భన్తే, సారిపుత్తేన సీహనాదో నదితో – పుబ్బే అప్పటిసంవిదితం మం, ఆవుసో, భగవా పఠమం పఞ్హం అపుచ్ఛి, తస్స మే అహోసి దన్ధాయితత్తం. యతో చ ఖో మే, ఆవుసో, భగవా పఠమం పఞ్హం అనుమోది, తస్స మయ్హం, ఆవుసో, ఏతదహోసి – దివసం చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, దివసమ్పాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి; రత్తిం చేపి…పే… రత్తిన్దివం చేపి మం భగవా…పే… ద్వే రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా…పే… తీణి… చత్తారి… పఞ్చ… ఛ… సత్త రత్తిన్దివాని చేపి మం భగవా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, సత్త రత్తిన్దివానిపాహం భగవతో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహీ’’తి.

‘‘సా హి, భిక్ఖు, సారిపుత్తస్స ధమ్మధాతు సుప్పటివిద్ధా, యస్సా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా దివసం చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, దివసమ్పి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి. రత్తిం చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, రత్తిమ్పి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య…పే… రత్తిన్దివం చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం, రత్తిన్దివమ్పి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య… ద్వే రత్తిన్దివాని చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం, ద్వే రత్తిన్దివానిపి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య… తీణి రత్తిన్దివాని చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం, తీణి రత్తిన్దివానిపి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య… చత్తారి రత్తిన్దివాని చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం, చత్తారి రత్తిన్దివానిపి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య… పఞ్చ రత్తిన్దివాని చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం, పఞ్చ రత్తిన్దివానిపి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య… ఛ రత్తిన్దివాని చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం, ఛ రత్తిన్దివానిపి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య… సత్త రత్తిన్దివాని చేపాహం సారిపుత్తం ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహి, సత్త రత్తిన్దివానిపి మే సారిపుత్తో ఏతమత్థం బ్యాకరేయ్య అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పరియాయేహీ’’తి. దుతియం.

౩. ఞాణవత్థుసుత్తం

౩౩. సావత్థియం…పే… ‘‘చతుచత్తారీసం వో, భిక్ఖవే, ఞాణవత్థూని దేసేస్సామి, తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమాని [కతమాని చ (స్యా. కం. పీ. క.)], భిక్ఖవే, చతుచత్తారీసం ఞాణవత్థూని? జరామరణే ఞాణం, జరామరణసముదయే ఞాణం, జరామరణనిరోధే ఞాణం, జరామరణనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం; జాతియా ఞాణం, జాతిసముదయే ఞాణం, జాతినిరోధే ఞాణం, జాతినిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం; భవే ఞాణం, భవసముదయే ఞాణం, భవనిరోధే ఞాణం, భవనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం; ఉపాదానే ఞాణం, ఉపాదానసముదయే ఞాణం, ఉపాదాననిరోధే ఞాణం, ఉపాదాననిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం; తణ్హాయ ఞాణం, తణ్హాసముదయే ఞాణం, తణ్హానిరోధే ఞాణం, తణ్హానిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం; వేదనాయ ఞాణం, వేదనాసముదయే ఞాణం, వేదనానిరోధే ఞాణం, వేదనానిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం; ఫస్సే ఞాణం…పే… సళాయతనే ఞాణం… నామరూపే ఞాణం… విఞ్ఞాణే ఞాణం… సఙ్ఖారేసు ఞాణం, సఙ్ఖారసముదయే ఞాణం, సఙ్ఖారనిరోధే ఞాణం, సఙ్ఖారనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం. ఇమాని వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, చతుచత్తారీసం ఞాణవత్థూని.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, జరామరణం? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జరా జీరణతా ఖణ్డిచ్చం పాలిచ్చం వలిత్తచతా ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకో, అయం వుచ్చతి జరా. యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హా తమ్హా సత్తనికాయా చుతి చవనతా భేదో అన్తరధానం మచ్చు మరణం కాలకిరియా ఖన్ధానం భేదో కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఇదం వుచ్చతి మరణం. ఇతి అయఞ్చ జరా, ఇదఞ్చ మరణం; ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జరామరణం.

‘‘జాతిసముదయా జరామరణసముదయో; జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో; అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో జరామరణనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం జరామరణం పజానాతి, ఏవం జరామరణసముదయం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, ఇదమస్స ధమ్మే ఞాణం. సో ఇమినా ధమ్మేన దిట్ఠేన విదితేన అకాలికేన పత్తేన పరియోగాళ్హేన అతీతానాగతేన యం నేతి.

‘‘యే ఖో కేచి అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం అబ్భఞ్ఞంసు, జరామరణసముదయం అబ్భఞ్ఞంసు, జరామరణనిరోధం అబ్భఞ్ఞంసు, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞంసు, సబ్బే తే ఏవమేవ అబ్భఞ్ఞంసు, సేయ్యథాపాహం ఏతరహి.

‘‘యేపి హి కేచి అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం అభిజానిస్సన్తి, జరామరణసముదయం అభిజానిస్సన్తి, జరామరణనిరోధం అభిజానిస్సన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం అభిజానిస్సన్తి, సబ్బే తే ఏవమేవ అభిజానిస్సన్తి, సేయ్యథాపాహం ఏతరహీతి. ఇదమస్స అన్వయే ఞాణం.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స ఇమాని ద్వే ఞాణాని పరిసుద్ధాని హోన్తి పరియోదాతాని – ధమ్మే ఞాణఞ్చ అన్వయే ఞాణఞ్చ. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో దిట్ఠిసమ్పన్నో ఇతిపి, దస్సనసమ్పన్నో ఇతిపి, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, పస్సతి ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, సేక్ఖేన ఞాణేన సమన్నాగతో ఇతిపి, సేక్ఖాయ విజ్జాయ సమన్నాగతో ఇతిపి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో ఇతిపి, అరియో నిబ్బేధికపఞ్ఞో ఇతిపి, అమతద్వారం ఆహచ్చ తిట్ఠతి ఇతిపీతి.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, జాతి…పే… కతమో చ, భిక్ఖవే, భవో… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానం… కతమా చ, భిక్ఖవే తణ్హా… కతమా చ, భిక్ఖవే, వేదనా… కతమో చ, భిక్ఖవే, ఫస్సో… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సళాయతనం… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, నామరూపం … కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం… కతమే చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా? తయోమే, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా – కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారోతి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా.

‘‘అవిజ్జాసముదయా సఙ్ఖారసముదయో; అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం సఙ్ఖారే పజానాతి, ఏవం సఙ్ఖారసముదయం పజానాతి, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధం పజానాతి, ఏవం సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, ఇదమస్స ధమ్మే ఞాణం. సో ఇమినా ధమ్మేన దిట్ఠేన విదితేన అకాలికేన పత్తేన పరియోగాళ్హేన అతీతానాగతేన యం నేతి.

‘‘యే ఖో కేచి అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సఙ్ఖారే అబ్భఞ్ఞంసు, సఙ్ఖారసముదయం అబ్భఞ్ఞంసు, సఙ్ఖారనిరోధం అబ్భఞ్ఞంసు, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞంసు, సబ్బే తే ఏవమేవ అబ్భఞ్ఞంసు, సేయ్యథాపాహం ఏతరహి.

‘‘యేపి హి కేచి అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సఙ్ఖారే అభిజానిస్సన్తి, సఙ్ఖారసముదయం అభిజానిస్సన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం అభిజానిస్సన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం అభిజానిస్సన్తి, సబ్బే తే ఏవమేవ అభిజానిస్సన్తి, సేయ్యథాపాహం ఏతరహి. ఇదమస్స అన్వయే ఞాణం.

౪. దుతియఞాణవత్థుసుత్తం

౩౪. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘సత్తసత్తరి వో, భిక్ఖవే, ఞాణవత్థూని దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమాని, భిక్ఖవే, సత్తసత్తరి ఞాణవత్థూని? జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం; అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం; అతీతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం; అనాగతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఞాణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణం; యమ్పిస్స తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి ఞాణం.

‘‘భవపచ్చయా జాతీతి ఞాణం…పే… ఉపాదానపచ్చయా భవోతి ఞాణం… తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తి ఞాణం… వేదనాపచ్చయా తణ్హాతి ఞాణం… ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి ఞాణం… సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి ఞాణం… నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి ఞాణం… విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి ఞాణం… సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి ఞాణం; అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి ఞాణం; అతీతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి ఞాణం; అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఞాణం, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి ఞాణం; యమ్పిస్స తం ధమ్మట్ఠితిఞాణం తమ్పి ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి ఞాణం. ఇమాని వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సత్తసత్తరి ఞాణవత్థూనీ’’తి. చతుత్థం.

౫. అవిజ్జాపచ్చయసుత్తం

౩౫. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి. ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘కతమం ను ఖో, భన్తే, జరామరణం, కస్స చ పనిదం జరామరణ’న్తి? ‘నో కల్లో పఞ్హో’తి భగవా అవోచ, ‘కతమం జరామరణం, కస్స చ పనిదం జరామరణ’న్తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ‘అఞ్ఞం జరామరణం అఞ్ఞస్స చ పనిదం జరామరణ’న్తి, ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ఉభయమేతం ఏకత్థం బ్యఞ్జనమేవ నానం. తం జీవం తం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ఏతే తే, భిక్ఖు, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘కతమా ను ఖో, భన్తే, జాతి, కస్స చ పనాయం జాతీ’’తి? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ, ‘‘‘కతమా జాతి, కస్స చ పనాయం జాతీ’తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ‘అఞ్ఞా జాతి అఞ్ఞస్స చ పనాయం జాతీ’తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ఉభయమేతం ఏకత్థం బ్యఞ్జనమేవ నానం. తం జీవం తం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ఏతే తే, భిక్ఖు, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘భవపచ్చయా జాతీ’’’తి.

‘‘కతమో ను ఖో, భన్తే, భవో, కస్స చ పనాయం భవో’’తి? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ, ‘‘‘కతమో భవో, కస్స చ పనాయం భవో’తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ‘అఞ్ఞో భవో అఞ్ఞస్స చ పనాయం భవో’తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ఉభయమేతం ఏకత్థం బ్యఞ్జనమేవ నానం. తం జీవం తం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి; అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ఏతే తే, భిక్ఖు, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’తి…పే… ‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తి… వేదనాపచ్చయా తణ్హాతి… ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి… సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి… నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి… విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి… సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’’న్తి.

‘‘కతమే ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఖారా, కస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’’తి? ‘‘నో కల్లో పఞ్హో’’తి భగవా అవోచ, ‘‘‘కతమే సఙ్ఖారా కస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ‘అఞ్ఞే సఙ్ఖారా అఞ్ఞస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’తి ఇతి వా, భిక్ఖు, యో వదేయ్య, ఉభయమేతం ఏకత్థం బ్యఞ్జనమేవ నానం. తం జీవం తం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి; అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, భిక్ఖు, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ఏతే తే, భిక్ఖు, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ, భిక్ఖు, అసేసవిరాగనిరోధా యానిస్స తాని విసూకాయికాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి. ‘కతమం జరామరణం, కస్స చ పనిదం జరామరణం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జరామరణం, అఞ్ఞస్స చ పనిదం జరామరణం’ ఇతి వా, ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా. సబ్బానిస్స తాని పహీనాని భవన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావఙ్కతాని ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాని.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ, భిక్ఖు, అసేసవిరాగనిరోధా యానిస్స తాని విసూకాయికాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి. ‘కతమా జాతి, కస్స చ పనాయం జాతి’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞా జాతి, అఞ్ఞస్స చ పనాయం జాతి’ ఇతి వా, ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా. సబ్బానిస్స తాని పహీనాని భవన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావఙ్కతాని ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాని.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ, భిక్ఖు, అసేసవిరాగనిరోధా యానిస్స తాని విసూకాయికాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి. కతమో భవో…పే… కతమం ఉపాదానం… కతమా తణ్హా… కతమా వేదనా… కతమో ఫస్సో… కతమం సళాయతనం… కతమం నామరూపం… కతమం విఞ్ఞాణం…పే….

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ, భిక్ఖు, అసేసవిరాగనిరోధా యానిస్స తాని విసూకాయికాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి. ‘కతమే సఙ్ఖారా, కస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞే సఙ్ఖారా, అఞ్ఞస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’ ఇతి వా, ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జీవం, అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా. సబ్బానిస్స తాని పహీనాని భవన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావఙ్కతాని ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మానీ’’తి. పఞ్చమం.

౬. దుతియఅవిజ్జాపచ్చయసుత్తం

౩౬. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘‘కతమం జరామరణం, కస్స చ పనిదం జరామరణ’న్తి ఇతి వా, భిక్ఖవే, యో వదేయ్య, ‘అఞ్ఞం జరామరణం, అఞ్ఞస్స చ పనిదం జరామరణ’న్తి ఇతి వా, భిక్ఖవే, యో వదేయ్య, ఉభయమేతం ఏకత్థం బ్యఞ్జనమేవ నానం. ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ఏతే తే, భిక్ఖవే, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి.

‘‘కతమా జాతి…పే… కతమో భవో… కతమం ఉపాదానం… కతమా తణ్హా… కతమా వేదనా… కతమో ఫస్సో… కతమం సళాయతనం… కతమం నామరూపం… కతమం విఞ్ఞాణం… కతమే సఙ్ఖారా, కస్స చ పనిమే సఙ్ఖారాతి ఇతి వా, భిక్ఖవే, యో వదేయ్య, ‘అఞ్ఞే సఙ్ఖారా అఞ్ఞస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’తి ఇతి వా, భిక్ఖవే, యో వదేయ్య, ఉభయమేతం ఏకత్థం బ్యఞ్జనమేవ నానం. ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసో న హోతి. ఏతే తే, భిక్ఖవే, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి – ‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’’తి.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ, భిక్ఖవే, అసేసవిరాగనిరోధా యానిస్స తాని విసూకాయికాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి. ‘కతమం జరామరణం, కస్స చ పనిదం జరామరణం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జరామరణం, అఞ్ఞస్స చ పనిదం జరామరణం’ ఇతి వా, ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జీవం, అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా. సబ్బానిస్స తాని పహీనాని భవన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావఙ్కతాని ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాని.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ, భిక్ఖవే, అసేసవిరాగనిరోధా యానిస్స తాని విసూకాయికాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి. కతమా జాతి…పే… కతమో భవో… కతమం ఉపాదానం… కతమా తణ్హా… కతమా వేదనా… కతమో ఫస్సో… కతమం సళాయతనం… కతమం నామరూపం… కతమం విఞ్ఞాణం… ‘కతమే సఙ్ఖారా, కస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞే సఙ్ఖారా, అఞ్ఞస్స చ పనిమే సఙ్ఖారా’ ఇతి వా; ‘తం జీవం తం సరీరం’ ఇతి వా, ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరం’ ఇతి వా. సబ్బానిస్స తాని పహీనాని భవన్తి ఉచ్ఛిన్నమూలాని తాలావత్థుకతాని అనభావఙ్కతాని ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మానీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. నతుమ్హసుత్తం

౩౭. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘నాయం, భిక్ఖవే, కాయో తుమ్హాకం నపి అఞ్ఞేసం. పురాణమిదం, భిక్ఖవే, కమ్మం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం వేదనియం దట్ఠబ్బం’’.

‘‘తత్ర ఖో, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదఞ్ఞేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి – ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి, యదిదం – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి. సత్తమం.

౮. చేతనాసుత్తం

౩౮. సావత్థినిదానం. ‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, చేతేతి యఞ్చ పకప్పేతి యఞ్చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం [ఆరమణమేతం (?)] హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరూళ్హే ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతి. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా సతి ఆయతిం జాతి జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతి నో చే పకప్పేతి, అథ చే అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరూళ్హే ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతి. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా సతి ఆయతిం జాతిజరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, నో చేవ చేతేతి నో చ పకప్పేతి నో చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం న హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే అసతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. తదప్పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే అవిరూళ్హే ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి న హోతి. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా అసతి ఆయతిం జాతిజరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. అట్ఠమం.

౯. దుతియచేతనాసుత్తం

౩౯. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, చేతేతి యఞ్చ పకప్పేతి యఞ్చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరూళ్హే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి. నామరూపపచ్చయా సళాయతనం; సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో; ఫస్సపచ్చయా వేదనా…పే… తణ్హా… ఉపాదానం… భవో… జాతి… జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతి నో చే పకప్పేతి, అథ చే అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరూళ్హే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి. నామరూపపచ్చయా సళాయతనం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, నో చేవ చేతేతి నో చ పకప్పేతి నో చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం న హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే అసతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. తదప్పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే అవిరూళ్హే నామరూపస్స అవక్కన్తి న హోతి. నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. నవమం.

౧౦. తతియచేతనాసుత్తం

౪౦. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘యఞ్చ, భిక్ఖవే, చేతేతి యఞ్చ పకప్పేతి యఞ్చ అనుసేతి ఆరమ్మణమేతం హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరూళ్హే నతి హోతి. నతియా సతి ఆగతిగతి హోతి. ఆగతిగతియా సతి చుతూపపాతో హోతి. చుతూపపాతే సతి ఆయతిం జాతిజరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’.

‘‘నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతి నో చే పకప్పేతి అథ చే అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే విరూళ్హే నతి హోతి. నతియా సతి ఆగతిగతి హోతి. ఆగతిగతియా సతి చుతూపపాతో హోతి. చుతూపపాతే సతి ఆయతిం జాతిజరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.

‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, నో చేవ చేతేతి నో చ పకప్పేతి నో చ అనుసేతి, ఆరమ్మణమేతం న హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా. ఆరమ్మణే అసతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స న హోతి. తదప్పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే అవిరూళ్హే నతి న హోతి. నతియా అసతి ఆగతిగతి న హోతి. ఆగతిగతియా అసతి చుతూపపాతో న హోతి. చుతూపపాతే అసతి ఆయతిం జాతి జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. దసమం.

కళారఖత్తియవగ్గో చతుత్థో.

తస్సుద్దానం –

భూతమిదం కళారఞ్చ, దువే చ ఞాణవత్థూని;

అవిజ్జాపచ్చయా చ ద్వే, నతుమ్హా చేతనా తయోతి.