౩. దసబలవగ్గో
౧. దసబలసుత్తం
౨౧. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతూహి చ వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి – ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా ఇతి వేదనాయ సముదయో ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో, ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో. ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి. ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. పఠమం.
౨. దుతియదసబలసుత్తం
౨౨. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతూహి చ వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేత్తి – ‘ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా ఇతి వేదనాయ సముదయో ఇతి వేదనాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఞ్ఞాయ సముదయో ఇతి సఞ్ఞాయ అత్థఙ్గమో, ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి సఙ్ఖారానం సముదయో ఇతి సఙ్ఖారానం అత్థఙ్గమో, ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో. ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి. యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో; సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి’’’.
‘‘ఏవం స్వాక్ఖాతో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మో ఉత్తానో వివటో పకాసితో ఛిన్నపిలోతికో. ఏవం స్వాక్ఖాతే ఖో, భిక్ఖవే, మయా ధమ్మే ఉత్తానే వివటే పకాసితే ఛిన్నపిలోతికే అలమేవ సద్ధాపబ్బజితేన కులపుత్తేన వీరియం ఆరభితుం – ‘కామం తచో చ న్హారు [నహారు (సీ. స్యా. కం. పీ.)] చ అట్ఠి చ అవసిస్సతు, సరీరే ఉపసుస్సతు [అవసుస్సతు మ. ని. ౨.౧౮౪] మంసలోహితం. యం తం పురిసథామేన పురిసవీరియేన పురిసపరక్కమేన పత్తబ్బం, న తం అపాపుణిత్వా వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీ’’’తి.
‘‘దుక్ఖం, భిక్ఖవే, కుసీతో విహరతి వోకిణ్ణో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మహన్తఞ్చ సదత్థం పరిహాపేతి. ఆరద్ధవీరియో చ ఖో, భిక్ఖవే, సుఖం విహరతి పవివిత్తో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మహన్తఞ్చ సదత్థం పరిపూరేతి. న, భిక్ఖవే, హీనేన అగ్గస్స పత్తి హోతి. అగ్గేన చ ఖో, భిక్ఖవే, అగ్గస్స పత్తి హోతి. మణ్డపేయ్యమిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం, సత్థా సమ్ముఖీభూతో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, వీరియం ఆరభథ అప్పత్తస్స పత్తియా, అనధిగతస్స అధిగమాయ, అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయ. ‘ఏవం నో అయం అమ్హాకం పబ్బజ్జా అవఞ్ఝా భవిస్సతి సఫలా సఉద్రయా. యేసఞ్చ [యేసం (సీ. స్యా. కం.), యేసం హి (పీ. క.)] మయం పరిభుఞ్జామ చీవర-పిణ్డపాతసేనాసన-గిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం తేసం తే కారా అమ్హేసు మహప్ఫలా భవిస్సన్తి మహానిసంసా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం. అత్తత్థం వా హి, భిక్ఖవే, సమ్పస్సమానేన అలమేవ అప్పమాదేన సమ్పాదేతుం; పరత్థం వా హి, భిక్ఖవే, సమ్పస్సమానేన అలమేవ అప్పమాదేన సమ్పాదేతుం; ఉభయత్థం వా హి, భిక్ఖవే, సమ్పస్సమానేన అలమేవ అప్పమాదేన సమ్పాదేతు’’న్తి. దుతియం.
౩. ఉపనిససుత్తం
౨౩. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామి, నో అజానతో నో అపస్సతో. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో కిం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి? ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా…పే… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, జానతో ఏవం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి’’.
‘‘యమ్పిస్స తం, భిక్ఖవే, ఖయస్మిం ఖయేఞ్ఞాణం, తమ్పి సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, ఖయేఞాణస్స ఉపనిసా? ‘విముత్తీ’తిస్స వచనీయం. విముత్తిమ్పాహం [విముత్తిమ్పహం (సీ. స్యా. కం.)], భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, విముత్తియా ఉపనిసా? ‘విరాగో’తిస్స వచనీయం. విరాగమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, విరాగస్స ఉపనిసా? ‘నిబ్బిదా’తిస్స వచనీయం. నిబ్బిదమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, నిబ్బిదాయ ఉపనిసా? ‘యథాభూతఞాణదస్సన’న్తిస్స వచనీయం. యథాభూతఞాణదస్సనమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, యథాభూతఞాణదస్సనస్స ఉపనిసా? ‘సమాధీ’తిస్స వచనీయం. సమాధిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం.
‘‘కా చ, భిక్ఖవే, సమాధిస్స ఉపనిసా? ‘సుఖ’న్తిస్స వచనీయం. సుఖమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, సుఖస్స ఉపనిసా? ‘పస్సద్ధీ’తిస్స వచనీయం. పస్సద్ధిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, పస్సద్ధియా ఉపనిసా? ‘పీతీ’తిస్స వచనీయం. పీతిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, పీతియా ఉపనిసా? ‘పామోజ్జ’న్తిస్స వచనీయం. పామోజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, పామోజ్జస్స ఉపనిసా? ‘సద్ధా’తిస్స వచనీయం. సద్ధమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం.
‘‘కా చ, భిక్ఖవే, సద్ధాయ ఉపనిసా? ‘దుక్ఖ’న్తిస్స వచనీయం. దుక్ఖమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, దుక్ఖస్స ఉపనిసా? ‘జాతీ’తిస్స వచనీయం. జాతిమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, జాతియా ఉపనిసా? ‘భవో’తిస్స వచనీయం. భవమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, భవస్స ఉపనిసా? ‘ఉపాదాన’న్తిస్స వచనీయం. ఉపాదానమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం. కా చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానస్స ఉపనిసా? ‘తణ్హా’తిస్స వచనీయం. తణ్హమ్పాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామి, నో అనుపనిసం.
‘‘కా చ, భిక్ఖవే, తణ్హాయ ఉపనిసా? ‘వేదనా’తిస్స వచనీయం…పే… ‘ఫస్సో’తిస్స వచనీయం… ‘సళాయతన’న్తిస్స వచనీయం… ‘నామరూప’న్తిస్స వచనీయం… ‘విఞ్ఞాణ’న్తిస్స వచనీయం… ‘సఙ్ఖారా’తిస్స వచనీయం. సఙ్ఖారేపాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసే వదామి, నో అనుపనిసే. కా చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారానం ఉపనిసా? ‘అవిజ్జా’తిస్స వచనీయం.
‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జూపనిసా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారూపనిసం విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణూపనిసం నామరూపం, నామరూపూపనిసం సళాయతనం, సళాయతనూపనిసో ఫస్సో, ఫస్సూపనిసా వేదనా, వేదనూపనిసా తణ్హా, తణ్హూపనిసం ఉపాదానం, ఉపాదానూపనిసో భవో, భవూపనిసా జాతి, జాతూపనిసం దుక్ఖం, దుక్ఖూపనిసా సద్ధా, సద్ధూపనిసం పామోజ్జం, పామోజ్జూపనిసా పీతి, పీతూపనిసా పస్సద్ధి, పస్సద్ధూపనిసం సుఖం, సుఖూపనిసో సమాధి, సమాధూపనిసం యథాభూతఞాణదస్సనం, యథాభూతఞాణదస్సనూపనిసా నిబ్బిదా, నిబ్బిదూపనిసో విరాగో, విరాగూపనిసా విముత్తి, విముత్తూపనిసం ఖయేఞాణం.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉపరిపబ్బతే థుల్లఫుసితకే దేవే వస్సన్తే తం ఉదకం యథానిన్నం పవత్తమానం పబ్బతకన్దరపదరసాఖా పరిపూరేతి. పబ్బతకన్దరపదరసాఖాపరిపూరా కుసోబ్భే [కుస్సుబ్భే (సీ. స్యా. కం.), కుసుబ్భే (పీ.) ణ్వాది ౧౨౯ సుత్తం ఓలోకేతబ్బం] పరిపూరేన్తి. కుసోబ్భా పరిపూరా మహాసోబ్భే పరిపూరేన్తి. మహాసోబ్భా పరిపూరా కున్నదియో పరిపూరేన్తి. కున్నదియో పరిపూరా మహానదియో పరిపూరేన్తి. మహానదియో పరిపూరా మహాసముద్దం పరిపూరేన్తి.
‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జూపనిసా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారూపనిసం విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణూపనిసం నామరూపం, నామరూపూపనిసం సళాయతనం, సళాయతనూపనిసో ఫస్సో, ఫస్సూపనిసా వేదనా, వేదనూపనిసా తణ్హా, తణ్హూపనిసం ఉపాదానం, ఉపాదానూపనిసో భవో, భవూపనిసా జాతి, జాతూపనిసం దుక్ఖం, దుక్ఖూపనిసా సద్ధా, సద్ధూపనిసం పామోజ్జం, పామోజ్జూపనిసా పీతి, పీతూపనిసా పస్సద్ధి, పస్సద్ధూపనిసం సుఖం, సుఖూపనిసో సమాధి, సమాధూపనిసం యథాభూతఞాణదస్సనం, యథాభూతఞాణదస్సనూపనిసా నిబ్బిదా, నిబ్బిదూపనిసో విరాగో, విరాగూపనిసా విముత్తి, విముత్తూపనిసం ఖయేఞాణ’’న్తి. తతియం.
౪. అఞ్ఞతిత్థియసుత్తం
౨౪. రాజగహే విహరతి వేళువనే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో తావ రాజగహే పిణ్డాయ చరితుం. యంనూనాహం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’న్తి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం –
‘‘సన్తావుసో, సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పనావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా పరంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పనావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. ఇధ, పనావుసో సారిపుత్త, సమణో గోతమో కింవాదీ కిమక్ఖాయీ? కథం బ్యాకరమానా చ మయం వుత్తవాదినో చేవ సమణస్స గోతమస్స అస్సామ, న చ సమణం గోతమం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యామ, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యామ, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో [వాదానువాదో (క.) దీ. ని. ౧.౩౮౧] గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి?
‘‘పటిచ్చసముప్పన్నం ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం వుత్తం భగవతా. కిం పటిచ్చ? ఫస్సం పటిచ్చ. ఇతి వదం వుత్తవాదీ చేవ భగవతో అస్స, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్య.
‘‘తత్రావుసో, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా పరంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా.
‘‘తత్రావుసో, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా పరంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.
అస్సోసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాపం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యావతకో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం అహోసి కథాసల్లాపో తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసి.
‘‘సాధు సాధు, ఆనన్ద, యథా తం సారిపుత్తో సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. పటిచ్చసముప్పన్నం ఖో, ఆనన్ద, దుక్ఖం వుత్తం మయా. కిం పటిచ్చ? ఫస్సం పటిచ్చ. ఇతి వదం వుత్తవాదీ చేవ మే అస్స, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్య.
‘‘తత్రానన్ద, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా.
‘‘తత్రానన్ద, యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.
‘‘ఏకమిదాహం, ఆనన్ద, సమయం ఇధేవ రాజగహే విహరామి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖ్వాహం, ఆనన్ద, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసిం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, ఏతదహోసి – ‘అతిప్పగో ఖో తావ రాజగహే పిణ్డాయ చరితుం. యంనూనాహం యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమేయ్య’’’న్తి.
‘‘అథ ఖ్వాహం, ఆనన్ద, యేన అఞ్ఞతిత్థియానం పరిబ్బాజకానం ఆరామో తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా తేహి అఞ్ఞతిత్థియేహి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం సమ్మోదిం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిం. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో మం, ఆనన్ద, తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఏతదవోచుం –
‘సన్తావుసో గోతమ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పనావుసో గోతమ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా పరంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తావుసో గోతమ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పనావుసో గోతమ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. ఇధ నో ఆయస్మా గోతమో కింవాదీ కిమక్ఖాయీ? కథం బ్యాకరమానా చ మయం వుత్తవాదినో చేవ ఆయస్మతో గోతమస్స అస్సామ, న చ ఆయస్మన్తం గోతమం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యామ, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యామ, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’’తి?
‘‘ఏవం వుత్తాహం, ఆనన్ద, తే అఞ్ఞతిత్థియే పరిబ్బాజకే ఏతదవోచం – ‘పటిచ్చసముప్పన్నం ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం వుత్తం మయా. కిం పటిచ్చ? ఫస్సం పటిచ్చ. ఇతి వదం వుత్తవాదీ చేవ మే అస్స, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’’తి.
‘‘తత్రావుసో, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా.
‘‘తత్రావుసో, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. ‘‘అచ్ఛరియం భన్తే, అబ్భుతం భన్తే! యత్ర హి నామ ఏకేన పదేన సబ్బో అత్థో వుత్తో భవిస్సతి. సియా ను ఖో, భన్తే, ఏసేవత్థో విత్థారేన వుచ్చమానో గమ్భీరో చేవ అస్స గమ్భీరావభాసో చా’’తి?
‘‘తేన హానన్ద, తఞ్ఞేవేత్థ పటిభాతూ’’తి. ‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘జరామరణం, ఆవుసో ఆనన్ద, కింనిదానం కింసముదయం కింజాతికం కింపభవ’న్తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘జరామరణం ఖో, ఆవుసో, జాతినిదానం జాతిసముదయం జాతిజాతికం జాతిపభవ’న్తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం.
‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘జాతి పనావుసో ఆనన్ద, కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవా’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘జాతి ఖో, ఆవుసో, భవనిదానా భవసముదయా భవజాతికా భవప్పభవా’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం.
‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘భవో పనావుసో ఆనన్ద, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘భవో ఖో, ఆవుసో, ఉపాదాననిదానో ఉపాదానసముదయో ఉపాదానజాతికో ఉపాదానప్పభవో’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం.
‘‘సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ఉపాదానం పనావుసో…పే… తణ్హా పనావుసో…పే… వేదనా పనావుసో…పే… సచే మం, భన్తే, ఏవం పుచ్ఛేయ్యుం – ‘ఫస్సో పనావుసో ఆనన్ద, కింనిదానో కింసముదయో కింజాతికో కింపభవో’తి? ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్యం – ‘ఫస్సో ఖో, ఆవుసో, సళాయతననిదానో సళాయతనసముదయో సళాయతనజాతికో సళాయతనప్పభవో’తి. ‘ఛన్నంత్వేవ, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా ఫస్సనిరోధో; ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో; వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో; తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో; ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో; భవనిరోధా జాతినిరోధో; జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’తి. ఏవం పుట్ఠోహం, భన్తే, ఏవం బ్యాకరేయ్య’’న్తి. చతుత్థం.
౫. భూమిజసుత్తం
౨౫. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో ఆయస్మా భూమిజో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనాయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా భూమిజో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ –
‘‘సన్తావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పనావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా పరంకతం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పనావుసో సారిపుత్త, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. ఇధ నో, ఆవుసో సారిపుత్త, భగవా కింవాదీ కిమక్ఖాయీ, కథం బ్యాకరమానా చ మయం వుత్తవాదినో చేవ భగవతో అస్సామ, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యామ, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యామ, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి?
‘‘పటిచ్చసముప్పన్నం ఖో, ఆవుసో, సుఖదుక్ఖం వుత్తం భగవతా. కిం పటిచ్చ? ఫస్సం పటిచ్చ. ఇతి వదం వుత్తవాదీ చేవ భగవతో అస్స, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్య.
‘‘తత్రావుసో, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తదపి ఫస్సపచ్చయా.
‘‘తత్రావుసో, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే…పే. … యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.
అస్సోసి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఆయస్మతా భూమిజేన సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాపం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యావతకో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స ఆయస్మతా భూమిజేన సద్ధిం అహోసి కథాసల్లాపో తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసి.
‘‘సాధు సాధు, ఆనన్ద, యథా తం సారిపుత్తో సమ్మా బ్యాకరమానో బ్యాకరేయ్య. పటిచ్చసముప్పన్నం ఖో, ఆనన్ద, సుఖదుక్ఖం వుత్తం మయా. కిం పటిచ్చ? ఫస్సం పటిచ్చ. ఇతి వదం వుత్తవాదీ చేవ మే అస్స, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్య.
‘‘తత్రానన్ద, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా.
‘‘తత్రానన్ద, యే తే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా సయంకతం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణాకమ్మవాదా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.
‘‘కాయే వా హానన్ద, సతి కాయసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. వాచాయ వా హానన్ద, సతి వచీసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. మనే వా హానన్ద, సతి మనోసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం అవిజ్జాపచ్చయా చ.
‘‘సామం వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, యంపచ్చయాస్స [యంపచ్చయాయ (స్యా. కం.), యంపచ్చయా యం (క.)] తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. పరే వా తం [పరే వాస్స తం (సీ. పీ.), పరే వాయతం (స్యా. కం.)], ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి, యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సమ్పజానో వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. అసమ్పజానో వా తం, ఆనన్ద, కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.
‘‘సామం వా తం, ఆనన్ద, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. పరే వా తం, ఆనన్ద, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సమ్పజానో వా తం, ఆనన్ద…పే… అసమ్పజానో వా తం, ఆనన్ద, వచీసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.
‘‘సామం వా తం, ఆనన్ద, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. పరే వా తం, ఆనన్ద, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సమ్పజానో వా తం, ఆనన్ద…పే… అసమ్పజానో వా తం, ఆనన్ద, మనోసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం.
‘‘ఇమేసు, ఆనన్ద, ధమ్మేసు అవిజ్జా అనుపతితా. అవిజ్జాయ త్వేవ, ఆనన్ద, అసేసవిరాగనిరోధా సో కాయో న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సా వాచా న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. సో మనో న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖం. ఖేత్తం తం న హోతి…పే… వత్థు తం న హోతి…పే… ఆయతనం తం న హోతి…పే… అధికరణం తం న హోతి యంపచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖ’’న్తి. పఞ్చమం.
౬. ఉపవాణసుత్తం
౨౬. సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో ఆయస్మా ఉపవాణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఉపవాణో భగవన్తం ఏతదవోచ –
‘‘సన్తి, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పన, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా పరంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పన, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. సన్తి పన, భన్తే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి. ఇధ నో, భన్తే, భగవా కింవాదీ కిమక్ఖాయీ కథం బ్యాకరమానా చ మయం వుత్తవాదినో చేవ భగవతో అస్సామ, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్యామ, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్యామ, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి?
‘‘పటిచ్చసముప్పన్నం ఖో, ఉపవాణ, దుక్ఖం వుత్తం మయా. కిం పటిచ్చ? ఫస్సం పటిచ్చ. ఇతి వదం వుత్తవాదీ చేవ మే అస్స, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖేయ్య, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరేయ్య, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానుపాతో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛేయ్య.
‘‘తత్ర, ఉపవాణ, యే తే సమణబ్రాహ్మణా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తదపి ఫస్సపచ్చయా. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి తదపి ఫస్సపచ్చయా.
‘‘తత్ర, ఉపవాణ, యే తే సమణబ్రాహ్మణా సయంకతం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞ ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యేపి తే…పే… యేపి తే…పే… యేపి తే సమణబ్రాహ్మణా అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం దుక్ఖం పఞ్ఞపేన్తి, తే వత అఞ్ఞత్ర ఫస్సా పటిసంవేదిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. ఛట్ఠం.
౭. పచ్చయసుత్తం
౨౭. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా; సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి.
‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, జరామరణం? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జరా జీరణతా ఖణ్డిచ్చం పాలిచ్చం వలిత్తచతా ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకో – అయం వుచ్చతి జరా. యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హా తమ్హా సత్తనికాయా చుతి చవనతా భేదో అన్తరధానం మచ్చు మరణం కాలకిరియా ఖన్ధానం భేదో కళేవరస్స నిక్ఖేపో; ఇదం వుచ్చతి మరణం. ఇతి అయఞ్చ జరా ఇదఞ్చ మరణం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జరామరణం. జాతిసముదయా జరామరణసముదయో; జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో జరామరణనిరోధగామినీ పటిపదా. సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి.
‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, జాతి…పే… కతమో చ, భిక్ఖవే, భవో… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానం… కతమా చ, భిక్ఖవే, తణ్హా… కతమా చ, భిక్ఖవే, వేదనా… కతమో చ, భిక్ఖవే, ఫస్సో… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సళాయతనం… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, నామరూపం… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం…?
‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా? తయోమే, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా – కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. అవిజ్జాసముదయా సఙ్ఖారసముదయో; అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా. సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.
‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, అరియసావకో ఏవం పచ్చయం పజానాతి, ఏవం పచ్చయసముదయం పజానాతి, ఏవం పచ్చయనిరోధం పజానాతి, ఏవం పచ్చయనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అరియసావకో దిట్ఠిసమ్పన్నో ఇతిపి, దస్సనసమ్పన్నో ఇతిపి, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, పస్సతి ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, సేక్ఖేన ఞాణేన సమన్నాగతో ఇతిపి, సేక్ఖాయ విజ్జాయ సమన్నాగతో ఇతిపి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో ఇతిపి, అరియో నిబ్బేధికపఞ్ఞో ఇతిపి, అమతద్వారం ఆహచ్చ తిట్ఠతి ఇతిపీ’’తి. సత్తమం.
౮. భిక్ఖుసుత్తం
౨౮. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘తత్ర ఖో…పే… ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జరామరణం పజానాతి, జరామరణసముదయం పజానాతి, జరామరణనిరోధం పజానాతి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, జాతిం పజానాతి…పే… భవం పజానాతి… ఉపాదానం పజానాతి… తణ్హం పజానాతి… వేదనం పజానాతి… ఫస్సం పజానాతి… సళాయతనం పజానాతి… నామరూపం పజానాతి… విఞ్ఞాణం పజానాతి… సఙ్ఖారే పజానాతి, సఙ్ఖారసముదయం పజానాతి, సఙ్ఖారనిరోధం పజానాతి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి.
‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, జరామరణం? యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జరా జీరణతా ఖణ్డిచ్చం పాలిచ్చం వలిత్తచతా ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకో – అయం వుచ్చతి జరా. యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హా తమ్హా సత్తనికాయా చుతి చవనతా భేదో అన్తరధానం మచ్చు మరణం కాలకిరియా ఖన్ధానం భేదో కళేవరస్స నిక్ఖేపో; ఇదం వుచ్చతి మరణం. ఇతి అయం చ జరా ఇదఞ్చ మరణం. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జరామరణం. జాతిసముదయా జరామరణసముదయో; జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో జరామరణనిరోధగామినీ పటిపదా. సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.
‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, జాతి…పే… కతమో చ, భిక్ఖవే, భవో… కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, ఉపాదానం… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం….
‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా? తయోమే, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా – కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. అవిజ్జాసముదయా సఙ్ఖారసముదయో; అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో. అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్ఖారనిరోధగామినీ పటిపదా. సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.
‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం జరామరణం పజానాతి, ఏవం జరామరణసముదయం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధం పజానాతి, ఏవం జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి, ఏవం జాతిం పజానాతి…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం … సఙ్ఖారే… సఙ్ఖారసముదయం… సఙ్ఖారనిరోధం… ఏవం సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానాతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దిట్ఠిసమ్పన్నో ఇతిపి, దస్సనసమ్పన్నో ఇతిపి, ఆగతో ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, పస్సతి ఇమం సద్ధమ్మం ఇతిపి, సేక్ఖేన ఞాణేన సమన్నాగతో ఇతిపి, సేక్ఖాయ విజ్జాయ సమన్నాగతో ఇతిపి, ధమ్మసోతం సమాపన్నో ఇతిపి, అరియో నిబ్బేధికపఞ్ఞో ఇతిపి, అమతద్వారం ఆహచ్చ తిట్ఠతి ఇతిపీ’’తి. అట్ఠమం.
౯. సమణబ్రాహ్మణసుత్తం
౨౯. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘తత్ర ఖో…పే… యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం న పరిజానన్తి, జరామరణసముదయం న పరిజానన్తి, జరామరణనిరోధం న పరిజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం న పరిజానన్తి, జాతిం న పరిజానన్తి…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే… సఙ్ఖారసముదయం… సఙ్ఖారనిరోధం… సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం న పరిజానన్తి. న మేతే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు వా సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు వా బ్రాహ్మణసమ్మతా. న చ పనేతే ఆయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వా దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి’’.
‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం పరిజానన్తి, జరామరణసముదయం పరిజానన్తి, జరామరణనిరోధం పరిజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పరిజానన్తి, జాతిం పరిజానన్తి…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే పరిజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం పరిజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం పరిజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పరిజానన్తి. తే ఖో మే, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమణేసు చేవ సమణసమ్మతా బ్రాహ్మణేసు చ బ్రాహ్మణసమ్మతా. తే చ పనాయస్మన్తో సామఞ్ఞత్థఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞత్థఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’’తి. నవమం.
౧౦. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తం
౩౦. సావత్థియం విహరతి…పే… ‘‘తత్ర ఖో…పే… యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం నప్పజానన్తి, జరామరణసముదయం నప్పజానన్తి, జరామరణనిరోధం నప్పజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి తే వత జరామరణం సమతిక్కమ్మ ఠస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. జాతిం నప్పజానన్తి…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం నప్పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం నప్పజానన్తి తే వత సఙ్ఖారే సమతిక్కమ్మ ఠస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి’’.
‘‘యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా జరామరణం పజానన్తి, జరామరణసముదయం పజానన్తి, జరామరణనిరోధం పజానన్తి, జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి తే వత జరామరణం సమతిక్కమ్మ ఠస్సన్తీతి ఠానమేతం విజ్జతి. జాతిం పజానన్తి…పే… భవం… ఉపాదానం… తణ్హం… వేదనం… ఫస్సం… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారే పజానన్తి, సఙ్ఖారసముదయం పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధం పజానన్తి, సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం పజానన్తి. తే వత సఙ్ఖారే సమతిక్కమ్మ ఠస్సన్తీతి ఠానమేతం విజ్జతీ’’తి. దసమం.
దసబలవగ్గో తతియో.
తస్సుద్దానం –
ద్వే దసబలా ఉపనిసా చ, అఞ్ఞతిత్థియభూమిజో;
ఉపవాణో పచ్చయో భిక్ఖు, ద్వే చ సమణబ్రాహ్మణాతి.