౩. తతియవగ్గో

౧. పుగ్గలసుత్తం

౧౩౨. సావత్థినిదానం. అథ ఖో రాజా పసేనది కోసలో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో రాజానం పసేనదిం కోసలం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘చత్తారోమే, మహారాజ, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? తమోతమపరాయనో, తమోజోతిపరాయనో, జోతితమపరాయనో, జోతిజోతిపరాయనో’’.

‘‘కథఞ్చ, మహారాజ పుగ్గలో తమోతమపరాయనో హోతి? ఇధ, మహారాజ, ఏకచ్చో పుగ్గలో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి, చణ్డాలకులే వా వేనకులే [వేణకులే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వా నేసాదకులే వా రథకారకులే వా పుక్కుసకులే వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే కసిరవుత్తికే, యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతి. సో చ హోతి దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో బవ్హాబాధో [బహ్వాబాధో (క.)] కాణో వా కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, న లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో అన్ధకారా వా అన్ధకారం గచ్ఛేయ్య, తమా వా తమం గచ్ఛేయ్య, లోహితమలా వా లోహితమలం గచ్ఛేయ్య. తథూపమాహం, మహారాజ, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఏవం ఖో, మహారాజ, పుగ్గలో తమోతమపరాయనో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, పుగ్గలో తమోజోతిపరాయనో హోతి? ఇధ, మహారాజ, ఏకచ్చో పుగ్గలో నీచే కులే పచ్చాజాతో హోతి, చణ్డాలకులే వా వేనకులే వా నేసాదకులే వా రథకారకులే వా పుక్కుసకులే వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే కసిరవుత్తికే, యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతి. సో చ ఖో హోతి దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో బవ్హాబాధో, కాణో వా కుణీ వా ఖఞ్జో వా పక్ఖహతో వా, న లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన సుచరితం చరతి, వాచాయ సుచరితం చరతి, మనసా సుచరితం చరతి. సో కాయేన సుచరితం చరిత్వా వాచాయ సుచరితం చరిత్వా మనసా సుచరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో పథవియా వా పల్లఙ్కం ఆరోహేయ్య, పల్లఙ్కా వా అస్సపిట్ఠిం ఆరోహేయ్య, అస్సపిట్ఠియా వా హత్థిక్ఖన్ధం ఆరోహేయ్య, హత్థిక్ఖన్ధా వా పాసాదం ఆరోహేయ్య. తథూపమాహం, మహారాజ, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఏవం ఖో, మహారాజ, పుగ్గలో తమోజోతిపరాయనో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, పుగ్గలో జోతితమపరాయనో హోతి? ఇధ, మహారాజ, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో హోతి, ఖత్తియమహాసాలకులే వా బ్రాహ్మణమహాసాలకులే వా గహపతిమహాసాలకులే వా, అడ్ఢే మహద్ధనే మహాభోగే పహూతజాతరూపరజతే పహూతవిత్తూపకరణే పహూతధనధఞ్ఞే. సో చ హోతి అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో, పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో, లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో పాసాదా వా హత్థిక్ఖన్ధం ఓరోహేయ్య, హత్థిక్ఖన్ధా వా అస్సపిట్ఠిం ఓరోహేయ్య, అస్సపిట్ఠియా వా పల్లఙ్కం ఓరోహేయ్య, పల్లఙ్కా వా పథవిం ఓరోహేయ్య, పథవియా వా అన్ధకారం పవిసేయ్య. తథూపమాహం, మహారాజ, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఏవం ఖో, మహారాజ, పుగ్గలో జోతితమపరాయనో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, మహారాజ, పుగ్గలో జోతిజోతిపరాయనో హోతి? ఇధ, మహారాజ, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో హోతి, ఖత్తియమహాసాలకులే వా బ్రాహ్మణమహాసాలకులే వా గహపతిమహాసాలకులే వా, అడ్ఢే మహద్ధనే మహాభోగే పహూతజాతరూపరజతే పహూతవిత్తూపకరణే పహూతధనధఞ్ఞే. సో చ హోతి అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో, పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో, లాభీ అన్నస్స పానస్స వత్థస్స యానస్స మాలాగన్ధవిలేపనస్స సేయ్యావసథపదీపేయ్యస్స. సో కాయేన సుచరితం చరతి, వాచాయ సుచరితం చరతి, మనసా సుచరితం చరతి. సో కాయేన సుచరితం చరిత్వా వాచాయ సుచరితం చరిత్వా మనసా సుచరితం చరిత్వా, కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి.

‘‘సేయ్యథాపి, మహారాజ, పురిసో పల్లఙ్కా వా పల్లఙ్కం సఙ్కమేయ్య, అస్సపిట్ఠియా వా అస్సపిట్ఠిం సఙ్కమేయ్య, హత్థిక్ఖన్ధా వా హత్థిక్ఖన్ధం సఙ్కమేయ్య, పాసాదా వా పాసాదం సఙ్కమేయ్య. తథూపమాహం, మహారాజ, ఇమం పుగ్గలం వదామి. ఏవం ఖో, మహారాజ, పుగ్గలో జోతిజోతిపరాయనో హోతి. ఇమే ఖో, మహారాజ, చత్తారో పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి. ఇదమవోచ…పే…

‘‘దలిద్దో పురిసో రాజ, అస్సద్ధో హోతి మచ్ఛరీ;

కదరియో పాపసఙ్కప్పో, మిచ్ఛాదిట్ఠి అనాదరో.

‘‘సమణే బ్రాహ్మణే వాపి, అఞ్ఞే వాపి వనిబ్బకే;

అక్కోసతి పరిభాసతి, నత్థికో హోతి రోసకో.

‘‘దదమానం నివారేతి, యాచమానాన భోజనం;

తాదిసో పురిసో రాజ, మీయమానో జనాధిప;

ఉపేతి నిరయం ఘోరం, తమోతమపరాయనో.

‘‘దలిద్దో పురిసో రాజ, సద్ధో హోతి అమచ్ఛరీ;

దదాతి సేట్ఠసఙ్కప్పో, అబ్యగ్గమనసో నరో.

‘‘సమణే బ్రాహ్మణే వాపి, అఞ్ఞే వాపి వనిబ్బకే;

ఉట్ఠాయ అభివాదేతి, సమచరియాయ సిక్ఖతి.

‘‘దదమానం న వారేతి [న నివారేతి (సీ.)], యాచమానాన భోజనం;

తాదిసో పురిసో రాజ, మీయమానో జనాధిప;

ఉపేతి తిదివం ఠానం, తమోజోతిపరాయనో.

‘‘అడ్ఢో చే [అడ్ఢో వే (పీ. క.)] పురిసో రాజ, అస్సద్ధో హోతి మచ్ఛరీ;

కదరియో పాపసఙ్కప్పో, మిచ్ఛాదిట్ఠి అనాదరో.

‘‘సమణే బ్రాహ్మణే వాపి, అఞ్ఞే వాపి వనిబ్బకే;

అక్కోసతి పరిభాసతి, నత్థికో హోతి రోసకో.

‘‘దదమానం నివారేతి, యాచమానాన భోజనం;

తాదిసో పురిసో రాజ, మీయమానో జనాధిప;

ఉపేతి నిరయం ఘోరం, జోతితమపరాయనో.

‘‘అడ్ఢో చే పురిసో రాజ, సద్ధో హోతి అమచ్ఛరీ;

దదాతి సేట్ఠసఙ్కప్పో, అబ్యగ్గమనసో నరో.

‘‘సమణే బ్రాహ్మణే వాపి, అఞ్ఞే వాపి వనిబ్బకే;

ఉట్ఠాయ అభివాదేతి, సమచరియాయ సిక్ఖతి.

‘‘దదమానం న వారేతి, యాచమానాన భోజనం;

తాదిసో పురిసో రాజ, మీయమానో జనాధిప;

ఉపేతి తిదివం ఠానం, జోతిజోతిపరాయనో’’తి.

౨. అయ్యికాసుత్తం

౧౩౩. సావత్థినిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో రాజానం పసేనదిం కోసలం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద, కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివాదివస్సా’’తి?

‘‘అయ్యికా మే, భన్తే, కాలఙ్కతా జిణ్ణా వుడ్ఢా మహల్లికా అద్ధగతా వయోఅనుప్పత్తా వీసవస్ససతికా జాతియా. అయ్యికా ఖో పన మే, భన్తే, పియా హోతి మనాపా. హత్థిరతనేన చేపాహం, భన్తే, లభేయ్యం ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి, హత్థిరతనమ్పాహం దదేయ్యం – ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి. అస్సరతనేన చేపాహం, భన్తే, లభేయ్యం ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి, అస్సరతనమ్పాహం దదేయ్యం – ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి. గామవరేన చేపాహం భన్తే, లభేయ్యం ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి, గామవరమ్పాహం దదేయ్యం – ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి. జనపదపదేసేన [జనపదేన (సీ. స్యా. పీ.)] చేపాహం, భన్తే, లభేయ్యం ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి, జనపదపదేసమ్పాహం దదేయ్యం – ‘మా మే అయ్యికా కాలమకాసీ’తి. ‘సబ్బే సత్తా, మహారాజ, మరణధమ్మా మరణపరియోసానా మరణం అనతీతా’తి. ‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! యావసుభాసితమిదం, భన్తే, భగవతా – సబ్బే సత్తా మరణధమ్మా మరణపరియోసానా మరణం అనతీతా’’’తి.

‘‘ఏవమేతం, మహారాజ, ఏవమేతం, మహారాజ! సబ్బే సత్తా మరణధమ్మా మరణపరియోసానా మరణం అనతీతా. సేయ్యథాపి, మహారాజ, యాని కానిచి కుమ్భకారభాజనాని ఆమకాని చేవ పక్కాని చ సబ్బాని తాని భేదనధమ్మాని భేదనపరియోసానాని భేదనం అనతీతాని; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సబ్బే సత్తా మరణధమ్మా మరణపరియోసానా మరణం అనతీతా’’తి. ఇదమవోచ…పే…

‘‘సబ్బే సత్తా మరిస్సన్తి, మరణన్తఞ్హి జీవితం;

యథాకమ్మం గమిస్సన్తి, పుఞ్ఞపాపఫలూపగా;

నిరయం పాపకమ్మన్తా, పుఞ్ఞకమ్మా చ సుగ్గతిం.

‘‘తస్మా కరేయ్య కల్యాణం, నిచయం సమ్పరాయికం;

పుఞ్ఞాని పరలోకస్మిం, పతిట్ఠా హోన్తి పాణిన’’న్తి.

౩. లోకసుత్తం

౧౩౪. సావత్థినిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా పసేనది కోసలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, లోకస్స ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయా’’తి? ‘‘తయో ఖో, మహారాజ, లోకస్స ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. కతమే తయో? లోభో ఖో, మహారాజ, లోకస్స ధమ్మో, ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. దోసో ఖో, మహారాజ, లోకస్స ధమ్మో, ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. మోహో ఖో, మహారాజ, లోకస్స ధమ్మో, ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయ. ఇమే ఖో, మహారాజ, తయో లోకస్స ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తి అహితాయ దుక్ఖాయ అఫాసువిహారాయా’’తి. ఇదమవోచ…పే…

‘‘లోభో దోసో చ మోహో చ, పురిసం పాపచేతసం;

హింసన్తి అత్తసమ్భూతా, తచసారంవ సమ్ఫల’’న్తి.

౪. ఇస్సత్తసుత్తం

౧౩౫. సావత్థినిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా పసేనది కోసలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కత్థ ను ఖో, భన్తే, దానం దాతబ్బ’’న్తి? ‘‘యత్థ ఖో, మహారాజ, చిత్తం పసీదతీ’’తి. ‘‘కత్థ పన, భన్తే, దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి? ‘‘అఞ్ఞం ఖో ఏతం, మహారాజ, కత్థ దానం దాతబ్బం, అఞ్ఞం పనేతం కత్థ దిన్నం మహప్ఫలన్తి? సీలవతో ఖో, మహారాజ, దిన్నం మహప్ఫలం, నో తథా దుస్సీలే. తేన హి, మహారాజ, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా, తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ త్యస్స యుద్ధం పచ్చుపట్ఠితం సఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో [సమూపబ్బూళ్హో (సీ.), సముపబ్బుళ్హో (పీ.)]. అథ ఆగచ్ఛేయ్య ఖత్తియకుమారో అసిక్ఖితో అకతహత్థో అకతయోగ్గో అకతూపాసనో భీరు ఛమ్భీ ఉత్రాసీ పలాయీ. భరేయ్యాసి తం పురిసం, అత్థో చ తే తాదిసేన పురిసేనా’’తి? ‘‘నాహం, భన్తే, భరేయ్యం తం పురిసం, న చ మే అత్థో తాదిసేన పురిసేనా’’తి. ‘‘అథ ఆగచ్ఛేయ్య బ్రాహ్మణకుమారో అసిక్ఖితో…పే… అథ ఆగచ్ఛేయ్య వేస్సకుమారో అసిక్ఖితో…పే… అథ ఆగచ్ఛేయ్య సుద్దకుమారో అసిక్ఖితో…పే… న చ మే అత్థో తాదిసేన పురిసేనా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ త్యస్స యుద్ధం పచ్చుపట్ఠితం సఙ్గామో సముపబ్యూళ్హో. అథ ఆగచ్ఛేయ్య ఖత్తియకుమారో సుసిక్ఖితో కతహత్థో కతయోగ్గో కతూపాసనో అభీరు అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ అపలాయీ. భరేయ్యాసి తం పురిసం, అత్థో చ తే తాదిసేన పురిసేనా’’తి? ‘‘భరేయ్యాహం, భన్తే, తం పురిసం, అత్థో చ మే తాదిసేన పురిసేనా’’తి. ‘‘అథ ఆగచ్ఛేయ్య బ్రాహ్మణకుమారో…పే… అథ ఆగచ్ఛేయ్య వేస్సకుమారో…పే… అథ ఆగచ్ఛేయ్య సుద్దకుమారో సుసిక్ఖితో కతహత్థో కతయోగ్గో కతూపాసనో అభీరు అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ అపలాయీ. భరేయ్యాసి తం పురిసం, అత్థో చ తే తాదిసేన పురిసేనా’’తి? ‘‘భరేయ్యాహం, భన్తే, తం పురిసం, అత్థో చ మే తాదిసేన పురిసేనా’’తి.

‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యస్మా కస్మా చేపి [యస్మా చేపి (సీ. స్యా. కం. క.)] కులా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో హోతి, సో చ హోతి పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో పఞ్చఙ్గసమన్నాగతో, తస్మిం దిన్నం మహప్ఫలం హోతి. కతమాని పఞ్చఙ్గాని పహీనాని హోన్తి? కామచ్ఛన్దో పహీనో హోతి, బ్యాపాదో పహీనో హోతి, థినమిద్ధం పహీనం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీనం హోతి, విచికిచ్ఛా పహీనా హోతి. ఇమాని పఞ్చఙ్గాని పహీనాని హోన్తి. కతమేహి పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి? అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన సమాధిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన విముత్తిక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి, అసేక్ఖేన విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో హోతి. ఇమేహి పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతో హోతి. ఇతి పఞ్చఙ్గవిప్పహీనే పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి. ఇదమవోచ భగవా…పే… సత్థా –

‘‘ఇస్సత్తం [ఇస్సత్థం (సీ. స్యా. కం.)] బలవీరియఞ్చ [బలవిరియఞ్చ (సీ. స్యా. కం. పీ.)], యస్మిం విజ్జేథ మాణవే;

తం యుద్ధత్థో భరే రాజా, నాసూరం జాతిపచ్చయా.

‘‘తథేవ ఖన్తిసోరచ్చం, ధమ్మా యస్మిం పతిట్ఠితా;

అరియవుత్తిం మేధావిం, హీనజచ్చమ్పి పూజయే.

‘‘కారయే అస్సమే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే;

పపఞ్చ వివనే కయిరా, దుగ్గే సఙ్కమనాని చ.

‘‘అన్నం పానం ఖాదనీయం, వత్థసేనాసనాని చ;

దదేయ్య ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా.

‘‘యథా హి మేఘో థనయం, విజ్జుమాలీ సతక్కకు;

థలం నిన్నఞ్చ పూరేతి, అభివస్సం వసున్ధరం.

‘‘తథేవ సద్ధో సుతవా, అభిసఙ్ఖచ్చ భోజనం;

వనిబ్బకే తప్పయతి, అన్నపానేన పణ్డితో.

‘‘ఆమోదమానో పకిరేతి, దేథ దేథాతి భాసతి;

తం హిస్స గజ్జితం హోతి, దేవస్సేవ పవస్సతో;

సా పుఞ్ఞధారా విపులా, దాతారం అభివస్సతీ’’తి.

౫. పబ్బతూపమసుత్తం

౧౩౬. సావత్థినిదానం. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో రాజానం పసేనదిం కోసలం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద, కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివా దివస్సా’’తి? ‘‘యాని తాని, భన్తే, రఞ్ఞం ఖత్తియానం ముద్ధావసిత్తానం ఇస్సరియమదమత్తానం కామగేధపరియుట్ఠితానం జనపదత్థావరియప్పత్తానం మహన్తం పథవిమణ్డలం అభివిజియ అజ్ఝావసన్తానం రాజకరణీయాని భవన్తి, తేసు ఖ్వాహం, ఏతరహి ఉస్సుక్కమాపన్నో’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ, ఇధ తే పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య పురత్థిమాయ దిసాయ సద్ధాయికో పచ్చయికో. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యగ్ఘే, మహారాజ, జానేయ్యాసి, అహం ఆగచ్ఛామి పురత్థిమాయ దిసాయ. తత్థద్దసం మహన్తం పబ్బతం అబ్భసమం సబ్బే పాణే నిప్పోథేన్తో ఆగచ్ఛతి. యం తే, మహారాజ, కరణీయం, తం కరోహీ’తి. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య పచ్ఛిమాయ దిసాయ…పే… అథ తతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ఉత్తరాయ దిసాయ…పే… అథ చతుత్థో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య దక్ఖిణాయ దిసాయ సద్ధాయికో పచ్చయికో. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యగ్ఘే మహారాజ, జానేయ్యాసి, అహం ఆగచ్ఛామి దక్ఖిణాయ దిసాయ. తత్థద్దసం మహన్తం పబ్బతం అబ్భసమం సబ్బే పాణే నిప్పోథేన్తో ఆగచ్ఛతి. యం తే, మహారాజ, కరణీయం తం కరోహీ’తి. ఏవరూపే తే, మహారాజ, మహతి మహబ్భయే సముప్పన్నే దారుణే మనుస్సక్ఖయే [మనుస్సకాయే (క.)] దుల్లభే మనుస్సత్తే కిమస్స కరణీయ’’న్తి?

‘‘ఏవరూపే మే, భన్తే, మహతి మహబ్భయే సముప్పన్నే దారుణే మనుస్సక్ఖయే దుల్లభే మనుస్సత్తే కిమస్స కరణీయం అఞ్ఞత్ర ధమ్మచరియాయ అఞ్ఞత్ర సమచరియాయ అఞ్ఞత్ర కుసలకిరియాయ అఞ్ఞత్ర పుఞ్ఞకిరియాయా’’తి?

‘‘ఆరోచేమి ఖో తే, మహారాజ, పటివేదేమి ఖో తే, మహారాజ, అధివత్తతి ఖో తం, మహారాజ, జరామరణం. అధివత్తమానే చే తే, మహారాజ, జరామరణే కిమస్స కరణీయ’’న్తి? ‘‘అధివత్తమానే చ మే, భన్తే, జరామరణే కిమస్స కరణీయం అఞ్ఞత్ర ధమ్మచరియాయ సమచరియాయ కుసలకిరియాయ పుఞ్ఞకిరియాయ? యాని తాని, భన్తే, రఞ్ఞం ఖత్తియానం ముద్ధావసిత్తానం ఇస్సరియమదమత్తానం కామగేధపరియుట్ఠితానం జనపదత్థావరియప్పత్తానం మహన్తం పథవిమణ్డలం అభివిజియ అజ్ఝావసన్తానం హత్థియుద్ధాని భవన్తి; తేసమ్పి, భన్తే, హత్థియుద్ధానం నత్థి గతి నత్థి విసయో అధివత్తమానే జరామరణే. యానిపి తాని, భన్తే, రఞ్ఞం ఖత్తియానం ముద్ధావసిత్తానం…పే… అజ్ఝావసన్తానం అస్సయుద్ధాని భవన్తి…పే… రథయుద్ధాని భవన్తి …పే… పత్తియుద్ధాని భవన్తి; తేసమ్పి, భన్తే, పత్తియుద్ధానం నత్థి గతి నత్థి విసయో అధివత్తమానే జరామరణే. సన్తి ఖో పన, భన్తే, ఇమస్మిం రాజకులే మన్తినో మహామత్తా, యే పహోన్తి [యేసం హోన్తి (క.)] ఆగతే పచ్చత్థికే మన్తేహి భేదయితుం. తేసమ్పి, భన్తే, మన్తయుద్ధానం నత్థి గతి నత్థి విసయో అధివత్తమానే జరామరణే. సంవిజ్జతి ఖో పన, భన్తే, ఇమస్మిం రాజకులే పహూతం హిరఞ్ఞసువణ్ణం భూమిగతఞ్చేవ వేహాసట్ఠఞ్చ, యేన మయం పహోమ ఆగతే పచ్చత్థికే ధనేన ఉపలాపేతుం. తేసమ్పి, భన్తే, ధనయుద్ధానం నత్థి గతి నత్థి విసయో అధివత్తమానే జరామరణే. అధివత్తమానే చ మే, భన్తే, జరామరణే కిమస్స కరణీయం అఞ్ఞత్ర ధమ్మచరియాయ సమచరియాయ కుసలకిరియాయ పుఞ్ఞకిరియాయా’’తి?

‘‘ఏవమేతం, మహారాజ, ఏవమేతం, మహారాజ! అధివత్తమానే జరామరణే కిమస్స కరణీయం అఞ్ఞత్ర ధమ్మచరియాయ సమచరియాయ కుసలకిరియాయ పుఞ్ఞకిరియాయా’’తి? ఇదమవోచ భగవా…పే… సత్థా –

‘‘యథాపి సేలా విపులా, నభం ఆహచ్చ పబ్బతా;

సమన్తానుపరియాయేయ్యుం, నిప్పోథేన్తో చతుద్దిసా.

‘‘ఏవం జరా చ మచ్చు చ, అధివత్తన్తి పాణినే [పాణినో (సీ. స్యా. కం. పీ.)];

ఖత్తియే బ్రాహ్మణే వేస్సే, సుద్దే చణ్డాలపుక్కుసే;

న కిఞ్చి [న కఞ్చి (?)] పరివజ్జేతి, సబ్బమేవాభిమద్దతి.

‘‘న తత్థ హత్థీనం భూమి, న రథానం న పత్తియా;

న చాపి మన్తయుద్ధేన, సక్కా జేతుం ధనేన వా.

‘‘తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో;

బుద్ధే ధమ్మే చ సఙ్ఘే చ, ధీరో సద్ధం నివేసయే.

‘‘యో ధమ్మం చరి [ధమ్మచారీ (సీ. స్యా. కం. పీ.)] కాయేన, వాచాయ ఉద చేతసా;

ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి.

తతియో వగ్గో.

తస్సుద్దానం –

పుగ్గలో అయ్యికా లోకో, ఇస్సత్తం [ఇస్సత్థం (సీ. స్యా. కం.)] పబ్బతూపమా;

దేసితం బుద్ధసేట్ఠేన, ఇమం కోసలపఞ్చకన్తి.

కోసలసంయుత్తం సమత్తం.