౫. బహుధాతుకసుత్తం

౧౨౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యాని కానిచి, భిక్ఖవే, భయాని ఉప్పజ్జన్తి సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపసగ్గా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, నళాగారా వా తిణాగారా వా అగ్గి ముత్తో [అగ్గిముక్కో (సీ. పీ.)] కూటాగారానిపి దహతి ఉల్లిత్తావలిత్తాని నివాతాని ఫుసితగ్గళాని పిహితవాతపానాని; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యాని కానిచి భయాని ఉప్పజ్జన్తి సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపసగ్గా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో; సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో; సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో. నత్థి, భిక్ఖవే, పణ్డితతో భయం, నత్థి పణ్డితతో ఉపద్దవో, నత్థి పణ్డితతో ఉపసగ్గో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘పణ్డితా భవిస్సామ వీమంసకా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, పణ్డితో భిక్ఖు ‘వీమంసకో’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతి, ఆయతనకుసలో చ హోతి, పటిచ్చసముప్పాదకుసలో చ హోతి, ఠానాఠానకుసలో చ హోతి – ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, పణ్డితో భిక్ఖు ‘వీమంసకో’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౨౫. ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘అట్ఠారస ఖో ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – చక్ఖుధాతు, రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు; సోతధాతు, సద్దధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు; ఘానధాతు, గన్ధధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు; జివ్హాధాతు, రసధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు; కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు; మనోధాతు, ధమ్మధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, అట్ఠారస ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ఛయిమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛ ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ఛయిమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – సుఖధాతు, దుక్ఖధాతు, సోమనస్సధాతు, దోమనస్సధాతు, ఉపేక్ఖాధాతు, అవిజ్జాధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛ ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ఛయిమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – కామధాతు, నేక్ఖమ్మధాతు, బ్యాపాదధాతు, అబ్యాపాదధాతు, విహింసాధాతు, అవిహింసాధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛ ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. తిస్సో ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – కామధాతు, రూపధాతు, అరూపధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, తిస్సో ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ద్వే ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – సఙ్ఖతాధాతు, అసఙ్ఖతాధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ద్వే ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౨౬. ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘ఆయతనకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఛ ఖో పనిమాని, ఆనన్ద, అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని – చక్ఖుచేవ రూపా చ సోతఞ్చ సద్దా చ ఘానఞ్చ గన్ధా చ జివ్హా చ రసా చ కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ మనో చ ధమ్మా చ. ఇమాని ఖో, ఆనన్ద, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘ఆయతనకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘పటిచ్చసముప్పాదకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి, ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి, యదిదం – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సూపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సూపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి’. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘పటిచ్చసముప్పాదకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౨౭. ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘ఠానాఠానకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖు ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి [కిఞ్చి (స్యా. కం. క.)] సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి, ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౨౮. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో పితరం జీవితా వోరోపేయ్య…పే… అరహన్తం జీవితా వోరోపేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో దుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో దుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౨౯. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ఏకో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే రాజానో చక్కవత్తినో అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ఏకో రాజా చక్కవత్తీ ఉప్పజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౩౦. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పురిసో అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీ, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పురిసో రాజా అస్స చక్కవత్తీ, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ సక్కత్తం కరేయ్య … మారత్తం కరేయ్య… బ్రహ్మత్తం కరేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పురిసో సక్కత్తం కరేయ్య… మారత్తం కరేయ్య… బ్రహ్మత్తం కరేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౩౧. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయదుచ్చరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీదుచ్చరితస్స…పే… యం మనోదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీదుచ్చరితస్స…పే… యం మనోదుచ్చరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీతి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయసుచరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయసుచరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీసుచరితస్స…పే… యం మనోసుచరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీసుచరితస్స…పే… యం మనోసుచరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీదుచ్చరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీదుచ్చరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీసుచరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీసుచరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘ఠానాఠానకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౩౨. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! కోనామో అయం, భన్తే, ధమ్మపరియాయో’’తి? ‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఆనన్ద, ఇమం ధమ్మపరియాయం ‘బహుధాతుకో’తిపి నం ధారేహి, ‘చతుపరివట్టో’తిపి నం ధారేహి, ‘ధమ్మాదాసో’తిపి నం ధారేహి, ‘అమతదున్దుభీ’తిపి [దుద్రభీతిపి (క.)] నం ధారేహి, ‘అనుత్తరో సఙ్గామవిజయో’తిపి నం ధారేహీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

బహుధాతుకసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.