౨. అనుపదవగ్గో

౧. అనుపదసుత్తం

౯౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; పుథుపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; హాసపఞ్ఞో [హాసుపఞ్ఞో (సీ. పీ.)], భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; జవనపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; తిక్ఖపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; నిబ్బేధికపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో; సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, అడ్ఢమాసం అనుపదధమ్మవిపస్సనం విపస్సతి. తత్రిదం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తస్స అనుపదధమ్మవిపస్సనాయ హోతి.

౯౪. ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ పఠమే ఝానే [పఠమజ్ఝానే (క. సీ. పీ. క.)] ధమ్మా వితక్కో చ విచారో చ పీతి చ సుఖఞ్చ చిత్తేకగ్గతా చ, ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి. త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో [అప్పటిబన్ధో (క.)] విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స [అత్థితేవస్స (సీ. పీ.)] హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ దుతియే ఝానే ధమ్మా – అజ్ఝత్తం సమ్పసాదో చ పీతి చ సుఖఞ్చ చిత్తేకగ్గతా చ, ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి. త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి. యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ తతియే ఝానే ధమ్మా – సుఖఞ్చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ చిత్తేకగ్గతా చ, ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి, త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ చతుత్థే ఝానే ధమ్మా – ఉపేక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా పస్సద్ధత్తా చేతసో అనాభోగో సతిపారిసుద్ధి చిత్తేకగ్గతా చ, ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి. త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ ఆకాసానఞ్చాయతనే ధమ్మా – ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞా చ చిత్తేకగ్గతా చ ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి. త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ధమ్మా – విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా చ చిత్తేకగ్గతా చ, ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి. త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. యే చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ధమ్మా – ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా చ చిత్తేకగ్గతా చ, ఫస్సో వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఛన్దో అధిమోక్ఖో వీరియం సతి ఉపేక్ఖా మనసికారో – త్యాస్స ధమ్మా అనుపదవవత్థితా హోన్తి. త్యాస్స ధమ్మా విదితా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. సో ఏవం పజానాతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

౯౫. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో తాయ సమాపత్తియా సతో వుట్ఠహతి. సో తాయ సమాపత్తియా సతో వుట్ఠహిత్వా యే ధమ్మా [యే తే ధమ్మా (సీ.)] అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా తే ధమ్మే సమనుపస్సతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా అత్థిత్వేవస్స హోతి.

౯౬. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. సో తాయ సమాపత్తియా సతో వుట్ఠహతి. సో తాయ సమాపత్తియా సతో వుట్ఠహిత్వా యే ధమ్మా అతీతా నిరుద్ధా విపరిణతా తే ధమ్మే సమనుపస్సతి – ‘ఏవం కిరమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’తి. సో తేసు ధమ్మేసు అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరతి. సో ‘నత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’న్తి పజానాతి. తబ్బహులీకారా నత్థిత్వేవస్స హోతి.

౯౭. ‘‘యం ఖో తం, భిక్ఖవే, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియస్మిం సీలస్మిం, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియస్మిం సమాధిస్మిం, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియాయ పఞ్ఞాయ, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియాయ విముత్తియా’తి, సారిపుత్తమేవ తం సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియస్మిం సీలస్మిం, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియస్మిం సమాధిస్మిం, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియాయ పఞ్ఞాయ, వసిప్పత్తో పారమిప్పత్తో అరియాయ విముత్తియా’తి. యం ఖో తం, భిక్ఖవే, సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘భగవతో పుత్తో ఓరసో ముఖతో జాతో ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో ధమ్మదాయాదో నో ఆమిసదాయాదో’తి, సారిపుత్తమేవ తం సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘భగవతో పుత్తో ఓరసో ముఖతో జాతో ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో ధమ్మదాయాదో నో ఆమిసదాయాదో’తి. సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం సమ్మదేవ అనుప్పవత్తేతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

అనుపదసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.

౨. ఛబ్బిసోధనసుత్తం

౯౮. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అఞ్ఞం బ్యాకరోతి – ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీ’తి. తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో భాసితం నేవ అభినన్దితబ్బం నప్పటిక్కోసితబ్బం. అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వా పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో – ‘చత్తారోమే, ఆవుసో, వోహారా తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతా. కతమే చత్తారో? దిట్ఠే దిట్ఠవాదితా, సుతే సుతవాదితా, ముతే ముతవాదితా, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతవాదితా – ఇమే ఖో, ఆవుసో, చత్తారో వోహారా తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతా. కథం జానతో పనాయస్మతో, కథం పస్సతో ఇమేసు చతూసు వోహారేసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి? ఖీణాసవస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో వుసితవతో కతకరణీయస్స ఓహితభారస్స అనుప్పత్తసదత్థస్స పరిక్ఖీణభవసంయోజనస్స సమ్మదఞ్ఞావిముత్తస్స అయమనుధమ్మో హోతి వేయ్యాకరణాయ – ‘దిట్ఠే ఖో అహం, ఆవుసో, అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరామి. సుతే ఖో అహం, ఆవుసో…పే… ముతే ఖో అహం, ఆవుసో… విఞ్ఞాతే ఖో అహం, ఆవుసో, అనుపాయో అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసంయుత్తో విమరియాదీకతేన చేతసా విహరామి. ఏవం ఖో మే, ఆవుసో, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమేసు చతూసు వోహారేసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి. తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దితబ్బం అనుమోదితబ్బం. ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉత్తరిం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో.

౯౯. ‘‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఉపాదానక్ఖన్ధా తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతా. కతమే పఞ్చ? సేయ్యథిదం – రూపుపాదానక్ఖన్ధో, వేదనుపాదానక్ఖన్ధో, సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో – ఇమే ఖో, ఆవుసో, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతా. కథం జానతో పనాయస్మతో, కథం పస్సతో ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి? ఖీణాసవస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో వుసితవతో కతకరణీయస్స ఓహితభారస్స అనుప్పత్తసదత్థస్స పరిక్ఖీణభవసంయోజనస్స సమ్మదఞ్ఞావిముత్తస్స అయమనుధమ్మో హోతి వేయ్యాకరణాయ – ‘రూపం ఖో అహం, ఆవుసో, అబలం విరాగునం [విరాగం (సీ. పీ.), విరాగుతం (టీకా)] అనస్సాసికన్తి విదిత్వా యే రూపే ఉపాయూపాదానా [ఉపయూపాదానా (క.)] చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విముత్తం మే చిత్తన్తి పజానామి. వేదనం ఖో అహం, ఆవుసో…పే… సఞ్ఞం ఖో అహం, ఆవుసో… సఙ్ఖారే ఖో అహం, ఆవుసో… విఞ్ఞాణం ఖో అహం, ఆవుసో, అబలం విరాగునం అనస్సాసికన్తి విదిత్వా యే విఞ్ఞాణే ఉపాయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విముత్తం మే చిత్తన్తి పజానామి. ఏవం ఖో మే, ఆవుసో, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి. తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దితబ్బం, అనుమోదితబ్బం. ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉత్తరిం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో.

౧౦౦. ‘‘‘ఛయిమా, ఆవుసో, ధాతుయో తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతా. కతమా ఛ? పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు – ఇమా ఖో, ఆవుసో, ఛ ధాతుయో తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతా. కథం జానతో పనాయస్మతో, కథం పస్సతో ఇమాసు ఛసు ధాతూసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి? ఖీణాసవస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో వుసితవతో కతకరణీయస్స ఓహితభారస్స అనుప్పత్తసదత్థస్స పరిక్ఖీణభవసంయోజనస్స సమ్మదఞ్ఞావిముత్తస్స అయమనుధమ్మో హోతి వేయ్యాకరణాయ – ‘పథవీధాతుం ఖో అహం, ఆవుసో, న అత్తతో ఉపగచ్ఛిం, న చ పథవీధాతునిస్సితం అత్తానం. యే చ పథవీధాతునిస్సితా ఉపాయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విముత్తం మే చిత్తన్తి పజానామి. ఆపోధాతుం ఖో అహం, ఆవుసో…పే… తేజోధాతుం ఖో అహం, ఆవుసో… వాయోధాతుం ఖో అహం, ఆవుసో… ఆకాసధాతుం ఖో అహం, ఆవుసో… విఞ్ఞాణధాతుం ఖో అహం, ఆవుసో, న అత్తతో ఉపగచ్ఛిం, న చ విఞ్ఞాణధాతునిస్సితం అత్తానం. యే చ విఞ్ఞాణధాతునిస్సితా ఉపాయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విముత్తం మే చిత్తన్తి పజానామి. ఏవం ఖో మే, ఆవుసో, జానతో, ఏవం పస్సతో ఇమాసు ఛసు ధాతూసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి. తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దితబ్బం, అనుమోదితబ్బం. ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉత్తరిం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో.

౧౦౧. ‘‘‘ఛ ఖో పనిమాని, ఆవుసో, అజ్ఝత్తికబాహిరాని [అజ్ఝత్తికాని బాహిరాని (స్యా. కం. పీ.)] ఆయతనాని తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతాని. కతమాని ఛ? చక్ఖు చేవ రూపా చ, సోతఞ్చ సద్దా చ, ఘానఞ్చ గన్ధా చ, జివ్హా చ రసా చ, కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ, మనో చ ధమ్మా చ – ఇమాని ఖో, ఆవుసో, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సమ్మదక్ఖాతాని. కథం జానతో పనాయస్మతో, కథం పస్సతో ఇమేసు ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి? ఖీణాసవస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో వుసితవతో కతకరణీయస్స ఓహితభారస్స అనుప్పత్తసదత్థస్స పరిక్ఖీణభవసంయోజనస్స సమ్మదఞ్ఞావిముత్తస్స అయమనుధమ్మో హోతి వేయ్యాకరణాయ – ‘చక్ఖుస్మిం, ఆవుసో, రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణే చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ [నన్ది (సీ. స్యా. కం. పీ.)] యా తణ్హా యే చ ఉపాయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విముత్తం మే చిత్తన్తి పజానామి. సోతస్మిం, ఆవుసో, సద్దే సోతవిఞ్ఞాణే…పే… ఘానస్మిం, ఆవుసో, గన్ధే ఘానవిఞ్ఞాణే… జివ్హాయ, ఆవుసో, రసే జివ్హావిఞ్ఞాణే… కాయస్మిం, ఆవుసో, ఫోట్ఠబ్బే కాయవిఞ్ఞాణే… మనస్మిం, ఆవుసో, ధమ్మే మనోవిఞ్ఞాణే మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు యో ఛన్దో యో రాగో యా నన్దీ యా తణ్హా యే చ ఉపాయూపాదానా చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయా తేసం ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విముత్తం మే చిత్తన్తి పజానామి. ఏవం ఖో మే, ఆవుసో, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమేసు ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’న్తి. తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దితబ్బం అనుమోదితబ్బం. ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉత్తరిం పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో.

౧౦౨. ‘‘‘కథం జానతో పనాయస్మతో, కథం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహంకారమమంకారమానానుసయా సమూహతా’తి [సుసమూహతాతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]? ఖీణాసవస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో వుసితవతో కతకరణీయస్స ఓహితభారస్స అనుప్పత్తసదత్థస్స పరిక్ఖీణభవసంయోజనస్స సమ్మదఞ్ఞావిముత్తస్స అయమనుధమ్మో హోతి వేయ్యాకరణాయ – ‘పుబ్బే ఖో అహం, ఆవుసో, అగారియభూతో సమానో అవిద్దసు అహోసిం. తస్స మే తథాగతో వా తథాగతసావకో వా ధమ్మం దేసేసి. తాహం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభిం. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖిం – సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’’’న్తి.

‘‘సో ఖో అహం, ఆవుసో, అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిం. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో అహోసిం నిహితదణ్డో నిహితసత్థో, లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహాసిం. అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో అహోసిం దిన్నాదాయీ దిన్నపాటికఙ్ఖీ, అథేనేన సుచిభూతేన అత్తనా విహాసిం. అబ్రహ్మచరియం పహాయ బ్రహ్మచారీ అహోసిం ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా. ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో అహోసిం సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స. పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో అహోసిం, ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ; ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా సహితానం వా అనుప్పదాతా సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా అహోసిం. ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో అహోసిం; యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా అహోసిం. సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో అహోసిం; కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ నిధానవతిం వాచం భాసితా అహోసిం కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం.

‘‘సో బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో అహోసిం, ఏకభత్తికో అహోసిం రత్తూపరతో విరతో వికాలభోజనా. నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో అహోసిం. మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా పటివిరతో అహోసిం. ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో అహోసిం. జాతరూపరజతపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం; ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, అజేళకపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, కుక్కుటసూకరపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, హత్థిగవస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం, ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో అహోసిం. దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో అహోసిం, కయవిక్కయా పటివిరతో అహోసిం, తులాకూటకంసకూటమానకూటా పటివిరతో అహోసిం, ఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగా పటివిరతో అహోసిం, ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతో అహోసిం.

‘‘సో సన్తుట్ఠో అహోసిం కాయపరిహారికేన చీవరేన, కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ [యేన యేన చ (క.)] పక్కమిం సమాదాయేవ పక్కమిం. సేయ్యథాపి నామ పక్ఖీ సకుణో యేన యేనేవ డేతి సపత్తభారోవ డేతి; ఏవమేవ ఖో అహం, ఆవుసో; సన్తుట్ఠో అహోసిం కాయపరిహారికేన చీవరేన, కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమిం సమాదాయేవ పక్కమిం. సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అనవజ్జసుఖం పటిసంవేదేసిం.

౧౦౩. ‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ అహోసిం నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జిం; రక్ఖిం చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జిం. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ అహోసిం నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ; యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జిం; రక్ఖిం మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జిం. సో ఇమినా అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అబ్యాసేకసుఖం పటిసంవేదేసిం.

‘‘సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ అహోసిం, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ అహోసిం, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ అహోసిం, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ అహోసిం, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ అహోసిం, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ అహోసిం, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ అహోసిం.

‘‘సో ఇమినా చ అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో, (ఇమాయ చ అరియాయ సన్తుట్ఠియా సమన్నాగతో,) [పస్స మ. ని. ౧.౨౯౬ చూళహత్థిపదోపమే] ఇమినా చ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో వివిత్తం సేనాసనం భజిం అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో నిసీదిం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా.

‘‘సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహాసిం, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేసిం. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహాసిం సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేసిం. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహాసిం ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేసిం. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహాసిం అజ్ఝత్తం, వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేసిం. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహాసిం అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేసిం.

౧౦౪. ‘‘సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అయం దుక్ఖసముదయోతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం; ఇమే ఆసవాతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అయం ఆసవసముదయోతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అయం ఆసవనిరోధోతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం. తస్స మే ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థः విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం అహోసి. ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయాతి అబ్భఞ్ఞాసిం. ఏవం ఖో మే, ఆవుసో, జానతో ఏవం పస్సతో ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకే కాయే బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసు అహంకారమమంకారమానానుసయా సమూహతా’’తి. ‘‘తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దితబ్బం అనుమోదితబ్బం. ‘సాధూ’తి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఏవమస్స వచనీయో – ‘లాభా నో, ఆవుసో, సులద్ధం నో, ఆవుసో, యే మయం ఆయస్మన్తం తాదిసం సబ్రహ్మచారిం సమనుపస్సామా’’’తి [పస్సామాతి (సీ.)].

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

ఛబ్బిసోధనసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.

౩. సప్పురిససుత్తం

౧౦౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సప్పురిసధమ్మఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి అసప్పురిసధమ్మఞ్చ. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో? ఇధ, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో ఉచ్చాకులా పబ్బజితో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఉచ్చాకులా పబ్బజితో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న ఉచ్చాకులా పబ్బజితా’తి. సో తాయ ఉచ్చాకులీనతాయ అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయం [అయమ్పి (సీ. పీ.)], భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో ఉచ్చాకులీనతాయ లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి ఉచ్చాకులా పబ్బజితో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ ఉచ్చాకులీనతాయ నేవత్తానుక్కంసేతి న పరం వమ్భేతి. అయం, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో మహాకులా పబ్బజితో హోతి…పే… [యథా ఉచ్చాకులవారే తథా విత్థారేతబ్బం] మహాభోగకులా పబ్బజితో హోతి…పే… ఉళారభోగకులా పబ్బజితో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఉళారభోగకులా పబ్బజితో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న ఉళారభోగకులా పబ్బజితా’తి. సో తాయ ఉళారభోగతాయ అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో ఉళారభోగతాయ లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి ఉళారభోగకులా పబ్బజితో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ ఉళారభోగతాయ నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

౧౦౬. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో ఞాతో హోతి యసస్సీ. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఞాతో యసస్సీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ అప్పఞ్ఞాతా అప్పేసక్ఖా’తి. సో తేన ఞత్తేన [ఞాతేన (సీ. క.), ఞాతత్తేన (స్యా. కం. పీ.)] అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో ఞత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి ఞాతో హోతి యసస్సీ; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన ఞత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో లాభీ హోతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తి. సో తేన లాభేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో లాభేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి లాభీ హోతి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన లాభేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో బహుస్సుతో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి బహుస్సుతో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న బహుస్సుతా’తి. సో తేన బాహుసచ్చేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో బాహుసచ్చేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి బహుస్సుతో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన బాహుసచ్చేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో వినయధరో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి వినయధరో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న వినయధరా’తి. సో తేన వినయధరత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో వినయధరత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి వినయధరో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన వినయధరత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో ధమ్మకథికో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ధమ్మకథికో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న ధమ్మకథికా’తి. సో తేన ధమ్మకథికత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో ధమ్మకథికత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి ధమ్మకథికో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన ధమ్మకథికత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

౧౦౭. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో ఆరఞ్ఞికో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఆరఞ్ఞికో ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న ఆరఞ్ఞికా’తి. సో తేన ఆరఞ్ఞికత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో ఆరఞ్ఞికత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి ఆరఞ్ఞికో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన ఆరఞ్ఞికత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో పంసుకూలికో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి పంసుకూలికో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న పంసుకూలికా’తి. సో తేన పంసుకూలికత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో పంసుకూలికత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి పంసుకూలికో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన పంసుకూలికత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో పిణ్డపాతికో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి పిణ్డపాతికో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న పిణ్డపాతికా’తి. సో తేన పిణ్డపాతికత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో పిణ్డపాతికత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి పిణ్డపాతికో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన పిణ్డపాతికత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో రుక్ఖమూలికో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి రుక్ఖమూలికో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న రుక్ఖమూలికా’తి. సో తేన రుక్ఖమూలికత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో రుక్ఖమూలికత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి రుక్ఖమూలికో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన రుక్ఖమూలికత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో సోసానికో హోతి…పే… అబ్భోకాసికో హోతి… నేసజ్జికో హోతి… యథాసన్థతికో హోతి… ఏకాసనికో హోతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఏకాసనికో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న ఏకాసనికా’తి. సో తేన ఏకాసనికత్తేన అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘న ఖో ఏకాసనికత్తేన లోభధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, దోసధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి, మోహధమ్మా వా పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తి. నో చేపి ఏకాసనికో హోతి; సో చ హోతి ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో సామీచిప్పటిపన్నో అనుధమ్మచారీ, సో తత్థ పుజ్జో, సో తత్థ పాసంసో’తి. సో పటిపదంయేవ అన్తరం కరిత్వా తేన ఏకాసనికత్తేన నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

౧౦౮. ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి పఠమజ్ఝానసమాపత్తియా లాభీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ పఠమజ్ఝానసమాపత్తియా న లాభినో’తి. సో తాయ పఠమజ్ఝానసమాపత్తియా అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘పఠమజ్ఝానసమాపత్తియాపి ఖో అతమ్మయతా వుత్తా భగవతా. యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి తతో తం హోతి అఞ్ఞథా’తి. సో అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ పఠమజ్ఝానసమాపత్తియా నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియా లాభీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియా న లాభినో’తి. సో తాయ చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియా అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియాపి ఖో అతమ్మయతా వుత్తా భగవతా. యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి తతో తం హోతి అఞ్ఞథా’తి. సో అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియా నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా న లాభినో’తి. సో తాయ ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియాపి ఖో అతమ్మయతా వుత్తా భగవతా. యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి తతో తం హోతి అఞ్ఞథా’తి. సో అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా లాభీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా న లాభినో’తి. సో తాయ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియాపి ఖో అతమ్మయతా వుత్తా భగవతా. యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి తతో తం హోతి అఞ్ఞథా’తి. సో అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా న లాభినో’తి. సో తాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియాపి ఖో అతమ్మయతా వుత్తా భగవతా. యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి తతో తం హోతి అఞ్ఞథా’తి. సో అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘అహం ఖోమ్హి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా లాభీ, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా న లాభినో’తి. సో తాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా అత్తానుక్కంసేతి, పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో. సప్పురిసో చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియాపి ఖో అతమ్మయతా వుత్తా భగవతా. యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి తతో తం హోతి అఞ్ఞథా’తి. సో అతమ్మయతఞ్ఞేవ అన్తరం కరిత్వా తాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా నేవత్తానుక్కంసేతి, న పరం వమ్భేతి. అయమ్పి, భిక్ఖవే, సప్పురిసధమ్మో.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సప్పురిసో సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా [ఏకచ్చే ఆసవా (క.)] పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం [అయం ఖో (స్యా. కం.)], భిక్ఖవే, భిక్ఖు న కిఞ్చి మఞ్ఞతి, న కుహిఞ్చి మఞ్ఞతి, న కేనచి మఞ్ఞతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా తే భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

సప్పురిససుత్తం నిట్ఠితం తతియం.

౪. సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తం

౧౦౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సేవితబ్బాసేవితబ్బం వో, భిక్ఖవే, ధమ్మపరియాయం దేసేస్సామి. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘కాయసమాచారంపాహం [పహం (సబ్బత్థ)], భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కాయసమాచారం. వచీసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం వచీసమాచారం. మనోసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం మనోసమాచారం. చిత్తుప్పాదంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం చిత్తుప్పాదం. సఞ్ఞాపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞాపటిలాభం. దిట్ఠిపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిపటిలాభం. అత్తభావపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్తభావపటిలాభ’’న్తి.

ఏవం వుత్తే ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి.

౧౧౦. ‘‘‘కాయసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కాయసమాచార’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, ఏవరూపో కాయసమాచారో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, ఏవరూపో కాయసమాచారో సేవితబ్బో.

౧౧౧. ‘‘కథంరూపం, భన్తే, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి లుద్దో లోహితపాణి హతప్పహతే నివిట్ఠో అదయాపన్నో పాణభూతేసు; అదిన్నాదాయీ ఖో పన హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా తం అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి; కామేసుమిచ్ఛాచారీ ఖో పన హోతి, యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సస్సామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి తథారూపాసు చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి – ఏవరూపం, భన్తే, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో, లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి; అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా తం నాదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి; కామేసుమిచ్ఛాచారం పహాయ కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి, యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సస్సామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి తథారూపాసు న చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి – ఏవరూపం, భన్తే, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘కాయసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కాయసమాచార’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘వచీసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం వచీసమాచార’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, ఏవరూపో వచీసమాచారో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో వచీసమాచారో సేవితబ్బో.

౧౧౨. ‘‘కథంరూపం, భన్తే, వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో ముసావాదీ హోతి, సభాగతో [సభగ్గతో (బహూసు)] వా పరిసాగతో [పరిసగ్గతో (బహూసు)] వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’తి సో అజానం వా ఆహ – ‘జానామీ’తి, జానం వా ఆహ – ‘న జానామీ’తి; అపస్సం వా ఆహ – ‘పస్సామీ’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘న పస్సామీ’తి – ఇతి [పస్స మ. ని. ౧.౪౪౦ సాలేయ్యకసుత్తే] అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు [కిఞ్చక్ఖహేతు (సీ.)] వా సమ్పజానముసా భాసితా హోతి; పిసుణవాచో ఖో పన హోతి, ఇతో సుత్వా అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ – ఇతి సమగ్గానం వా భేత్తా, భిన్నానం వా అనుప్పదాతా, వగ్గారామో, వగ్గరతో, వగ్గనన్దీ, వగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి; ఫరుసవాచో ఖో పన హోతి, యా సా వాచా కణ్డకా కక్కసా ఫరుసా పరకటుకా పరాభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి; సమ్ఫప్పలాపీ ఖో పన హోతి అకాలవాదీ అభూతవాదీ అనత్థవాదీ అధమ్మవాదీ అవినయవాదీ, అనిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి అకాలేన అనపదేసం అపరియన్తవతిం అనత్థసంహితం – ఏవరూపం, భన్తే, వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సభాగతో వా పరిసాగతో వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘ఏహమ్భో పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’తి సో అజానం వా ఆహ – ‘న జానామీ’తి, జానం వా ఆహ – ‘జానామీ’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘న పస్సామీ’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘పస్సామీ’తి – ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా న సమ్పజానముసా భాసితా హోతి; పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ – ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా సహితానం వా అనుప్పదాతా సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి; ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి, యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి; సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ, నిధానవతిం వాచం భాసితా హోతి కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం – ఏవరూపం, భన్తే, వచీసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘వచీసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం వచీసమాచార’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘‘మనోసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం మనోసమాచార’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, మనోసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో మనోసమాచారో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, మనోసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో మనోసమాచారో సేవితబ్బో.

౧౧౩. ‘‘కథంరూపం, భన్తే, మనోసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అభిజ్ఝాలు హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం తం అభిజ్ఝాతా హోతి – ‘అహో వత యం పరస్స తం మమస్సా’తి; బ్యాపన్నచిత్తో ఖో పన హోతి పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో – ‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తు వా వజ్ఝన్తు వా ఉచ్ఛిజ్జన్తు వా వినస్సన్తు వా మా వా అహేసు’న్తి – ఏవరూపం, భన్తే, మనోసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, మనోసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం తం నాభిజ్ఝాతా హోతి – ‘అహో వత యం పరస్స తం మమస్సా’తి; అబ్యాపన్నచిత్తో ఖో పన హోతి అప్పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో – ‘ఇమే సత్తా అవేరా అబ్యాబజ్ఝా [అబ్యాపజ్ఝా (సీ. స్యా. కం. పీ. క.)] అనీఘా సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’తి – ఏవరూపం, భన్తే, మనోసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘మనోసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం మనోసమాచార’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౧౧౪. ‘‘‘చిత్తుప్పాదంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం చిత్తుప్పాద’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, చిత్తుప్పాదం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో చిత్తుప్పాదో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, చిత్తుప్పాదం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో చిత్తుప్పాదో సేవితబ్బో.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, చిత్తుప్పాదం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అభిజ్ఝాలు హోతి, అభిజ్ఝాసహగతేన చేతసా విహరతి; బ్యాపాదవా హోతి, బ్యాపాదసహగతేన చేతసా విహరతి; విహేసవా హోతి, విహేసాసహగతేన చేతసా విహరతి – ఏవరూపం, భన్తే, చిత్తుప్పాదం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, చిత్తుప్పాదం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి, అనభిజ్ఝాసహగతేన చేతసా విహరతి; అబ్యాపాదవా హోతి, అబ్యాపాదసహగతేన చేతసా విహరతి; అవిహేసవా హోతి, అవిహేసాసహగతేన చేతసా విహరతి – ఏవరూపం, భన్తే, చిత్తుప్పాదం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘చిత్తుప్పాదంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం చిత్తుప్పాద’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౧౧౫. ‘‘‘సఞ్ఞాపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞాపటిలాభ’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, సఞ్ఞాపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో సఞ్ఞాపటిలాభో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, సఞ్ఞాపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో సఞ్ఞాపటిలాభో సేవితబ్బో.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, సఞ్ఞాపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అభిజ్ఝాలు హోతి, అభిజ్ఝాసహగతాయ సఞ్ఞాయ విహరతి; బ్యాపాదవా హోతి, బ్యాపాదసహగతాయ సఞ్ఞాయ విహరతి; విహేసవా హోతి, విహేసాసహగతాయ సఞ్ఞాయ విహరతి – ఏవరూపం, భన్తే, సఞ్ఞాపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, సఞ్ఞాపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో అనభిజ్ఝాలు హోతి, అనభిజ్ఝాసహగతాయ సఞ్ఞాయ విహరతి; అబ్యాపాదవా హోతి, అబ్యాపాదసహగతాయ సఞ్ఞాయ విహరతి; అవిహేసవా హోతి, అవిహేసాసహగతాయ సఞ్ఞాయ విహరతి – ఏవరూపం, భన్తే, సఞ్ఞాపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘సఞ్ఞాపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్ఞాపటిలాభ’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౧౧౬. ‘‘‘దిట్ఠిపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిపటిలాభ’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, దిట్ఠిపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో దిట్ఠిపటిలాభో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, దిట్ఠిపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి – ఏవరూపో దిట్ఠిపటిలాభో సేవితబ్బో.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, దిట్ఠిపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో ఏవందిట్ఠికో హోతి – ‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి – ఏవరూపం, భన్తే, దిట్ఠిపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, దిట్ఠిపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, భన్తే, ఏకచ్చో ఏవందిట్ఠికో హోతి – ‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’తి – ఏవరూపం, భన్తే, దిట్ఠిపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘దిట్ఠిపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిపటిలాభ’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

౧౧౭. ‘‘‘అత్తభావపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్తభావపటిలాభ’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, అత్తభావపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి – ఏవరూపో అత్తభావపటిలాభో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, అత్తభావపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి – ఏవరూపో అత్తభావపటిలాభో సేవితబ్బో.

‘‘కథంరూపం, భన్తే, అత్తభావపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? సబ్యాబజ్ఝం [సబ్యాపజ్ఝం (సీ. స్యా. కం. పీ. క.)], భన్తే, అత్తభావపటిలాభం అభినిబ్బత్తయతో అపరినిట్ఠితభావాయ అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి; అబ్యాబజ్ఝం, భన్తే, అత్తభావపటిలాభం అభినిబ్బత్తయతో పరినిట్ఠితభావాయ అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘అత్తభావపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్తభావపటిలాభ’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామీ’’తి.

౧౧౮. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! సాధు ఖో త్వం, సారిపుత్త, ఇమస్స మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానాసి.

‘‘‘కాయసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కాయసమాచార’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం మయా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, సారిపుత్త, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో కాయసమాచారో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, సారిపుత్త, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి – ఏవరూపో కాయసమాచారో సేవితబ్బో.

‘‘కథంరూపం, సారిపుత్త, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? ఇధ, సారిపుత్త, ఏకచ్చో పాణాతిపాతీ హోతి లుద్దో లోహితపాణి హతప్పహతే నివిట్ఠో అదయాపన్నో పాణభూతేసు; అదిన్నాదాయీ ఖో పన హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా తం అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి; కామేసుమిచ్ఛాచారీ ఖో పన హోతి, యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సస్సామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి తథారూపాసు చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి – ఏవరూపం, సారిపుత్త, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి.

‘‘కథంరూపం, సారిపుత్త, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి? ఇధ, సారిపుత్త, ఏకచ్చో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి నిహితదణ్డో నిహితసత్థో, లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి; అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి, యం తం పరస్స పరవిత్తూపకరణం గామగతం వా అరఞ్ఞగతం వా తం నాదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదాతా హోతి; కామేసుమిచ్ఛాచారం పహాయ కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో హోతి, యా తా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సస్సామికా సపరిదణ్డా అన్తమసో మాలాగుళపరిక్ఖిత్తాపి తథారూపాసు న చారిత్తం ఆపజ్జితా హోతి – ఏవరూపం, సారిపుత్త, కాయసమాచారం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘కాయసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కాయసమాచార’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం మయా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘వచీసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి …పే… మనోసమాచారంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి…పే… చిత్తుప్పాదంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి…పే… సఞ్ఞాపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి…పే… దిట్ఠిపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి…పే….

‘‘‘అత్తభావపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్తభావపటిలాభ’న్తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం మయా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, సారిపుత్త, అత్తభావపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో అత్తభావపటిలాభో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, సారిపుత్త, అత్తభావపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి – ఏవరూపో అత్తభావపటిలాభో సేవితబ్బో.

‘‘కథంరూపం, సారిపుత్త, అత్తభావపటిలాభం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి? సబ్యాబజ్ఝం, సారిపుత్త, అత్తభావపటిలాభం అభినిబ్బత్తయతో అపరినిట్ఠితభావాయ అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి; అబ్యాబజ్ఝం, సారిపుత్త, అత్తభావపటిలాభం అభినిబ్బత్తయతో పరినిట్ఠితభావాయ అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి. ‘అత్తభావపటిలాభంపాహం, భిక్ఖవే, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; తఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్తభావపటిలాభ’న్తి – ఇతి యం తం వుత్తం మయా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇమస్స ఖో, సారిపుత్త, మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౧౯. ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; సోతవిఞ్ఞేయ్యం సద్దంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పి; ఘానవిఞ్ఞేయ్యం గన్ధంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; జివ్హావిఞ్ఞేయ్యం రసంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; కాయవిఞ్ఞేయ్యం ఫోట్ఠబ్బంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి; మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. ‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం న సేవితబ్బం; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సేవితబ్బం. ‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘సోతవిఞ్ఞేయ్యం సద్దంపాహం, సారిపుత్త…పే… ఏవరూపో సోతవిఞ్ఞేయ్యో సద్దో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో సోతవిఞ్ఞేయ్యో సద్దో సేవితబ్బో… ఏవరూపో ఘానవిఞ్ఞేయ్యో గన్ధో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో ఘానవిఞ్ఞేయ్యో గన్ధో సేవితబ్బో… ఏవరూపో జివ్హావిఞ్ఞేయ్యో రసో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో జివ్హావిఞ్ఞేయ్యో రసో సేవితబ్బో… కాయవిఞ్ఞేయ్యం ఫోట్ఠబ్బంపాహం, సారిపుత్త … ఏవరూపో కాయవిఞ్ఞేయ్యో ఫోట్ఠబ్బో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో కాయవిఞ్ఞేయ్యో ఫోట్ఠబ్బో సేవితబ్బో.

‘‘‘మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో మనోవిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో మనోవిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో సేవితబ్బో. ‘మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామీ’’తి.

౧౨౦. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! సాధు ఖో త్వం, సారిపుత్త, ఇమస్స మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానాసి. ‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం మయా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, సారిపుత్త, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం న సేవితబ్బం; యథారూపఞ్చ ఖో, సారిపుత్త, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సేవితబ్బం. ‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం మయా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘సోతవిఞ్ఞేయ్యం సద్దంపాహం, సారిపుత్త…పే… ఏవరూపో సోతవిఞ్ఞేయ్యో సద్దో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో సోతవిఞ్ఞేయ్యో సద్దో సేవితబ్బో… ఏవరూపో ఘానవిఞ్ఞేయ్యో గన్ధో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో ఘానవిఞ్ఞేయ్యో గన్ధో సేవితబ్బో… ఏవరూపో జివ్హావిఞ్ఞేయ్యో రసో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో జివ్హావిఞ్ఞేయ్యో రసో సేవితబ్బో… ఏవరూపో కాయవిఞ్ఞేయ్యో ఫోట్ఠబ్బో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో కాయవిఞ్ఞేయ్యో ఫోట్ఠబ్బో సేవితబ్బో.

‘‘మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మంపాహం, సారిపుత్త…పే… ఏవరూపో మనోవిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో మనోవిఞ్ఞేయ్యో ధమ్మో సేవితబ్బో. ‘మనోవిఞ్ఞేయ్యం ధమ్మంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం మయా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇమస్స ఖో, సారిపుత్త, మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౨౧. ‘‘చీవరంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పి…పే… పిణ్డపాతంపాహం, సారిపుత్త… సేనాసనంపాహం, సారిపుత్త… గామంపాహం, సారిపుత్త… నిగమంపాహం, సారిపుత్త… నగరంపాహం, సారిపుత్త… జనపదంపాహం, సారిపుత్త… పుగ్గలంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స, ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామి. ‘చీవరంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపం చీవరం న సేవితబ్బం; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపం చీవరం సేవితబ్బం. ‘చీవరంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం.

‘‘పిణ్డపాతంపాహం, సారిపుత్త…పే… ఏవరూపో పిణ్డపాతో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో పిణ్డపాతో సేవితబ్బో… సేనాసనంపాహం, సారిపుత్త…పే… ఏవరూపం సేనాసనం న సేవితబ్బం… ఏవరూపం సేనాసనం సేవితబ్బం… గామంపాహం, సారిపుత్త …పే… ఏవరూపో గామో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో గామో సేవితబ్బో… ఏవరూపో నిగమో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో నిగమో సేవితబ్బో… ఏవరూపం నగరం న సేవితబ్బం… ఏవరూపం నగరం సేవితబ్బం… ఏవరూపో జనపదో న సేవితబ్బో… ఏవరూపో జనపదో సేవితబ్బో.

‘‘‘పుగ్గలంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం భగవతా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, భన్తే, పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, భన్తే, పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో. ‘పుగ్గలంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం భగవతా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తన్తి. ఇమస్స ఖో అహం, భన్తే, భగవతా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానామీ’’తి.

౧౨౨. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్త! సాధు ఖో త్వం, సారిపుత్త, ఇమస్స మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స, విత్థారేన అత్థం అవిభత్తస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానాసి. ‘చీవరంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం మయా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, సారిపుత్త, చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపం చీవరం న సేవితబ్బం; యథారూపఞ్చ ఖో, సారిపుత్త, చీవరం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపం చీవరం సేవితబ్బం. ‘చీవరంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం మయా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. (యథా పఠమం తథా విత్థారేతబ్బం) ఏవరూపో పిణ్డపాతో… ఏవరూపం సేనాసనం… ఏవరూపో గామో… ఏవరూపో నిగమో… ఏవరూపం నగరం… ఏవరూపో జనపదో.

‘‘‘పుగ్గలంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం మయా. కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం? యథారూపం, సారిపుత్త, పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి, కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో; యథారూపఞ్చ ఖో, సారిపుత్త, పుగ్గలం సేవతో అకుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి, కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తి ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో. ‘పుగ్గలంపాహం, సారిపుత్త, దువిధేన వదామి – సేవితబ్బమ్పి, అసేవితబ్బమ్పీ’తి – ఇతి యం తం వుత్తం మయా ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇమస్స ఖో, సారిపుత్త, మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౨౩. ‘‘సబ్బేపి చే, సారిపుత్త, ఖత్తియా ఇమస్స మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్యుం, సబ్బేసానమ్పిస్స ఖత్తియానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సబ్బేపి చే, సారిపుత్త, బ్రాహ్మణా…పే… సబ్బేపి చే, సారిపుత్త, వేస్సా… సబ్బేపి చే, సారిపుత్త, సుద్దా ఇమస్స మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్యుం, సబ్బేసానమ్పిస్స సుద్దానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. సదేవకోపి చే, సారిపుత్త, లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా ఇమస్స మయా సంఖిత్తేన భాసితస్స ఏవం విత్థారేన అత్థం ఆజానేయ్య, సదేవకస్సపిస్స లోకస్స సమారకస్స సబ్రహ్మకస్స సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.

౫. బహుధాతుకసుత్తం

౧౨౪. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘యాని కానిచి, భిక్ఖవే, భయాని ఉప్పజ్జన్తి సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపసగ్గా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, నళాగారా వా తిణాగారా వా అగ్గి ముత్తో [అగ్గిముక్కో (సీ. పీ.)] కూటాగారానిపి దహతి ఉల్లిత్తావలిత్తాని నివాతాని ఫుసితగ్గళాని పిహితవాతపానాని; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యాని కానిచి భయాని ఉప్పజ్జన్తి సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపద్దవా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో; యే కేచి ఉపసగ్గా ఉప్పజ్జన్తి సబ్బే తే బాలతో ఉప్పజ్జన్తి, నో పణ్డితతో. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో; సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో; సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో. నత్థి, భిక్ఖవే, పణ్డితతో భయం, నత్థి పణ్డితతో ఉపద్దవో, నత్థి పణ్డితతో ఉపసగ్గో. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ‘పణ్డితా భవిస్సామ వీమంసకా’తి – ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, పణ్డితో భిక్ఖు ‘వీమంసకో’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ధాతుకుసలో చ హోతి, ఆయతనకుసలో చ హోతి, పటిచ్చసముప్పాదకుసలో చ హోతి, ఠానాఠానకుసలో చ హోతి – ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, పణ్డితో భిక్ఖు ‘వీమంసకో’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౨౫. ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘అట్ఠారస ఖో ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – చక్ఖుధాతు, రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు; సోతధాతు, సద్దధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు; ఘానధాతు, గన్ధధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు; జివ్హాధాతు, రసధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు; కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు; మనోధాతు, ధమ్మధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, అట్ఠారస ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ఛయిమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛ ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ఛయిమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – సుఖధాతు, దుక్ఖధాతు, సోమనస్సధాతు, దోమనస్సధాతు, ఉపేక్ఖాధాతు, అవిజ్జాధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛ ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ఛయిమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – కామధాతు, నేక్ఖమ్మధాతు, బ్యాపాదధాతు, అబ్యాపాదధాతు, విహింసాధాతు, అవిహింసాధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ఛ ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. తిస్సో ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – కామధాతు, రూపధాతు, అరూపధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, తిస్సో ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘సియా పన, భన్తే, అఞ్ఞోపి పరియాయో, యథా ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘సియా, ఆనన్ద. ద్వే ఇమా, ఆనన్ద, ధాతుయో – సఙ్ఖతాధాతు, అసఙ్ఖతాధాతు. ఇమా ఖో, ఆనన్ద, ద్వే ధాతుయో యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతాపి ఖో, ఆనన్ద, ‘ధాతుకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౨౬. ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘ఆయతనకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఛ ఖో పనిమాని, ఆనన్ద, అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని – చక్ఖుచేవ రూపా చ సోతఞ్చ సద్దా చ ఘానఞ్చ గన్ధా చ జివ్హా చ రసా చ కాయో చ ఫోట్ఠబ్బా చ మనో చ ధమ్మా చ. ఇమాని ఖో, ఆనన్ద, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని యతో జానాతి పస్సతి – ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘ఆయతనకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘పటిచ్చసముప్పాదకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి, ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి, యదిదం – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సూపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సూపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి’. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘పటిచ్చసముప్పాదకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౨౭. ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ‘ఠానాఠానకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి? ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖు ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి [కిఞ్చి (స్యా. కం. క.)] సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి, ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౨౮. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో పితరం జీవితా వోరోపేయ్య…పే… అరహన్తం జీవితా వోరోపేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో దుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో దుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పుథుజ్జనో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౨౯. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ఏకో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే రాజానో చక్కవత్తినో అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ఏకో రాజా చక్కవత్తీ ఉప్పజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౩౦. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పురిసో అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీ, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పురిసో రాజా అస్స చక్కవత్తీ, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ సక్కత్తం కరేయ్య … మారత్తం కరేయ్య… బ్రహ్మత్తం కరేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం పురిసో సక్కత్తం కరేయ్య… మారత్తం కరేయ్య… బ్రహ్మత్తం కరేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

౧౩౧. ‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయదుచ్చరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీదుచ్చరితస్స…పే… యం మనోదుచ్చరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీదుచ్చరితస్స…పే… యం మనోదుచ్చరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీతి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయసుచరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయసుచరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీసుచరితస్స…పే… యం మనోసుచరితస్స అనిట్ఠో అకన్తో అమనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీసుచరితస్స…పే… యం మనోసుచరితస్స ఇట్ఠో కన్తో మనాపో విపాకో నిబ్బత్తేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి.

‘‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీదుచ్చరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీదుచ్చరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోదుచ్చరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం కాయసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం కాయసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం వచీసుచరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి పజానాతి; ‘ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం వచీసుచరితసమఙ్గీ…పే… యం మనోసుచరితసమఙ్గీ తంనిదానా తప్పచ్చయా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’తి పజానాతి. ఏత్తావతా ఖో, ఆనన్ద, ‘ఠానాఠానకుసలో భిక్ఖూ’తి అలం వచనాయా’’తి.

౧౩౨. ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తే! కోనామో అయం, భన్తే, ధమ్మపరియాయో’’తి? ‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఆనన్ద, ఇమం ధమ్మపరియాయం ‘బహుధాతుకో’తిపి నం ధారేహి, ‘చతుపరివట్టో’తిపి నం ధారేహి, ‘ధమ్మాదాసో’తిపి నం ధారేహి, ‘అమతదున్దుభీ’తిపి [దుద్రభీతిపి (క.)] నం ధారేహి, ‘అనుత్తరో సఙ్గామవిజయో’తిపి నం ధారేహీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

బహుధాతుకసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.

౬. ఇసిగిలిసుత్తం

౧౩౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవో’’తి. ‘‘భదన్తే’’తి తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతం వేభారం పబ్బత’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏతస్సపి ఖో, భిక్ఖవే, వేభారస్స పబ్బతస్స అఞ్ఞావ సమఞ్ఞా అహోసి అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి’’.

‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతం పణ్డవం పబ్బత’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏతస్సపి ఖో, భిక్ఖవే, పణ్డవస్స పబ్బతస్స అఞ్ఞావ సమఞ్ఞా అహోసి అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి’’.

‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతం వేపుల్లం పబ్బత’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏతస్సపి ఖో, భిక్ఖవే, వేపుల్లస్స పబ్బతస్స అఞ్ఞావ సమఞ్ఞా అహోసి అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి’’.

‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఏతం గిజ్ఝకూటం పబ్బత’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఏతస్సపి ఖో, భిక్ఖవే, గిజ్ఝకూటస్స పబ్బతస్స అఞ్ఞావ సమఞ్ఞా అహోసి అఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి’’.

‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఇమం ఇసిగిలిం పబ్బత’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘ఇమస్స ఖో పన, భిక్ఖవే, ఇసిగిలిస్స పబ్బతస్స ఏసావ సమఞ్ఞా అహోసి ఏసా పఞ్ఞత్తి’’.

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధసతాని ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసినో అహేసుం. తే ఇమం పబ్బతం పవిసన్తా దిస్సన్తి, పవిట్ఠా న దిస్సన్తి. తమేనం మనుస్సా దిస్వా ఏవమాహంసు – ‘అయం పబ్బతో ఇమే ఇసీ [ఇసయో (క.)] గిలతీ’తి; ‘ఇసిగిలి ఇసిగిలి’ త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది. ఆచిక్ఖిస్సామి [అచిక్ఖిస్సామి వో (క.)], భిక్ఖవే, పచ్చేకబుద్ధానం నామాని; కిత్తయిస్సామి, భిక్ఖవే, పచ్చేకబుద్ధానం నామాని; దేసేస్సామి, భిక్ఖవే, పచ్చేకబుద్ధానం నామాని. తం సుణాథ, సాధుకం మనసి కరోథ; భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం. భగవా ఏతదవోచ –

౧౩౪. ‘‘అరిట్ఠో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో [పచ్చేకబుద్ధో (క. సీ. పీ.)] ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; ఉపరిట్ఠో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; తగరసిఖీ [తగ్గరసిఖీ (క.)] నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; యసస్సీ నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; సుదస్సనో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; పియదస్సీ నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; గన్ధారో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; పిణ్డోలో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; ఉపాసభో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; నీతో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; తథో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి, సుతవా నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి; భావితత్తో నామ, భిక్ఖవే, పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసీ అహోసి.

౧౩౫. ‘‘యే సత్తసారా అనీఘా నిరాసా,

పచ్చేకమేవజ్ఝగమంసు బోధిం [పచ్చేకమేవజ్ఝగముం సుబోధిం (సీ. స్యా. కం. పీ.)];

తేసం విసల్లాన నరుత్తమానం,

నామాని మే కిత్తయతో సుణాథ.

‘‘అరిట్ఠో ఉపరిట్ఠో తగరసిఖీ యసస్సీ,

సుదస్సనో పియదస్సీ చ సుసమ్బుద్ధో [బుద్ధో (సీ. స్యా. కం. పీ.)];

గన్ధారో పిణ్డోలో ఉపాసభో చ,

నీతో తథో సుతవా భావితత్తో.

‘‘సుమ్భో సుభో మతులో [మేథులో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అట్ఠమో చ,

అథస్సుమేఘో [అట్ఠసుమేధో (క.)] అనీఘో సుదాఠో;

పచ్చేకబుద్ధా భవనేత్తిఖీణా,

హిఙ్గూ చ హిఙ్గో చ మహానుభావా.

‘‘ద్వే జాలినో మునినో అట్ఠకో చ,

అథ కోసల్లో బుద్ధో అథో సుబాహు;

ఉపనేమిసో నేమిసో సన్తచిత్తో,