౩. సుఞ్ఞతవగ్గో

౧. చూళసుఞ్ఞతసుత్తం

౧౭౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏకమిదం, భన్తే, సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి నగరకం నామ సక్యానం నిగమో. తత్థ మే, భన్తే, భగవతో సమ్ముఖా సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘సుఞ్ఞతావిహారేనాహం, ఆనన్ద, ఏతరహి బహులం విహరామీ’తి. కచ్చి మేతం, భన్తే, సుస్సుతం సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారిత’’న్తి? ‘‘తగ్ఘ తే ఏతం, ఆనన్ద, సుస్సుతం సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారితం. పుబ్బేపాహం [పుబ్బేచాహం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], ఆనన్ద, ఏతరహిపి [ఏతరహి చ (సబ్బత్థ)] సుఞ్ఞతావిహారేన బహులం విహరామి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, అయం మిగారమాతుపాసాదో సుఞ్ఞో హత్థిగవస్సవళవేన, సుఞ్ఞో జాతరూపరజతేన, సుఞ్ఞో ఇత్థిపురిససన్నిపాతేన అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – భిక్ఖుసఙ్ఘం పటిచ్చ ఏకత్తం; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా గామసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా మనుస్ససఞ్ఞం, అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా గామసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా మనుస్ససఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం గామసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం మనుస్ససఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’’’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౭౭. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా మనుస్ససఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా అరఞ్ఞసఞ్ఞం, పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స పథవీసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, ఆసభచమ్మం సఙ్కుసతేన సువిహతం విగతవలికం; ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు యం ఇమిస్సా పథవియా ఉక్కూలవిక్కూలం నదీవిదుగ్గం ఖాణుకణ్టకట్ఠానం పబ్బతవిసమం తం సబ్బం [సబ్బం (క.)] అమనసికరిత్వా పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స పథవీసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా మనుస్ససఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం మనుస్ససఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం అరఞ్ఞసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౭౮. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా అరఞ్ఞసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా పథవీసఞ్ఞం, ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా అరఞ్ఞసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం అరఞ్ఞసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం పథవీసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౭౯. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా పథవీసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా పథవీసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం పథవీసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౮౦. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౮౧. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద భిక్ఖు అమనసికరిత్వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ ఏకత్త’న్తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౮౨. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, అనిమిత్తం చేతోసమాధిం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స అనిమిత్తే చేతోసమాధిమ్హి చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ సళాయతనికం జీవితపచ్చయా’తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ సళాయతనికం జీవితపచ్చయా’తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౮౩. ‘‘పున చపరం, ఆనన్ద, భిక్ఖు అమనసికరిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, అమనసికరిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞం, అనిమిత్తం చేతోసమాధిం పటిచ్చ మనసి కరోతి ఏకత్తం. తస్స అనిమిత్తే చేతోసమాధిమ్హి చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి అధిముచ్చతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘అయమ్పి ఖో అనిమిత్తో చేతోసమాధి అభిసఙ్ఖతో అభిసఞ్చేతయితో’. ‘యం ఖో పన కిఞ్చి అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం తదనిచ్చం నిరోధధమ్మ’న్తి పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి. సో ఏవం పజానాతి – ‘యే అస్సు దరథా కామాసవం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా భవాసవం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, యే అస్సు దరథా అవిజ్జాసవం పటిచ్చ తేధ న సన్తి, అత్థి చేవాయం దరథమత్తా యదిదం – ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ సళాయతనికం జీవితపచ్చయా’తి. సో ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం కామాసవేనా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం భవాసవేనా’తి పజానాతి, ‘సుఞ్ఞమిదం సఞ్ఞాగతం అవిజ్జాసవేనా’తి పజానాతి, ‘అత్థి చేవిదం అసుఞ్ఞతం యదిదం – ఇమమేవ కాయం పటిచ్చ సళాయతనికం జీవితపచ్చయా’తి. ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి, యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి తం ‘సన్తమిదం అత్థీ’తి పజానాతి. ఏవమ్పిస్స ఏసా, ఆనన్ద, యథాభుచ్చా అవిపల్లత్థా పరిసుద్ధా పరమానుత్తరా సుఞ్ఞతావక్కన్తి భవతి.

౧౮౪. ‘‘యేపి హి కేచి, ఆనన్ద, అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరింసు, సబ్బే తే ఇమంయేవ పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరింసు. యేపి [యే (సీ. పీ.)] హి కేచి, ఆనన్ద, అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సన్తి, సబ్బే తే ఇమంయేవ పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సన్తి. యేపి [యే (సీ. పీ.)] హి కేచి, ఆనన్ద, ఏతరహి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి, సబ్బే తే ఇమంయేవ పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి. తస్మాతిహ, ఆనన్ద, ‘పరిసుద్ధం పరమానుత్తరం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామా’తి [విహరిస్సామీతి (పీ. క.)] – ఏవఞ్హి వో [తే (క.)], ఆనన్ద, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

చూళసుఞ్ఞతసుత్తం నిట్ఠితం పఠమం.

౨. మహాసుఞ్ఞతసుత్తం

౧౮౫. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కపిలవత్థుం పిణ్డాయ పావిసి. కపిలవత్థుస్మిం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన కాళఖేమకస్స సక్కస్స విహారో తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయ. తేన ఖో పన సమయేన కాళఖేమకస్స సక్కస్స విహారే సమ్బహులాని సేనాసనాని పఞ్ఞత్తాని హోన్తి. అద్దసా ఖో భగవా కాళఖేమకస్స సక్కస్స విహారే సమ్బహులాని సేనాసనాని పఞ్ఞత్తాని. దిస్వాన భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘సమ్బహులాని ఖో కాళఖేమకస్స సక్కస్స విహారే సేనాసనాని పఞ్ఞత్తాని. సమ్బహులా ను ఖో ఇధ భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి.

౧౮౬. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఆనన్దో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఘటాయ సక్కస్స విహారే చీవరకమ్మం కరోతి. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన ఘటాయ సక్కస్స విహారో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘సమ్బహులాని ఖో, ఆనన్ద, కాళఖేమకస్స సక్కస్స విహారే సేనాసనాని పఞ్ఞత్తాని. సమ్బహులా ను ఖో ఏత్థ భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి? ‘‘సమ్బహులాని, భన్తే, కాళఖేమకస్స సక్కస్స విహారే సేనాసనాని పఞ్ఞత్తాని. సమ్బహులా భిక్ఖూ ఏత్థ విహరన్తి. చీవరకారసమయో నో, భన్తే, వత్తతీ’’తి.

‘‘న ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు సోభతి సఙ్గణికారామో సఙ్గణికరతో సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో గణారామో గణరతో గణసమ్ముదితో. సో వతానన్ద, భిక్ఖు సఙ్గణికారామో సఙ్గణికరతో సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో గణారామో గణరతో గణసమ్ముదితో యం తం నేక్ఖమ్మసుఖం పవివేకసుఖం ఉపసమసుఖం సమ్బోధిసుఖం [సమ్బోధసుఖం (సీ. పీ.), సమ్బోధసుఖం చిత్తేకగ్గతాసుఖం (క.) ఉపరి అరణవిభఙ్గసుత్తే పన సమ్బోధిసుఖన్త్వేవ దిస్సతి] తస్స సుఖస్స నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యో చ ఖో సో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏకో గణస్మా వూపకట్ఠో విహరతి తస్సేతం భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం యం తం నేక్ఖమ్మసుఖం పవివేకసుఖం ఉపసమసుఖం సమ్బోధిసుఖం తస్స సుఖస్స నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీతి – ఠానమేతం విజ్జతి.

‘‘సో వతానన్ద, భిక్ఖు సఙ్గణికారామో సఙ్గణికరతో సఙ్గణికారామతం అనుయుత్తో గణారామో గణరతో గణసమ్ముదితో సామాయికం వా కన్తం చేతోవిముత్తిం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతి అసామాయికం వా అకుప్పన్తి – నేతం ఠానం విజ్జతి. యో చ ఖో సో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏకో గణస్మా వూపకట్ఠో విహరతి తస్సేతం భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం సామాయికం వా కన్తం చేతోవిముత్తిం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతి అసామాయికం వా అకుప్పన్తి – ఠానమేతం విజ్జతి.

‘‘నాహం, ఆనన్ద, ఏకం రూపమ్పి [ఏకరూపమ్పి (సీ.)] సమనుపస్సామి యత్థ రత్తస్స యథాభిరతస్స రూపస్స విపరిణామఞ్ఞథాభావా న ఉప్పజ్జేయ్యుం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సూపాయాసా.

౧౮౭. ‘‘అయం ఖో పనానన్ద, విహారో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో యదిదం – సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం [విహరతం (క. సీ.), విహరతి (స్యా. కం. క.)]. తత్ర చే, ఆనన్ద, తథాగతం ఇమినా విహారేన విహరన్తం భవన్తి [భగవన్తం (సీ. స్యా. కం. క.)] ఉపసఙ్కమితారో భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఉపాసకా ఉపాసికాయో రాజానో రాజమహామత్తా తిత్థియా తిత్థియసావకా. తత్రానన్ద, తథాగతో వివేకనిన్నేనేవ చిత్తేన వివేకపోణేన వివేకపబ్భారేన వూపకట్ఠేన నేక్ఖమ్మాభిరతేన బ్యన్తీభూతేన సబ్బసో ఆసవట్ఠానీయేహి ధమ్మేహి అఞ్ఞదత్థు ఉయ్యోజనికపటిసంయుత్తంయేవ కథం కత్తా హోతి. తస్మాతిహానన్ద, భిక్ఖు చేపి ఆకఙ్ఖేయ్య – ‘అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్య’న్తి, తేనానన్ద, భిక్ఖునా అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం సన్నిసాదేతబ్బం ఏకోది కాతబ్బం సమాదహాతబ్బం.

౧౮౮. ‘‘కథఞ్చానన్ద, భిక్ఖు అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతి సన్నిసాదేతి ఏకోదిం కరోతి [ఏకోదికరోతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] సమాదహతి? ఇధానన్ద, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే… దుతియం ఝానం… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతి సన్నిసాదేతి ఏకోదిం కరోతి సమాదహతి. సో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి. తస్స అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో సుఞ్ఞతాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఖో మే మనసికరోతో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సో బహిద్ధా సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి…పే… సో అజ్ఝత్తబహిద్ధా సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి …పే… సో ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి. తస్స ఆనేఞ్జం మనసికరోతో ఆనేఞ్జాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘ఆనేఞ్జం ఖో మే మనసికరోతో ఆనేఞ్జాయ చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి న విముచ్చతీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

‘‘తేనానన్ద, భిక్ఖునా తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం సన్నిసాదేతబ్బం ఏకోది కాతబ్బం సమాదహాతబ్బం. సో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి. తస్స అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం మనసికరోతో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఖో మే మనసికరోతో అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సో బహిద్ధా సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి…పే… సో అజ్ఝత్తబహిద్ధా సుఞ్ఞతం మనసి కరోతి…పే… సో ఆనేఞ్జం మనసి కరోతి. తస్స ఆనేఞ్జం మనసికరోతో ఆనేఞ్జాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘ఆనేఞ్జం ఖో మే మనసికరోతో ఆనేఞ్జాయ చిత్తం పక్ఖన్దతి పసీదతి సన్తిట్ఠతి విముచ్చతీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

౧౮౯. ‘‘తస్స చే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో చఙ్కమాయ చిత్తం నమతి, సో చఙ్కమతి – ‘ఏవం మం చఙ్కమన్తం నాభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. తస్స చే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో ఠానాయ చిత్తం నమతి, సో తిట్ఠతి – ‘ఏవం మం ఠితం నాభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. తస్స చే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో నిసజ్జాయ చిత్తం నమతి, సో నిసీదతి – ‘ఏవం మం నిసిన్నం నాభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. తస్స చే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో సయనాయ చిత్తం నమతి, సో సయతి – ‘ఏవం మం సయన్తం నాభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవిస్సన్తీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

‘‘తస్స చే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో కథాయ [భస్సాయ (సీ.), భాసాయ (స్యా. కం. పీ.)] చిత్తం నమతి, సో – ‘యాయం కథా హీనా గమ్మా పోథుజ్జనికా అనరియా అనత్థసంహితా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి, సేయ్యథిదం – రాజకథా చోరకథా మహామత్తకథా సేనాకథా భయకథా యుద్ధకథా అన్నకథా పానకథా వత్థకథా సయనకథా మాలాకథా గన్ధకథా ఞాతికథా యానకథా గామకథా నిగమకథా నగరకథా జనపదకథా ఇత్థికథా సురాకథా విసిఖాకథా కుమ్భట్ఠానకథా పుబ్బపేతకథా నానత్తకథా లోకక్ఖాయికా సముద్దక్ఖాయికా ఇతిభవాభవకథా ఇతి వా ఇతి – ఏవరూపిం కథం న కథేస్సామీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. యా చ ఖో అయం, ఆనన్ద, కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవినీవరణసప్పాయా [చేతోవిచారణసప్పాయా (సీ. స్యా. కం.), చేతోవివరణసప్పాయా (పీ.)] ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా ఇతి – ‘ఏవరూపిం కథం కథేస్సామీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

‘‘తస్స చే, ఆనన్ద, భిక్ఖునో ఇమినా విహారేన విహరతో వితక్కాయ చిత్తం నమతి, సో – ‘యే తే వితక్కా హీనా గమ్మా పోథుజ్జనికా అనరియా అనత్థసంహితా న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తన్తి, సేయ్యథిదం – కామవితక్కో బ్యాపాదవితక్కో విహింసావితక్కో ఇతి ఏవరూపే వితక్కే [ఏవరూపేన వితక్కేన (సీ. స్యా. కం. క.)] న వితక్కేస్సామీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. యే చ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, వితక్కా అరియా నియ్యానికా నియ్యన్తి తక్కరస్స సమ్మాదుక్ఖక్ఖయాయ, సేయ్యథిదం – నేక్ఖమ్మవితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో అవిహింసావితక్కో ఇతి – ‘ఏవరూపే వితక్కే [ఏవరూపేన వితక్కేన (క.)] వితక్కేస్సామీ’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

౧౯౦. ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – ఇమే ఖో, ఆనన్ద, పఞ్చ కామగుణా యత్థ భిక్ఖునా అభిక్ఖణం సకం చిత్తం పచ్చవేక్ఖితబ్బం – ‘అత్థి ను ఖో మే ఇమేసు పఞ్చసు కామగుణేసు అఞ్ఞతరస్మిం వా అఞ్ఞతరస్మిం వా ఆయతనే ఉప్పజ్జతి చేతసో సముదాచారో’తి? సచే, ఆనన్ద, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం పజానాతి – ‘అత్థి ఖో మే ఇమేసు పఞ్చసు కామగుణేసు అఞ్ఞతరస్మిం వా అఞ్ఞతరస్మిం వా ఆయతనే ఉప్పజ్జతి చేతసో సముదాచారో’తి, ఏవం సన్తమేతం [ఏవం సన్తం (అట్ఠ.)], ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘యో ఖో ఇమేసు పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో సో మే నప్పహీనో’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. సచే పనానన్ద, భిక్ఖు పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం పజానాతి – ‘నత్థి ఖో మే ఇమేసు పఞ్చసు కామగుణేసు అఞ్ఞతరస్మిం వా అఞ్ఞతరస్మిం వా ఆయతనే ఉప్పజ్జతి చేతసో సముదాచారో’తి, ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘యో ఖో ఇమేసు పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగో సో మే పహీనో’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

౧౯౧. ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, ఆనన్ద, ఉపాదానక్ఖన్ధా యత్థ భిక్ఖునా ఉదయబ్బయానుపస్సినా విహాతబ్బం – ‘ఇతి రూపం ఇతి రూపస్స సముదయో ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో, ఇతి వేదనా… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. తస్స ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సినో విహరతో యో పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అస్మిమానో సో పహీయతి. ఏవం సన్తమేతం, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఏవం పజానాతి – ‘యో ఖో ఇమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అస్మిమానో సో మే పహీనో’తి. ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి. ఇమే ఖో తే, ఆనన్ద, ధమ్మా ఏకన్తకుసలా కుసలాయాతికా [ధమ్మా ఏకన్తకుసలాయతికా (సబ్బత్థ) అట్ఠకథాటీకా ఓలోకేతబ్బా] అరియా లోకుత్తరా అనవక్కన్తా పాపిమతా. తం కిం మఞ్ఞసి, ఆనన్ద, కం అత్థవసం సమ్పస్సమానో అరహతి సావకో సత్థారం అనుబన్ధితుం అపి పణుజ్జమానో’’తి [అపి పనుజ్జమానోపీతి (క. సీ.), అపి పయుజ్జమానోతి (స్యా. కం. పీ.)]? ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా. సాధు వత, భన్తే, భగవన్తంయేవ పటిభాతు ఏతస్స భాసితస్స అత్థో. భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి.

౧౯౨. ‘‘న ఖో, ఆనన్ద, అరహతి సావకో సత్థారం అనుబన్ధితుం, యదిదం సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం తస్స హేతు [వేయ్యాకరణస్స హేతు (క.)]. తం కిస్స హేతు? దీఘరత్తస్స [దీఘరత్తం + అస్సాతి పదచ్ఛేదో] హి తే, ఆనన్ద, ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా. యా చ ఖో అయం, ఆనన్ద, కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవినీవరణసప్పాయా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమా అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి, సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా – ఏవరూపియా ఖో, ఆనన్ద, కథాయ హేతు అరహతి సావకో సత్థారం అనుబన్ధితుం అపి పణుజ్జమానో.

‘‘ఏవం సన్తే ఖో, ఆనన్ద, ఆచరియూపద్దవో హోతి, ఏవం సన్తే అన్తేవాసూపద్దవో హోతి, ఏవం సన్తే బ్రహ్మచారూపద్దవో హోతి.

౧౯౩. ‘‘కథఞ్చానన్ద, ఆచరియూపద్దవో హోతి? ఇధానన్ద, ఏకచ్చో సత్థా వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. తస్స తథావూపకట్ఠస్స విహరతో అన్వావత్తన్తి [అన్వావట్టన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమా చేవ జానపదా చ. సో అన్వావత్తన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ ముచ్ఛం నికామయతి [ముచ్ఛతి కామయతి (సీ. పీ.) అట్ఠకథాయం పన న తథా దిస్సతి], గేధం ఆపజ్జతి, ఆవత్తతి బాహుల్లాయ. అయం వుచ్చతానన్ద, ఉపద్దవో [ఉపద్దుతో (సీ. పీ.)] ఆచరియో. ఆచరియూపద్దవేన అవధింసు నం పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోబ్భవికా [పోనోభవికా (సీ. పీ.)] సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, ఆచరియూపద్దవో హోతి.

౧౯౪. ‘‘కథఞ్చానన్ద, అన్తేవాసూపద్దవో హోతి? తస్సేవ ఖో పనానన్ద, సత్థు సావకో తస్స సత్థు వివేకమనుబ్రూహయమానో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. తస్స తథావూపకట్ఠస్స విహరతో అన్వావత్తన్తి బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమా చేవ జానపదా చ. సో అన్వావత్తన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ ముచ్ఛం నికామయతి, గేధం ఆపజ్జతి, ఆవత్తతి బాహుల్లాయ. అయం వుచ్చతానన్ద, ఉపద్దవో అన్తేవాసీ. అన్తేవాసూపద్దవేన అవధింసు నం పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోబ్భవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, అన్తేవాసూపద్దవో హోతి.

౧౯౫. ‘‘కథఞ్చానన్ద, బ్రహ్మచారూపద్దవో హోతి? ఇధానన్ద, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. తస్స తథావూపకట్ఠస్స విహరతో అన్వావత్తన్తి బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమా చేవ జానపదా చ. సో అన్వావత్తన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ న ముచ్ఛం నికామయతి, న గేధం ఆపజ్జతి, న ఆవత్తతి బాహుల్లాయ. తస్సేవ ఖో పనానన్ద, సత్థు సావకో తస్స సత్థు వివేకమనుబ్రూహయమానో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. తస్స తథావూపకట్ఠస్స విహరతో అన్వావత్తన్తి బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమా చేవ జానపదా చ. సో అన్వావత్తన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జానపదేసు చ ముచ్ఛం నికామయతి, గేధం ఆపజ్జతి, ఆవత్తతి బాహుల్లాయ. అయం వుచ్చతానన్ద, ఉపద్దవో బ్రహ్మచారీ. బ్రహ్మచారూపద్దవేన అవధింసు నం పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోబ్భవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, బ్రహ్మచారూపద్దవో హోతి.

‘‘తత్రానన్ద, యో చేవాయం ఆచరియూపద్దవో, యో చ అన్తేవాసూపద్దవో అయం తేహి బ్రహ్మచారూపద్దవో దుక్ఖవిపాకతరో చేవ కటుకవిపాకతరో చ, అపి చ వినిపాతాయ సంవత్తతి.

౧౯౬. ‘‘తస్మాతిహ మం, ఆనన్ద, మిత్తవతాయ సముదాచరథ, మా సపత్తవతాయ. తం వో భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ.

‘‘కథఞ్చానన్ద, సత్థారం సావకా సపత్తవతాయ సముదాచరన్తి, నో మిత్తవతాయ? ఇధానన్ద, సత్థా సావకానం ధమ్మం దేసేతి అనుకమ్పకో హితేసీ అనుకమ్పం ఉపాదాయ – ‘ఇదం వో హితాయ, ఇదం వో సుఖాయా’తి. తస్స సావకా న సుస్సూసన్తి, న సోతం ఓదహన్తి, న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి, వోక్కమ్మ చ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, సత్థారం సావకా సపత్తవతాయ సముదాచరన్తి, నో మిత్తవతాయ.

‘‘కథఞ్చానన్ద, సత్థారం సావకా మిత్తవతాయ సముదాచరన్తి, నో సపత్తవతాయ? ఇధానన్ద, సత్థా సావకానం ధమ్మం దేసేతి అనుకమ్పకో హితేసీ అనుకమ్పం ఉపాదాయ – ‘ఇదం వో హితాయ, ఇదం వో సుఖాయా’తి. తస్స సావకా సుస్సూసన్తి, సోతం ఓదహన్తి, అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి, న చ వోక్కమ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. ఏవం ఖో, ఆనన్ద, సత్థారం సావకా మిత్తవతాయ సముదాచరన్తి, నో సపత్తవతాయ.

‘‘తస్మాతిహ మం, ఆనన్ద, మిత్తవతాయ సముదాచరథ, మా సపత్తవతాయ. తం వో భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ. న వో అహం, ఆనన్ద, తథా పరక్కమిస్సామి యథా కుమ్భకారో ఆమకే ఆమకమత్తే. నిగ్గయ్హ నిగ్గయ్హాహం, ఆనన్ద, వక్ఖామి; పవయ్హ పవయ్హ, ఆనన్ద, వక్ఖామి [పవయ్హ పవయ్హ (సీ. పీ.), పగ్గయ్హ పగ్గయ్హ ఆనన్ద వక్ఖామి (క.)]. యో సారో సో ఠస్సతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

మహాసుఞ్ఞతసుత్తం నిట్ఠితం దుతియం.

౩. అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తం

౧౯౭. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో సమ్బహులానం భిక్ఖూనం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో, తథాగతస్స మహిద్ధికతా మహానుభావతా, యత్ర హి నామ తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జానిస్సతి [అనుస్సరిస్సతి జానిస్సతి (క.)] – ‘ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంనామా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంగోత్తా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంసీలా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంపఞ్ఞా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంవిహారీ తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపి, ‘ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం’ ఇతిపీ’’తి! ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అచ్ఛరియా చేవ, ఆవుసో, తథాగతా అచ్ఛరియధమ్మసమన్నాగతా చ; అబ్భుతా చేవ, ఆవుసో, తథాగతా అబ్భుతధమ్మసమన్నాగతా చా’’తి. అయఞ్చ హిదం తేసం భిక్ఖూనం అన్తరాకథా విప్పకతా హోతి.

౧౯౮. అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. నిసజ్జ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి? ‘‘ఇధ, భన్తే, అమ్హాకం పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తానం ఉపట్ఠానసాలాయం సన్నిసిన్నానం సన్నిపతితానం అయమన్తరాకథా ఉదపాది – ‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో, అబ్భుతం, ఆవుసో, తథాగతస్స మహిద్ధికతా మహానుభావతా, యత్ర హి నామ తథాగతో అతీతే బుద్ధే పరినిబ్బుతే ఛిన్నపపఞ్చే ఛిన్నవటుమే పరియాదిన్నవట్టే సబ్బదుక్ఖవీతివత్తే జానిస్సతి – ఏవంజచ్చా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపి, ఏవంనామా… ఏవంగోత్తా… ఏవంసీలా… ఏవంధమ్మా.. ఏవంపఞ్ఞా… ఏవంవిహారీ… ఏవంవిముత్తా తే భగవన్తో అహేసుం ఇతిపీ’తి! ఏవం వుత్తే, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో అమ్హే ఏతదవోచ – ‘అచ్ఛరియా చేవ, ఆవుసో, తథాగతా అచ్ఛరియధమ్మసమన్నాగతా చ, అబ్భుతా చేవ, ఆవుసో, తథాగతా అబ్భుతధమ్మసమన్నాగతా చా’తి. అయం ఖో నో, భన్తే, అన్తరాకథా విప్పకతా; అథ భగవా అనుప్పత్తో’’తి.

౧౯౯. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘తస్మాతిహ తం, ఆనన్ద, భియ్యోసోమత్తాయ పటిభన్తు తథాగతస్స అచ్ఛరియా అబ్భుతధమ్మా’’తి [అబ్భుతా ధమ్మాతి (?)].

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘సతో సమ్పజానో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితం కాయం ఉపపజ్జీ’తి. యమ్పి, భన్తే, సతో సమ్పజానో బోధిసత్తో తుసితం కాయం ఉపపజ్జి ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘సతో సమ్పజానో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితే కాయే అట్ఠాసీ’తి. యమ్పి, భన్తే, సతో సమ్పజానో బోధిసత్తో తుసితే కాయే అట్ఠాసి ఇదంపాహం [ఇదంపహం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౦. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యావతాయుకం, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితే కాయే అట్ఠాసీ’తి. యమ్పి, భన్తే, యావతాయుకం బోధిసత్తో తుసితే కాయే అట్ఠాసి ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘సతో సమ్పజానో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితా, కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమీ’తి. యమ్పి, భన్తే, సతో సమ్పజానో బోధిసత్తో తుసితా కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమి ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౧. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో తుసితా కాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా, యత్థపిమే చన్దిమసూరియా ఏవంమహిద్ధికా ఏవంమహానుభావా ఆభాయ నానుభోన్తి తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నాతి. అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతి అప్పమాణో చ ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావ’న్తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౨. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, చత్తారో దేవపుత్తా చతుద్దిసం ఆరక్ఖాయ ఉపగచ్ఛన్తి – మా నం బోధిసత్తం వా బోధిసత్తమాతరం వా మనుస్సో వా అమనుస్సో వా కోచి వా విహేఠేసీ’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౩. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, పకతియా సీలవతీ బోధిసత్తమాతా హోతి విరతా పాణాతిపాతా విరతా అదిన్నాదానా విరతా కామేసుమిచ్ఛాచారా విరతా ముసావాదా విరతా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, న బోధిసత్తమాతు పురిసేసు మానసం ఉప్పజ్జతి కామగుణూపసంహితం, అనతిక్కమనీయా చ బోధిసత్తమాతా హోతి కేనచి పురిసేన రత్తచిత్తేనా’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, లాభినీ బోధిసత్తమాతా హోతి పఞ్చన్నం కామగుణానం. సా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేతీ’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౪. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, న బోధిసత్తమాతు కోచిదేవ ఆబాధో ఉప్పజ్జతి; సుఖినీ బోధిసత్తమాతా హోతి అకిలన్తకాయా; బోధిసత్తఞ్చ బోధిసత్తమాతా తిరోకుచ్ఛిగతం పస్సతి సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియం. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో. తత్రాస్స సుత్తం ఆవుతం నీలం వా పీతం వా లోహితం వా ఓదాతం వా పణ్డుసుత్తం వా. తమేనం చక్ఖుమా పురిసో హత్థే కరిత్వా పచ్చవేక్ఖేయ్య – అయం ఖో మణి వేళురియో సుభో జాతిమా అట్ఠంసో సుపరికమ్మకతో, తత్రిదం సుత్తం ఆవుతం నీలం వా పీతం వా లోహితం వా ఓదాతం వా పణ్డుసుత్తం వాతి. ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి, న బోధిసత్తమాతు కోచిదేవ ఆబాధో ఉప్పజ్జతి; సుఖినీ బోధిసత్తమాతా హోతి అకిలన్తకాయా; బోధిసత్తఞ్చ బోధిసత్తమాతా తిరోకుచ్ఛిగతం పస్సతి సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియ’న్తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౫. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘సత్తాహజాతే, ఆనన్ద, బోధిసత్తే బోధిసత్తమాతా కాలం కరోతి, తుసితం కాయం ఉపపజ్జతీ’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యథా ఖో పనానన్ద, అఞ్ఞా ఇత్థికా నవ వా దస వా మాసే గబ్భం కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా విజాయన్తి, న హేవం బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతి. దసేవ మాసాని బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా కుచ్ఛినా పరిహరిత్వా విజాయతీ’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యథా ఖో పనానన్ద, అఞ్ఞా ఇత్థికా నిసిన్నా వా నిపన్నా వా విజాయన్తి, న హేవం బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతి. ఠితావ బోధిసత్తం బోధిసత్తమాతా విజాయతీ’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, దేవా నం పఠమం పటిగ్గణ్హన్తి పచ్ఛా మనుస్సా’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౬. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అప్పత్తోవ బోధిసత్తో పథవిం హోతి, చత్తారో నం దేవపుత్తా పటిగ్గహేత్వా మాతు పురతో ఠపేన్తి – అత్తమనా, దేవి, హోహి; మహేసక్ఖో తే పుత్తో ఉప్పన్నో’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, విసదోవ నిక్ఖమతి అమక్ఖితో ఉదేన [ఉద్దేన (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అమక్ఖితో సేమ్హేన అమక్ఖితో రుహిరేన అమక్ఖితో కేనచి అసుచినా సుద్ధో విసదో [విసుద్ధో (స్యా.)]. సేయ్యథాపి, ఆనన్ద, మణిరతనం కాసికే వత్థే నిక్ఖిత్తం నేవ మణిరతనం కాసికం వత్థం మక్ఖేతి నాపి కాసికం వత్థం మణిరతనం మక్ఖేతి. తం కిస్స హేతు? ఉభిన్నం సుద్ధత్తా. ఏవమేవ ఖో, ఆనన్ద, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, విసదోవ నిక్ఖమతి అమక్ఖితో ఉదేన అమక్ఖితో సేమ్హేన అమక్ఖితో రుహిరేన అమక్ఖితో కేనచి అసుచినా సుద్ధో విసదో’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, ద్వే ఉదకస్స ధారా అన్తలిక్ఖా పాతుభవన్తి – ఏకా సీతస్స, ఏకా ఉణ్హస్స; యేన బోధిసత్తస్స ఉదకకిచ్చం కరోన్తి మాతు చా’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

౨౦౭. ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘సమ్పతిజాతో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గచ్ఛతి, సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానే, సబ్బా చ దిసా విలోకేతి, ఆసభిఞ్చ వాచం భాసతి – అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్స. అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమి.

‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం – ‘యదా, ఆనన్ద, బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమతి, అథ సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యాపి తా లోకన్తరికా అఘా అసంవుతా అన్ధకారా అన్ధకారతిమిసా యత్థపిమే చన్దిమసూరియా ఏవంమహిద్ధికా ఏవంమహానుభావా ఆభాయ నానుభోన్తి తత్థపి అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావం. యేపి తత్థ సత్తా ఉపపన్నా తేపి తేనోభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తి – అఞ్ఞేపి కిర, భో, సన్తి సత్తా ఇధూపపన్నాతి. అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సఙ్కమ్పతి సమ్పకమ్పతి సమ్పవేధతి, అప్పమాణో చ ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతుభవతి అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావ’న్తి. యమ్పి, భన్తే…పే… ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమీ’’తి.

౨౦౮. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, ఆనన్ద, ఇదమ్పి తథాగతస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేహి. ఇధానన్ద, తథాగతస్స విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి; విదితా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి; విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. ఇదమ్పి ఖో, త్వం, ఆనన్ద, తథాగతస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేహీ’’తి. ‘‘యమ్పి, భన్తే, భగవతో విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి; విదితా సఞ్ఞా… విదితా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, విదితా ఉపట్ఠహన్తి, విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. ఇదంపాహం, భన్తే, భగవతో అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమీ’’తి.

ఇదమవోచ ఆయస్మా ఆనన్దో. సమనుఞ్ఞో సత్థా అహోసి; అత్తమనా చ తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స భాసితం అభినన్దున్తి.

అచ్ఛరియఅబ్భుతసుత్తం నిట్ఠితం తతియం.

౪. బాకులసుత్తం

౨౦౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా బాకులో [బక్కులో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో అచేలకస్సపో ఆయస్మతో బాకులస్స పురాణగిహిసహాయో యేనాయస్మా బాకులో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా బాకులేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అచేలకస్సపో ఆయస్మన్తం బాకులం ఏతదవోచ –

‘‘కీవచిరం పబ్బజితోసి, ఆవుసో బాకులా’’తి? ‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్సా’’తి. ‘‘ఇమేహి పన తే, ఆవుసో బాకుల, అసీతియా వస్సేహి కతిక్ఖత్తుం మేథునో ధమ్మో పటిసేవితో’’తి? ‘‘న ఖో మం, ఆవుసో కస్సప, ఏవం పుచ్ఛితబ్బం – ‘ఇమేహి పన తే, ఆవుసో బాకుల, అసీతియా వస్సేహి కతిక్ఖత్తుం మేథునో ధమ్మో పటిసేవితో’తి. ఏవఞ్చ ఖో మం, ఆవుసో కస్సప, పుచ్ఛితబ్బం – ‘ఇమేహి పన తే, ఆవుసో బాకుల, అసీతియా వస్సేహి కతిక్ఖత్తుం కామసఞ్ఞా ఉప్పన్నపుబ్బా’’’తి? ( ) [(ఇమేహి పన తే ఆవుసో బక్కుల అసీతియో వస్సేహి కతిక్ఖత్తుం కామసఞ్ఞా ఉప్పన్నపుబ్బాతి.) (సీ. పీ.)]

౨౧౦. ‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి కామసఞ్ఞం ఉప్పన్నపుబ్బం. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి కామసఞ్ఞం ఉప్పన్నపుబ్బం ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి బ్యాపాదసఞ్ఞం…పే… విహింసాసఞ్ఞం ఉప్పన్నపుబ్బం. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి విహింసాసఞ్ఞం ఉప్పన్నపుబ్బం, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి కామవితక్కం ఉప్పన్నపుబ్బం. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి కామవితక్కం ఉప్పన్నపుబ్బం, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి బ్యాపాదవితక్కం…పే… విహింసావితక్కం ఉప్పన్నపుబ్బం. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి విహింసావితక్కం ఉప్పన్నపుబ్బం, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

౨౧౧. ‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి గహపతిచీవరం సాదితా. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి గహపతిచీవరం సాదితా, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి సత్థేన చీవరం ఛిన్దితా. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి సత్థేన చీవరం ఛిన్దితా…పే… ధారేమ.

‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి సూచియా చీవరం సిబ్బితా…పే… నాభిజానామి రజనేన చీవరం రజితా… నాభిజానామి కథినే [కఠినే (సీ. స్యా. కం. పీ.)] చీవరం సిబ్బితా… నాభిజానామి సబ్రహ్మచారీనం చీవరకమ్మే విచారితా [సబ్రహ్మచారీ చీవరకమ్మే బ్యాపారితా (సీ. పీ.)] … నాభిజానామి నిమన్తనం సాదితా… నాభిజానామి ఏవరూపం చిత్తం ఉప్పన్నపుబ్బం – ‘అహో వత మం కోచి నిమన్తేయ్యా’తి… నాభిజానామి అన్తరఘరే నిసీదితా… నాభిజానామి అన్తరఘరే భుఞ్జితా… నాభిజానామి మాతుగామస్స అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తం గహేతా… నాభిజానామి మాతుగామస్స ధమ్మం దేసితా అన్తమసో చతుప్పదమ్పి గాథం… నాభిజానామి భిక్ఖునుపస్సయం ఉపసఙ్కమితా… నాభిజానామి భిక్ఖునియా ధమ్మం దేసితా… నాభిజానామి సిక్ఖమానాయ ధమ్మం దేసితా… నాభిజానామి సామణేరియా ధమ్మం దేసితా… నాభిజానామి పబ్బాజేతా… నాభిజానామి ఉపసమ్పాదేతా… నాభిజానామి నిస్సయం దాతా… నాభిజానామి సామణేరం ఉపట్ఠాపేతా… నాభిజానామి జన్తాఘరే న్హాయితా… నాభిజానామి చుణ్ణేన న్హాయితా… నాభిజానామి సబ్రహ్మచారీగత్తపరికమ్మే విచారితా [బ్యాపారితా (సీ. పీ.)] … నాభిజానామి ఆబాధం ఉప్పన్నపుబ్బం, అన్తమసో గద్దూహనమత్తమ్పి… నాభిజానామి భేసజ్జం ఉపహరితా, అన్తమసో హరితకిఖణ్డమ్పి… నాభిజానామి అపస్సేనకం అపస్సయితా… నాభిజానామి సేయ్యం కప్పేతా. యంపాయస్మా…పే… ధారేమ.

‘‘అసీతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పబ్బజితస్స నాభిజానామి గామన్తసేనాసనే వస్సం ఉపగన్తా. యంపాయస్మా బాకులో అసీతియా వస్సేహి నాభిజానాతి గామన్తసేనాసనే వస్సం ఉపగన్తా, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

‘‘సత్తాహమేవ ఖో అహం, ఆవుసో, సరణో రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జిం; అథ అట్ఠమియం అఞ్ఞా ఉదపాది. యంపాయస్మా బాకులో సత్తాహమేవ సరణో రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జి; అథ అట్ఠమియం అఞ్ఞా ఉదపాది ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ.

౨౧౨. ‘‘లభేయ్యాహం, ఆవుసో బాకుల, ఇమస్మిం ధమ్మవినయే పబ్బజ్జం, లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి. అలత్థ ఖో అచేలకస్సపో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదం. అచిరూపసమ్పన్నో పనాయస్మా కస్సపో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ – యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి తదనుత్తరం – బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా కస్సపో అరహతం అహోసి.

అథ ఖో ఆయస్మా బాకులో అపరేన సమయేన అవాపురణం [అపాపురణం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఆదాయ విహారేన విహారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో. అజ్జ మే పరినిబ్బానం భవిస్సతీ’’తి. ‘‘యంపాయస్మా బాకులో అవాపురణం ఆదాయ విహారేన విహారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో; అజ్జ మే పరినిబ్బానం భవిస్సతీ’తి, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమ’’.

ఆయస్మా బాకులో మజ్ఝే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసిన్నకోవ పరినిబ్బాయి. ‘‘యంపాయస్మా బాకులో మజ్ఝే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసిన్నకోవ పరినిబ్బాయి, ఇదమ్పి మయం ఆయస్మతో బాకులస్స అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం ధారేమా’’తి.

బాకులసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.

౫. దన్తభూమిసుత్తం

౨౧౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన అచిరవతో సమణుద్దేసో అరఞ్ఞకుటికాయం విహరతి. అథ ఖో జయసేనో రాజకుమారో జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో యేన అచిరవతో సమణుద్దేసో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా అచిరవతేన సమణుద్దేసేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జయసేనో రాజకుమారో అచిరవతం సమణుద్దేసం ఏతదవోచ –

‘‘సుతం మేతం, భో అగ్గివేస్సన – ‘ఇధ భిక్ఖు అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఫుసేయ్య చిత్తస్స ఏకగ్గత’న్తి. ‘ఏవమేతం, రాజకుమార, ఏవమేతం, రాజకుమార. ఇధ భిక్ఖు అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఫుసేయ్య చిత్తస్స ఏకగ్గత’న్తి. ‘సాధు మే భవం అగ్గివేస్సనో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం దేసేతూ’తి. ‘న ఖో తే అహం, రాజకుమార, సక్కోమి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం దేసేతుం. అహఞ్చ హి తే, రాజకుమార, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం దేసేయ్యం, త్వఞ్చ మే భాసితస్స అత్థం న ఆజానేయ్యాసి; సో మమస్స కిలమథో, సా మమస్స విహేసా’తి. ‘దేసేతు మే భవం అగ్గివేస్సనో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం. అప్పేవనామాహం భోతో అగ్గివేస్సనస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానేయ్య’న్తి. ‘దేసేయ్యం ఖో తే అహం, రాజకుమార, యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం. సచే మే త్వం భాసితస్స అత్థం ఆజానేయ్యాసి, ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే మే త్వం భాసితస్స అత్థం ఆజానేయ్యాసి, యథాసకే తిట్ఠేయ్యాసి, న మం తత్థ ఉత్తరిం పటిపుచ్ఛేయ్యాసీ’తి. ‘దేసేతు మే భవం అగ్గివేస్సనో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం. సచే అహం భోతో అగ్గివేస్సనస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామి [ఆజానేయ్యామి (క.)], ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే అహం భోతో అగ్గివేస్సనస్స భాసితస్స అత్థం ఆజానిస్సామి, యథాసకే తిట్ఠిస్సామి [తిట్ఠేయ్యామి (క.)], నాహం తత్థ భవన్తం అగ్గివేస్సనం ఉత్తరిం పటిపుచ్ఛిస్సామీ’’’తి.

౨౧౪. అథ ఖో అచిరవతో సమణుద్దేసో జయసేనస్స రాజకుమారస్స యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం దేసేసి. ఏవం వుత్తే, జయసేనో రాజకుమారో అచిరవతం సమణుద్దేసం ఏతదవోచ – ‘‘అట్ఠానమేతం, భో అగ్గివేస్సన, అనవకాసో యం భిక్ఖు అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో ఫుసేయ్య చిత్తస్స ఏకగ్గత’’న్తి. అథ ఖో జయసేనో రాజకుమారో అచిరవతస్స సమణుద్దేసస్స అట్ఠానతఞ్చ అనవకాసతఞ్చ పవేదేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

అథ ఖో అచిరవతో సమణుద్దేసో అచిరపక్కన్తే జయసేనే రాజకుమారే యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో అచిరవతో సమణుద్దేసో యావతకో అహోసి జయసేనేన రాజకుమారేన సద్ధిం కథాసల్లాపో తం సబ్బం భగవతో ఆరోచేసి.

ఏవం వుత్తే, భగవా అచిరవతం సమణుద్దేసం ఏతదవోచ – ‘‘తం కుతేత్థ, అగ్గివేస్సన, లబ్భా. యం తం నేక్ఖమ్మేన ఞాతబ్బం నేక్ఖమ్మేన దట్ఠబ్బం నేక్ఖమ్మేన పత్తబ్బం నేక్ఖమ్మేన సచ్ఛికాతబ్బం తం వత జయసేనో రాజకుమారో కామమజ్ఝే వసన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో కామవితక్కేహి ఖజ్జమానో కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానో కామపరియేసనాయ ఉస్సుకో [ఉస్సుక్కో (సబ్బత్థ)] ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీ’’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి.

౨౧౫. ‘‘సేయ్యథాపిస్సు, అగ్గివేస్సన, ద్వే హత్థిదమ్మా వా అస్సదమ్మా వా గోదమ్మా వా సుదన్తా సువినీతా, ద్వే హత్థిదమ్మా వా అస్సదమ్మా వా గోదమ్మా వా అదన్తా అవినీతా. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యే తే ద్వే హత్థిదమ్మా వా అస్సదమ్మా వా గోదమ్మా వా సుదన్తా సువినీతా, అపి ను తే దన్తావ దన్తకారణం గచ్ఛేయ్యుం, దన్తావ దన్తభూమిం సమ్పాపుణేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’. ‘‘యే పన తే ద్వే హత్థిదమ్మా వా అస్సదమ్మా వా గోదమ్మా వా అదన్తా అవినీతా, అపి ను తే అదన్తావ దన్తకారణం గచ్ఛేయ్యుం, అదన్తావ దన్తభూమిం సమ్పాపుణేయ్యుం, సేయ్యథాపి తే ద్వే హత్థిదమ్మా వా అస్సదమ్మా వా గోదమ్మా వా సుదన్తా సువినీతా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, యం తం నేక్ఖమ్మేన ఞాతబ్బం నేక్ఖమ్మేన దట్ఠబ్బం నేక్ఖమ్మేన పత్తబ్బం నేక్ఖమ్మేన సచ్ఛికాతబ్బం తం వత జయసేనో రాజకుమారో కామమజ్ఝే వసన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో కామవితక్కేహి ఖజ్జమానో కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానో కామపరియేసనాయ ఉస్సుకో ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీ’’తి – నేతం ఠానం విజ్జతి.

౨౧౬. ‘‘సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే మహాపబ్బతో. తమేనం ద్వే సహాయకా తమ్హా గామా వా నిగమా వా నిక్ఖమిత్వా హత్థవిలఙ్ఘకేన యేన సో పబ్బతో తేనుపసఙ్కమేయ్యుం; ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకో సహాయకో హేట్ఠా పబ్బతపాదే తిట్ఠేయ్య, ఏకో సహాయకో ఉపరిపబ్బతం ఆరోహేయ్య. తమేనం హేట్ఠా పబ్బతపాదే ఠితో సహాయకో ఉపరిపబ్బతే ఠితం సహాయకం ఏవం వేదయ్య – ‘యం, సమ్మ, కిం త్వం పస్ససి ఉపరిపబ్బతే ఠితో’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘పస్సామి ఖో అహం, సమ్మ, ఉపరిపబ్బతే ఠితో ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’’’న్తి.

‘‘సో ఏవం వదేయ్య – ‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, సమ్మ, అనవకాసో యం త్వం ఉపరిపబ్బతే ఠితో పస్సేయ్యాసి ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’న్తి. తమేనం ఉపరిపబ్బతే ఠితో సహాయకో హేట్ఠిమపబ్బతపాదం ఓరోహిత్వా తం సహాయకం బాహాయం గహేత్వా ఉపరిపబ్బతం ఆరోపేత్వా ముహుత్తం అస్సాసేత్వా ఏవం వదేయ్య – ‘యం, సమ్మ, కిం త్వం పస్ససి ఉపరిపబ్బతే ఠితో’తి? సో ఏవం వదేయ్య – ‘పస్సామి ఖో అహం, సమ్మ, ఉపరిపబ్బతే ఠితో ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’’’న్తి.

‘‘సో ఏవం వదేయ్య – ‘ఇదానేవ ఖో తే, సమ్మ, భాసితం – మయం ఏవం ఆజానామ – అట్ఠానం ఖో ఏతం సమ్మ, అనవకాసో యం త్వం ఉపరిపబ్బతే ఠితో పస్సేయ్యాసి ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’న్తి. ఇదానేవ చ పన తే భాసితం మయం ఏవం ఆజానామ – ‘పస్సామి ఖో అహం, సమ్మ, ఉపరిపబ్బతే ఠితో ఆరామరామణేయ్యకం వనరామణేయ్యకం భూమిరామణేయ్యకం పోక్ఖరణీరామణేయ్యక’న్తి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘తథా హి పనాహం, సమ్మ, ఇమినా మహతా పబ్బతేన ఆవుతో [ఆవటో (సీ. అట్ఠ. పీ.), ఆవుటో (స్యా. కం. క.)] దట్ఠేయ్యం నాద్దస’’’న్తి.

‘‘అతో మహన్తతరేన, అగ్గివేస్సన, అవిజ్జాఖన్ధేన జయసేనో రాజకుమారో ఆవుతో నివుతో [నివుటో (స్యా. కం. పీ. క.)] ఓఫుటో [ఓవుతో (సీ.), ఓవుటో (స్యా. కం. పీ.)] పరియోనద్ధో. సో వత యం తం నేక్ఖమ్మేన ఞాతబ్బం నేక్ఖమ్మేన దట్ఠబ్బం నేక్ఖమ్మేన పత్తబ్బం నేక్ఖమ్మేన సచ్ఛికాతబ్బం తం వత జయసేనో రాజకుమారో కామమజ్ఝే వసన్తో కామే పరిభుఞ్జన్తో కామవితక్కేహి ఖజ్జమానో కామపరిళాహేన పరిడయ్హమానో కామపరియేసనాయ ఉస్సుకో ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి. సచే ఖో తం, అగ్గివేస్సన, జయసేనస్స రాజకుమారస్స ఇమా ద్వే ఉపమా పటిభాయేయ్యుం [పటిభాసేయ్యుం (సీ. స్యా. కం. పీ.)], అనచ్ఛరియం తే జయసేనో రాజకుమారో పసీదేయ్య, పసన్నో చ తే పసన్నాకారం కరేయ్యా’’తి. ‘‘కుతో పన మం, భన్తే, జయసేనస్స రాజకుమారస్స ఇమా ద్వే ఉపమా పటిభాయిస్సన్తి [పటిభాసిస్సన్తి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా, సేయ్యథాపి భగవన్త’’న్తి?

౨౧౭. ‘‘సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో నాగవనికం ఆమన్తేతి – ‘ఏహి త్వం, సమ్మ నాగవనిక, రఞ్ఞో నాగం అభిరుహిత్వా నాగవనం పవిసిత్వా ఆరఞ్ఞకం నాగం అతిపస్సిత్వా రఞ్ఞో నాగస్స గీవాయం ఉపనిబన్ధాహీ’తి. ‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, అగ్గివేస్సన, నాగవనికో రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స పటిస్సుత్వా రఞ్ఞో నాగం అభిరుహిత్వా నాగవనం పవిసిత్వా ఆరఞ్ఞకం నాగం అతిపస్సిత్వా రఞ్ఞో నాగస్స గీవాయం ఉపనిబన్ధతి. తమేనం రఞ్ఞో నాగో అబ్భోకాసం నీహరతి. ఏత్తావతా ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకో నాగో అబ్భోకాసం గతో హోతి. ఏత్థగేధా [ఏతగేధా (సీ. పీ.)] హి, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకా నాగా యదిదం – నాగవనం. తమేనం నాగవనికో రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స ఆరోచేసి – ‘అబ్భోకాసగతో ఖో [ఖో తే (స్యా. కం. క.)], దేవ, ఆరఞ్ఞకో నాగో’తి. అథ ఖో అగ్గివేస్సన, తమేనం రాజా ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో హత్థిదమకం ఆమన్తేసి – ‘ఏహి త్వం, సమ్మ హత్థిదమక, ఆరఞ్ఞకం నాగం దమయాహి ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ సీలానం అభినిమ్మదనాయ ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ సరసఙ్కప్పానం అభినిమ్మదనాయ ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ దరథకిలమథపరిళాహానం అభినిమ్మదనాయ గామన్తే అభిరమాపనాయ మనుస్సకన్తేసు సీలేసు సమాదపనాయా’’’తి [సమాదాపనాయాతి (?)].

‘‘‘ఏవం, దేవా’తి ఖో, అగ్గివేస్సన, హత్థిదమకో రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స పటిస్సుత్వా మహన్తం థమ్భం పథవియం నిఖణిత్వా ఆరఞ్ఞకస్స నాగస్స గీవాయం ఉపనిబన్ధతి ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ సీలానం అభినిమ్మదనాయ ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ సరసఙ్కప్పానం అభినిమ్మదనాయ ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ దరథకిలమథపరిళాహానం అభినిమ్మదనాయ గామన్తే అభిరమాపనాయ మనుస్సకన్తేసు సీలేసు సమాదపనాయ. తమేనం హత్థిదమకో యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపాహి వాచాహి సముదాచరతి. యతో ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకో నాగో హత్థిదమకస్స యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపాహి వాచాహి సముదాచరియమానో సుస్సూసతి, సోతం ఓదహతి, అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠాపేతి; తమేనం హత్థిదమకో ఉత్తరి తిణఘాసోదకం అనుప్పవేచ్ఛతి.

‘‘యతో ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకో నాగో హత్థిదమకస్స తిణఘాసోదకం పటిగ్గణ్హాతి, తత్ర హత్థిదమకస్స ఏవం హోతి – ‘జీవిస్సతి ఖో [ను ఖో (సీ. క.)] దాని ఆరఞ్ఞకో [రఞ్ఞో (సీ. పీ.)] నాగో’తి. తమేనం హత్థిదమకో ఉత్తరి కారణం కారేతి – ‘ఆదియ, భో, నిక్ఖిప, భో’తి. యతో ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకో నాగో హత్థిదమకస్స ఆదాననిక్ఖేపే వచనకరో హోతి ఓవాదప్పటికరో, తమేనం హత్థిదమకో ఉత్తరి కారణం కారేతి – ‘అభిక్కమ, భో, పటిక్కమ, భో’తి. యతో ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకో నాగో హత్థిదమకస్స అభిక్కమపటిక్కమవచనకరో హోతి ఓవాదప్పటికరో, తమేనం హత్థిదమకో ఉత్తరి కారణం కారేతి – ‘ఉట్ఠహ, భో, నిసీద, భో’తి. యతో ఖో, అగ్గివేస్సన, ఆరఞ్ఞకో నాగో హత్థిదమకస్స ఉట్ఠాననిసజ్జాయ వచనకరో హోతి ఓవాదప్పటికరో, తమేనం హత్థిదమకో ఉత్తరి ఆనేఞ్జం నామ కారణం కారేతి, మహన్తస్స ఫలకం సోణ్డాయ ఉపనిబన్ధతి, తోమరహత్థో చ పురిసో ఉపరిగీవాయ నిసిన్నో హోతి, సమన్తతో చ తోమరహత్థా పురిసా పరివారేత్వా ఠితా హోన్తి, హత్థిదమకో చ దీఘతోమరయట్ఠిం గహేత్వా పురతో ఠితో హోతి. సో ఆనేఞ్జం కారణం కారియమానో నేవ పురిమే పాదే చోపేతి న పచ్ఛిమే పాదే చోపేతి, న పురిమకాయం చోపేతి న పచ్ఛిమకాయం చోపేతి, న సీసం చోపేతి, న కణ్ణే చోపేతి, న దన్తే చోపేతి, న నఙ్గుట్ఠం చోపేతి, న సోణ్డం చోపేతి. సో హోతి ఆరఞ్ఞకో నాగో ఖమో సత్తిప్పహారానం అసిప్పహారానం ఉసుప్పహారానం సరపత్తప్పహారానం [పరసత్థప్పహారానం (సీ.), పరసత్తుప్పహారానం (స్యా. కం. పీ.)] భేరిపణవవంససఙ్ఖడిణ్డిమనిన్నాదసద్దానం [భేరిపణవసఙ్ఖతిణవనిన్నాదసద్దానం (పీ.)] సబ్బవఙ్కదోసనిహితనిన్నీతకసావో రాజారహో రాజభోగ్గో రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

౨౧౮. ‘‘ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తం ధమ్మం సుణాతి గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అఞ్ఞతరస్మిం వా కులే పచ్చాజాతో. సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజాపథో, అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి.

‘‘సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. ఏత్తావతా ఖో, అగ్గివేస్సన, అరియసావకో అబ్భోకాసగతో హోతి. ఏత్థగేధా హి, అగ్గివేస్సన, దేవమనుస్సా యదిదం – పఞ్చ కామగుణా. తమేనం తథాగతో ఉత్తరిం వినేతి – ‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, సీలవా హోహి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరాహి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖస్సు సిక్ఖాపదేసూ’’’తి.

‘‘యతో ఖో, అగ్గివేస్సన, అరియసావకో సీలవా హోతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు, తమేనం తథాగతో ఉత్తరిం వినేతి – ‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోహి, చక్ఖునా రూపం దిస్వా మా నిమిత్తగ్గాహీ…పే… (యథా గణకమోగ్గల్లానసుత్తన్తే, ఏవం విత్థారేతబ్బాని.)

౨౧౯. ‘‘సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. వేదనాసు…పే… చిత్తే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, హత్థిదమకో మహన్తం థమ్భం పథవియం నిఖణిత్వా ఆరఞ్ఞకస్స నాగస్స గీవాయం ఉపనిబన్ధతి ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ సీలానం అభినిమ్మదనాయ ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ సరసఙ్కప్పానం అభినిమ్మదనాయ ఆరఞ్ఞకానఞ్చేవ దరథకిలమథపరిళాహానం అభినిమ్మదనాయ గామన్తే అభిరమాపనాయ మనుస్సకన్తేసు సీలేసు సమాదపనాయ; ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, అరియసావకస్స ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా చేతసో ఉపనిబన్ధనా హోన్తి గేహసితానఞ్చేవ సీలానం అభినిమ్మదనాయ గేహసితానఞ్చేవ సరసఙ్కప్పానం అభినిమ్మదనాయ గేహసితానఞ్చేవ దరథకిలమథపరిళాహానం అభినిమ్మదనాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ.

౨౨౦. ‘‘తమేనం తథాగతో ఉత్తరిం వినేతి – ‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి, మా చ కామూపసంహితం వితక్కం వితక్కేసి. వేదనాసు… చిత్తే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి, మా చ కామూపసంహితం వితక్కం వితక్కేసీ’’’తి.

‘‘సో వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.

౨౨౧. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే, సుగతే దుగ్గతే…పే… యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి; ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

‘‘సో హోతి భిక్ఖు ఖమో సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం, ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికో హోతి సబ్బరాగదోసమోహనిహితనిన్నీతకసావో ఆహునేయ్యో పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలికరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స.

౨౨౨. ‘‘మహల్లకో చేపి, అగ్గివేస్సన, రఞ్ఞో నాగో అదన్తో అవినీతో కాలఙ్కరోతి, ‘అదన్తమరణం [అదన్తం మరణం (క.)] మహల్లకో రఞ్ఞో నాగో కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; మజ్ఝిమో చేపి, అగ్గివేస్సన, రఞ్ఞో నాగో. దహరో చేపి, అగ్గివేస్సన, రఞ్ఞో నాగో అదన్తో అవినీతో కాలఙ్కరోతి, ‘అదన్తమరణం దహరో రఞ్ఞో నాగో కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, థేరో చేపి భిక్ఖు అఖీణాసవో కాలఙ్కరోతి, ‘అదన్తమరణం థేరో భిక్ఖు కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; మజ్ఝిమో చేపి, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు. నవో చేపి, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు అఖీణాసవో కాలఙ్కరోతి, ‘అదన్తమరణం నవో భిక్ఖు కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

‘‘మహల్లకో చేపి, అగ్గివేస్సన, రఞ్ఞో నాగో సుదన్తో సువినీతో కాలఙ్కరోతి, ‘దన్తమరణం మహల్లకో రఞ్ఞో నాగో కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; మజ్ఝిమో చేపి, అగ్గివేస్సన, రఞ్ఞో నాగో… దహరో చేపి, అగ్గివేస్సన, రఞ్ఞో నాగో సుదన్తో సువినీతో కాలఙ్కరోతి, ‘దన్తమరణం దహరో రఞ్ఞో నాగో కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఖో, అగ్గివేస్సన, థేరో చేపి భిక్ఖు ఖీణాసవో కాలఙ్కరోతి, ‘దన్తమరణం థేరో భిక్ఖు కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; మజ్ఝిమో చేపి, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు. నవో చేపి, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు ఖీణాసవో కాలఙ్కరోతి, ‘దన్తమరణం నవో భిక్ఖు కాలఙ్కతో’త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో అచిరవతో సమణుద్దేసో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

దన్తభూమిసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.

౬. భూమిజసుత్తం

౨౨౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో ఆయస్మా భూమిజో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన జయసేనస్స రాజకుమారస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో జయసేనో రాజకుమారో యేనాయస్మా భూమిజో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా భూమిజేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో జయసేనో రాజకుమారో ఆయస్మన్తం భూమిజం ఏతదవోచ – ‘‘సన్తి, భో భూమిజ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ‘ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా [చరతి, అభబ్బో (సీ. పీ.) ఏవముపరిపి ఏకవచనేనేవ దిస్సతి] ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి [ఆసఞ్చ అనాసఞ్చ చేపి (అట్ఠ.)] కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయా’తి. ఇధ భోతో భూమిజస్స సత్థా కింవాదీ [కింవాదీ కిందిట్ఠీ (స్యా. కం. క.)] కిమక్ఖాయీ’’తి? ‘‘న ఖో మేతం, రాజకుమార, భగవతో సమ్ముఖా సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం భగవా ఏవం బ్యాకరేయ్య – ‘ఆసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా యోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా యోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా యోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా యోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయా’తి. న ఖో మే తం, రాజకుమార, భగవతో సమ్ముఖా సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం భగవా ఏవం బ్యాకరేయ్యా’’తి. ‘‘సచే ఖో భోతో భూమిజస్స సత్థా ఏవంవాదీ [ఏవంవాదీ ఏవందిట్ఠీ (స్యా. కం. క.)] ఏవమక్ఖాయీ, అద్ధా భోతో భూమిజస్స సత్థా సబ్బేసంయేవ పుథుసమణబ్రాహ్మణానం ముద్ధానం [బుద్ధానం (క.) ముద్ధానన్తిముద్ధం, మత్థకన్తి అత్థో] మఞ్ఞే ఆహచ్చ తిట్ఠతీ’’తి. అథ ఖో జయసేనో రాజకుమారో ఆయస్మన్తం భూమిజం సకేనేవ థాలిపాకేన పరివిసి.

౨౨౪. అథ ఖో ఆయస్మా భూమిజో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా భూమిజో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన జయసేనస్స రాజకుమారస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమిం; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదిం. అథ ఖో, భన్తే, జయసేనో రాజకుమారో యేనాహం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా మయా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో, భన్తే, జయసేనో రాజకుమారో మం ఏతదవోచ – ‘సన్తి, భో భూమిజ, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో ఏవందిట్ఠినో – ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయా’తి. ‘ఇధ భోతో భూమిజస్స సత్థా కింవాదీ కిమక్ఖాయీ’తి? ఏవం వుత్తే అహం, భన్తే, జయసేనం రాజకుమారం ఏతదవోచం – ‘న ఖో మే తం, రాజకుమార, భగవతో సమ్ముఖా సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం భగవా ఏవం బ్యాకరేయ్య – ఆసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా యోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా యోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయాతి. న ఖో మే తం, రాజకుమార, భగవతో సమ్ముఖా సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి యం భగవా ఏవం బ్యాకరేయ్యా’తి. ‘సచే భోతో భూమిజస్స సత్థా ఏవంవాదీ ఏవమక్ఖాయీ, అద్ధా భోతో భూమిజస్స సత్థా సబ్బేసంయేవ పుథుసమణబ్రాహ్మణానం ముద్ధానం మఞ్ఞే ఆహచ్చ తిట్ఠతీ’తి. ‘కచ్చాహం, భన్తే, ఏవం పుట్ఠో ఏవం బ్యాకరమానో వుత్తవాదీ చేవ భగవతో హోమి, న చ భగవన్తం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖామి, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోమి, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛతీ’’’తి?

‘‘తగ్ఘ త్వం, భూమిజ, ఏవం పుట్ఠో ఏవం బ్యాకరమానో వుత్తవాదీ చేవ మే హోసి, న చ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖసి, ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోసి, న చ కోచి సహధమ్మికో వాదానువాదో గారయ్హం ఠానం ఆగచ్ఛతి. యే హి కేచి, భూమిజ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మిచ్ఛాదిట్ఠినో మిచ్ఛాసఙ్కప్పా మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తా మిచ్ఛాఆజీవా మిచ్ఛావాయామా మిచ్ఛాసతీ మిచ్ఛాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

౨౨౫. ‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో తేలత్థికో తేలగవేసీ తేలపరియేసనం చరమానో వాలికం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా వాలికం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య, అభబ్బో తేలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా వాలికం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య, అభబ్బో తేలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా వాలికం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య, అభబ్బో తేలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా వాలికం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య, అభబ్బో తేలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, తేలస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మిచ్ఛాదిట్ఠినో మిచ్ఛాసఙ్కప్పా మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తా మిచ్ఛాఆజీవా మిచ్ఛావాయామా మిచ్ఛాసతీ మిచ్ఛాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో ఖీరత్థికో ఖీరగవేసీ ఖీరపరియేసనం చరమానో గావిం తరుణవచ్ఛం విసాణతో ఆవిఞ్ఛేయ్య [ఆవిఞ్జేయ్య (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా గావిం తరుణవచ్ఛం విసాణతో ఆవిఞ్ఛేయ్య, అభబ్బో ఖీరస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా గావిం తరుణవచ్ఛం విసాణతో ఆవిఞ్ఛేయ్య, అభబ్బో ఖీరస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, ఖీరస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మిచ్ఛాదిట్ఠినో…పే… మిచ్ఛాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

౨౨౬. ‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో నవనీతత్థికో నవనీతగవేసీ నవనీతపరియేసనం చరమానో ఉదకం కలసే ఆసిఞ్చిత్వా మత్థేన [మన్థేన (సీ.), మత్తేన (క.)] ఆవిఞ్ఛేయ్య. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా ఉదకం కలసే ఆసిఞ్చిత్వా మత్థేన ఆవిఞ్ఛేయ్య, అభబ్బో నవనీతస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా ఉదకం కలసే ఆసిఞ్చిత్వా మత్థేన ఆవిఞ్ఛేయ్య, అభబ్బో నవనీతస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, నవనీతస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మిచ్ఛాదిట్ఠినో…పే… మిచ్ఛాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో అగ్గిత్థికో [అగ్గత్థికో (సీ.)] అగ్గిగవేసీ అగ్గిపరియేసనం చరమానో అల్లం కట్ఠం సస్నేహం ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేయ్య [అభిమత్థేయ్య (స్యా. కం. పీ. క.)]. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా అల్లం కట్ఠం సస్నేహం ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేయ్య, అభబ్బో అగ్గిస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా అల్లం కట్ఠం సస్నేహం ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేయ్య, అభబ్బో అగ్గిస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, అగ్గిస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా మిచ్ఛాదిట్ఠినో…పే… మిచ్ఛాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే…ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? అయోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ. యే హి కేచి, భూమిజ, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమ్మాదిట్ఠినో సమ్మాసఙ్కప్పా సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తా సమ్మాఆజీవా సమ్మావాయామా సమ్మాసతీ సమ్మాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

౨౨౭. ‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో తేలత్థికో తేలగవేసీ తేలపరియేసనం చరమానో తిలపిట్ఠం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా తిలపిట్ఠం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య, భబ్బో తేలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా తిలపిట్ఠం దోణియా ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకం పీళేయ్య, భబ్బో తేలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, తేలస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమ్మాదిట్ఠినో…పే… సమ్మాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో ఖీరత్థికో ఖీరగవేసీ ఖీరపరియేసనం చరమానో గావిం తరుణవచ్ఛం థనతో ఆవిఞ్ఛేయ్య. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా గావిం తరుణవచ్ఛం థనతో ఆవిఞ్ఛేయ్య, భబ్బో ఖీరస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా గావిం తరుణవచ్ఛం థనతో ఆవిఞ్ఛేయ్య, భబ్బో ఖీరస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, ఖీరస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమ్మాదిట్ఠినో…పే… సమ్మాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా…పే… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

౨౨౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో నవనీతత్థికో నవనీతగవేసీ నవనీతపరియేసనం చరమానో దధిం కలసే ఆసిఞ్చిత్వా మత్థేన ఆవిఞ్ఛేయ్య. ఆసఞ్చేపి కరిత్వా దధిం కలసే ఆసిఞ్చిత్వా మత్థేన ఆవిఞ్ఛేయ్య, భబ్బో నవనీతస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా దధిం కలసే ఆసిఞ్చిత్వా మత్థేన ఆవిఞ్ఛేయ్య, భబ్బో నవనీతస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, నవనీతస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమ్మాదిట్ఠినో…పే… సమ్మాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా… ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా … నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భూమిజ, పురిసో అగ్గిత్థికో అగ్గిగవేసీ అగ్గిపరియేసనం చరమానో సుక్ఖం కట్ఠం కోళాపం ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేయ్య; ( ) [(భబ్బో అగ్గిస్స అధిగమాయ) (సబ్బత్థ)] ఆసఞ్చేపి కరిత్వా… అనాసఞ్చేపి కరిత్వా.. ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా… నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా సుక్ఖ కట్ఠం కోళాపం ఉత్తరారణిం ఆదాయ అభిమన్థేయ్య, భబ్బో అగ్గిస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, అగ్గిస్స అధిగమాయ. ఏవమేవ ఖో, భూమిజ, యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సమ్మాదిట్ఠినో…పే… సమ్మాసమాధినో తే ఆసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; ఆసఞ్చ అనాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ; నేవాసం నానాసఞ్చేపి కరిత్వా బ్రహ్మచరియం చరన్తి, భబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ. తం కిస్స హేతు? యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయ.

‘‘సచే ఖో తం, భూమిజ, జయసేనస్స రాజకుమారస్స ఇమా చతస్సో ఉపమా పటిభాయేయ్యుం అనచ్ఛరియం తే జయసేనో రాజకుమారో పసీదేయ్య, పసన్నో చ తే పసన్నాకారం కరేయ్యా’’తి. ‘‘కుతో పన మం, భన్తే, జయసేనస్స రాజకుమారస్స ఇమా చతస్సో ఉపమా పటిభాయిస్సన్తి అనచ్ఛరియా పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా, సేయ్యథాపి భగవన్త’’న్తి?

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనో ఆయస్మా భూమిజో భగవతో భాసితం అభినన్దీతి.

భూమిజసుత్తం నిట్ఠితం ఛట్ఠం.

౭. అనురుద్ధసుత్తం

౨౨౯. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. అథ ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, అమ్భో పురిస, యేనాయస్మా అనురుద్ధో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స పాదే సిరసా వన్దాహి [వన్దాహి, ఏవఞ్చ వదేహి (సీ. పీ.)] – ‘పఞ్చకఙ్గో, భన్తే, థపతి ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’తి; ఏవఞ్చ వదేహి [ఏవఞ్చ వదేతి (సీ. పీ.)] – ‘అధివాసేతు కిర, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో పఞ్చకఙ్గస్స థపతిస్స స్వాతనాయ అత్తచతుత్థో భత్తం; యేన చ కిర, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో పగేవతరం ఆగచ్ఛేయ్య; పఞ్చకఙ్గో, భన్తే, థపతి [పఞ్చకఙ్గో థపతి (సీ. పీ.)] బహుకిచ్చో బహుకరణీయో రాజకరణీయేనా’’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో సో పురిసో పఞ్చకఙ్గస్స థపతిస్స పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా అనురుద్ధో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సో పురిసో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘పఞ్చకఙ్గో, భన్తే, థపతి ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స పాదే సిరసా వన్దతి, ఏవఞ్చ వదేతి – ‘అధివాసేతు కిర, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో పఞ్చకఙ్గస్స థపతిస్స స్వాతనాయ అత్తచతుత్థో భత్తం; యేన చ కిర, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో పగేవతరం ఆగచ్ఛేయ్య; పఞ్చకఙ్గో, భన్తే, థపతి బహుకిచ్చో బహుకరణీయో రాజకరణీయేనా’’’తి. అధివాసేసి ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో తుణ్హీభావేన.

౨౩౦. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన పఞ్చకఙ్గస్స థపతిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో పఞ్చకఙ్గో థపతి ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ –

‘‘ఇధ మం, భన్తే, థేరా భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు – ‘అప్పమాణం, గహపతి, చేతోవిముత్తిం భావేహీ’తి [అప్పమాణా గహపతి చేతోవిముత్తి భావేతబ్బాతి (క.)]. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘మహగ్గతం, గహపతి, చేతోవిముత్తిం భావేహీ’తి. యా చాయం, భన్తే, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి యా చ మహగ్గతా చేతోవిముత్తి – ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ, ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి? ‘‘తేన హి, గహపతి, తం యేవేత్థ పటిభాతు. అపణ్ణకన్తే ఇతో భవిస్సతీ’’తి. ‘‘మయ్హం ఖో, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘యా చాయం అప్పమాణా చేతోవిముత్తి యా చ మహగ్గతా చేతోవిముత్తి ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నాన’’’న్తి. ‘‘యా చాయం, గహపతి, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి యా చ మహగ్గతా చేతోవిముత్తి ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ. తదమినాపేతం, గహపతి, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ’’.

‘‘కతమా చ, గహపతి, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి? ఇధ, గహపతి, భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం తథా తతియం తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. కరుణాసహగతేన చేతసా… ముదితాసహగతేన చేతసా… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం తథా తతియం తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. అయం వుచ్చతి, గహపతి, అప్పమాణా చేతోవిముత్తి.

౨౩౧. ‘‘కతమా చ, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి? ఇధ, గహపతి, భిక్ఖు యావతా ఏకం రుక్ఖమూలం మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయం వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇధ పన, గహపతి, భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా రుక్ఖమూలాని మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయమ్పి [అయం (స్యా. కం. క.)] వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇధ పన, గహపతి, భిక్ఖు యావతా ఏకం గామక్ఖేత్తం మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయమ్పి వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇధ పన, గహపతి, భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా గామక్ఖేత్తాని మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయమ్పి వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇధ పన, గహపతి, భిక్ఖు యావతా ఏకం మహారజ్జం మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయమ్పి వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇధ పన, గహపతి, భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా మహారజ్జాని మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయమ్పి వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇధ పన, గహపతి, భిక్ఖు యావతా సముద్దపరియన్తం పథవిం మహగ్గతన్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. అయమ్పి వుచ్చతి, గహపతి, మహగ్గతా చేతోవిముత్తి. ఇమినా ఖో ఏతం, గహపతి, పరియాయేన వేదితబ్బం యథా ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ.

౨౩౨. ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా గహపతి, భవూపపత్తియో. కతమా చతస్సో? ఇధ, గహపతి, ఏకచ్చో ‘పరిత్తాభా’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పరిత్తాభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఇధ పన, గహపతి, ఏకచ్చో ‘అప్పమాణాభా’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా అప్పమాణాభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఇధ పన, గహపతి, ఏకచ్చో ‘సంకిలిట్ఠాభా’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సంకిలిట్ఠాభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఇధ పన, గహపతి, ఏకచ్చో ‘పరిసుద్ధాభా’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పరిసుద్ధాభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. ఇమా ఖో, గహపతి, చతస్సో భవూపపత్తియో.

‘‘హోతి ఖో సో, గహపతి, సమయో, యా తా దేవతా ఏకజ్ఝం సన్నిపతన్తి, తాసం ఏకజ్ఝం సన్నిపతితానం వణ్ణనానత్తఞ్హి ఖో పఞ్ఞాయతి నో చ ఆభానానత్తం. సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో సమ్బహులాని తేలప్పదీపాని ఏకం ఘరం పవేసేయ్య. తేసం ఏకం ఘరం పవేసితానం అచ్చినానత్తఞ్హి ఖో పఞ్ఞాయేథ, నో చ ఆభానానత్తం; ఏవమేవ ఖో, గహపతి, హోతి ఖో సో సమయో, యా తా దేవతా ఏకజ్ఝం సన్నిపతన్తి తాసం ఏకజ్ఝం సన్నిపతితానం వణ్ణనానత్తఞ్హి ఖో పఞ్ఞాయతి, నో చ ఆభానానత్తం.

‘‘హోతి ఖో సో, గహపతి, సమయో, యా తా దేవతా తతో విపక్కమన్తి, తాసం తతో విపక్కమన్తీనం వణ్ణనానత్తఞ్చేవ పఞ్ఞాయతి ఆభానానత్తఞ్చ. సేయ్యథాపి, గహపతి, పురిసో తాని సమ్బహులాని తేలప్పదీపాని తమ్హా ఘరా నీహరేయ్య. తేసం తతో నీహతానం [నీహరన్తానం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అచ్చినానత్తఞ్చేవ పఞ్ఞాయేథ ఆభానానత్తఞ్చ; ఏవమేవ ఖో, గహపతి, హోతి ఖో సో సమయో, యా తా దేవతా తతో విపక్కమన్తి, తాసం తతో విపక్కమన్తీనం వణ్ణనానత్తఞ్చేవ పఞ్ఞాయతి ఆభానానత్తఞ్చ.

‘‘న ఖో, గహపతి, తాసం దేవతానం ఏవం హోతి – ‘ఇదం అమ్హాకం నిచ్చన్తి వా ధువన్తి వా సస్సత’న్తి వా, అపి చ యత్థ యత్థేవ తా [యా (క.)] దేవతా అభినివిసన్తి తత్థ తత్థేవ తా దేవతా అభిరమన్తి. సేయ్యథాపి, గహపతి, మక్ఖికానం కాజేన వా పిటకేన వా హరీయమానానం న ఏవం హోతి – ‘ఇదం అమ్హాకం నిచ్చన్తి వా ధువన్తి వా సస్సత’న్తి వా, అపి చ యత్థ యత్థేవ తా [యా (క.)] మక్ఖికా అభినివిసన్తి తత్థ తత్థేవ తా మక్ఖికా అభిరమన్తి; ఏవమేవ ఖో, గహపతి, తాసం దేవతానం న ఏవం హోతి – ‘ఇదం అమ్హాకం నిచ్చన్తి వా ధువన్తి వా సస్సత’న్తి వా, అపి చ యత్థ యత్థేవ తా దేవతా అభినివిసన్తి తత్థ తత్థేవ తా దేవతా అభిరమన్తీ’’తి.

౨౩౩. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సభియో కచ్చానో [కచ్చాయనో (సీ.)] ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, భన్తే అనురుద్ధ! అత్థి చ మే ఏత్థ ఉత్తరిం పటిపుచ్ఛితబ్బం. యా తా, భన్తే, దేవతా ఆభా సబ్బా తా పరిత్తాభా ఉదాహు సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా అప్పమాణాభా’’తి? ‘‘తదఙ్గేన ఖో, ఆవుసో కచ్చాన, సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిత్తాభా, సన్తి పనేత్థ ఏకచ్చా దేవతా అప్పమాణాభా’’తి. ‘‘కో ను ఖో, భన్తే అనురుద్ధ, హేతు కో పచ్చయో యేన తాసం దేవతానం ఏకం దేవనికాయం ఉపపన్నానం సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిత్తాభా, సన్తి పనేత్థ ఏకచ్చా దేవతా అప్పమాణాభా’’తి?

‘‘తేన హావుసో కచ్చాన, తంయేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. యథా తే ఖమేయ్య తథా నం బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో కచ్చాన, య్వాయం భిక్ఖు యావతా ఏకం రుక్ఖమూలం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, యోచాయం [యోపాయం (క.)] భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా రుక్ఖమూలాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం కతమా చిత్తభావనా మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా రుక్ఖమూలాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – అయం ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం మహగ్గతతరా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో కచ్చాన, య్వాయం భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా రుక్ఖమూలాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, యోచాయం భిక్ఖు యావతా ఏకం గామక్ఖేత్తం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం కతమా చిత్తభావనా మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, భిక్ఖు యావతా ఏకం గామక్ఖేత్తం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – అయం ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం మహగ్గతతరా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో కచ్చాన, య్వాయం భిక్ఖు యావతా ఏకం గామక్ఖేత్తం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, యోచాయం భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా గామక్ఖేత్తాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం కతమా చిత్తభావనా మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా గామక్ఖేత్తాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – అయం ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం మహగ్గతతరా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో కచ్చాన, య్వాయం భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా గామక్ఖేత్తాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, యోచాయం భిక్ఖు యావతా ఏకం మహారజ్జం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం కతమా చిత్తభావనా మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, భిక్ఖు యావతా ఏకం మహారజ్జం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – అయం ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం మహగ్గతతరా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో కచ్చాన, య్వాయం భిక్ఖు యావతా ఏకం మహారజ్జం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, యోచాయం భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా మహారజ్జాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం కతమా చిత్తభావనా మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా మహారజ్జాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – అయం ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం మహగ్గతతరా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో కచ్చాన, య్వాయం భిక్ఖు యావతా ద్వే వా తీణి వా మహారజ్జాని ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, యోచాయం భిక్ఖు యావతా సముద్దపరియన్తం పథవిం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం కతమా చిత్తభావనా మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘య్వాయం, భన్తే, భిక్ఖు యావతా సముద్దపరియన్తం పథవిం ‘మహగ్గత’న్తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి – అయం ఇమాసం ఉభిన్నం చిత్తభావనానం మహగ్గతతరా’’తి? ‘‘అయం ఖో, ఆవుసో కచ్చాన, హేతు అయం పచ్చయో, యేన తాసం దేవతానం ఏకం దేవనికాయం ఉపపన్నానం సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిత్తాభా, సన్తి పనేత్థ ఏకచ్చా దేవతా అప్పమాణాభా’’తి.

౨౩౪. ‘‘సాధు, భన్తే అనురుద్ధ! అత్థి చ మే ఏత్థ ఉత్తరిం పటిపుచ్ఛితబ్బం. యావతా [యా తా (క.)], భన్తే, దేవతా ఆభా సబ్బా తా సంకిలిట్ఠాభా ఉదాహు సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిసుద్ధాభా’’తి? ‘‘తదఙ్గేన ఖో, ఆవుసో కచ్చాన, సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా సంకిలిట్ఠాభా, సన్తి పనేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిసుద్ధాభా’’తి. ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, అనురుద్ధ, హేతు కో పచ్చయో, యేన తాసం దేవతానం ఏకం దేవనికాయం ఉపపన్నానం సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా సంకిలిట్ఠాభా, సన్తి పనేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిసుద్ధాభా’’తి?

‘‘తేన, హావుసో కచ్చాన, ఉపమం తే కరిస్సామి. ఉపమాయపిధేకచ్చే [ఉపమాయమిధేకచ్చే (క.)] విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం ఆజానన్తి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో కచ్చాన, తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి అపరిసుద్ధం వట్టిపి అపరిసుద్ధా. సో తేలస్సపి అపరిసుద్ధత్తా వట్టియాపి అపరిసుద్ధత్తా అన్ధన్ధం వియ ఝాయతి; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో కచ్చాన, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు ‘సంకిలిట్ఠాభా’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి, తస్స కాయదుట్ఠుల్లమ్పి న సుప్పటిప్పస్సద్ధం హోతి, థినమిద్ధమ్పి న సుసమూహతం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమ్పి న సుప్పటివినీతం హోతి. సో కాయదుట్ఠుల్లస్సపి న సుప్పటిప్పస్సద్ధత్తా థినమిద్ధస్సపి న సుసమూహతత్తా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్సపి న సుప్పటివినీతత్తా అన్ధన్ధం వియ ఝాయతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సంకిలిట్ఠాభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సేయ్యథాపి, ఆవుసో కచ్చాన, తేలప్పదీపస్స ఝాయతో తేలమ్పి పరిసుద్ధం వట్టిపి పరిసుద్ధా. సో తేలస్సపి పరిసుద్ధత్తా వట్టియాపి పరిసుద్ధత్తా న అన్ధన్ధం వియ ఝాయతి; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో కచ్చాన, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు ‘పరిసుద్ధాభా’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతి. తస్స కాయదుట్ఠుల్లమ్పి సుప్పటిప్పస్సద్ధం హోతి, థినమిద్ధమ్పి సుసమూహతం హోతి, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమ్పి సుప్పటివినీతం హోతి. సో కాయదుట్ఠుల్లస్సపి సుప్పటిప్పస్సద్ధత్తా థినమిద్ధస్సపి సుసమూహతత్తా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్సపి సుప్పటివినీతత్తా న అన్ధన్ధం వియ ఝాయతి. సో కాయస్స భేదా పరం మరణా పరిసుద్ధాభానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. అయం ఖో, ఆవుసో కచ్చాన, హేతు అయం పచ్చయో యేన తాసం దేవతానం ఏకం దేవనికాయం ఉపపన్నానం సన్తేత్థ ఏకచ్చా దేవతా సంకిలిట్ఠాభా, సన్తి పనేత్థ ఏకచ్చా దేవతా పరిసుద్ధాభా’’తి.

౨౩౫. ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సభియో కచ్చానో ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, భన్తే అనురుద్ధ! న, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో ఏవమాహ – ‘ఏవం మే సుత’న్తి వా ‘ఏవం అరహతి భవితు’న్తి వా; అథ చ పన, భన్తే, ఆయస్మా అనురుద్ధో ‘ఏవమ్పి తా దేవతా, ఇతిపి తా దేవతా’త్వేవ భాసతి. తస్స మయ్హం, భన్తే, ఏవం హోతి – ‘అద్ధా ఆయస్మతా అనురుద్ధేన తాహి దేవతాహి సద్ధిం సన్నివుత్థపుబ్బఞ్చేవ సల్లపితపుబ్బఞ్చ సాకచ్ఛా చ సమాపజ్జితపుబ్బా’’’తి. ‘‘అద్ధా ఖో అయం, ఆవుసో కచ్చాన, ఆసజ్జ ఉపనీయ వాచా భాసితా, అపి చ తే అహం బ్యాకరిస్సామి – ‘దీఘరత్తం ఖో మే, ఆవుసో కచ్చాన, తాహి దేవతాహి సద్ధిం సన్నివుత్థపుబ్బఞ్చేవ సల్లపితపుబ్బఞ్చ సాకచ్ఛా చ సమాపజ్జితపుబ్బా’’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా సభియో కచ్చానో పఞ్చకఙ్గం థపతిం ఏతదవోచ – ‘‘లాభా తే, గహపతి, సులద్ధం తే, గహపతి, యం త్వఞ్చేవ తం కఙ్ఖాధమ్మం పహాసి [పజహసి (క.)], మయఞ్చిమం [యమ్పిమం (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ధమ్మపరియాయం అలత్థమ్హా సవనాయా’’తి.

అనురుద్ధసుత్తం నిట్ఠితం సత్తమం.

౮. ఉపక్కిలేససుత్తం

౨౩౬. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. తేన ఖో పన సమయేన కోసమ్బియం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి. అథ ఖో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ, భన్తే, కోసమ్బియం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా కలహజాతా వివాదాపన్నా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి. సాధు, భన్తే, భగవా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో భగవా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డనం, మా కలహం, మా విగ్గహం, మా వివాద’’న్తి.

ఏవం వుత్తే, అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేతు, భన్తే! భగవా ధమ్మస్సామీ; అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు; మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి. దుతియమ్పి ఖో భగవా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డనం, మా కలహం, మా విగ్గహం, మా వివాద’’న్తి. దుతియమ్పి ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేతు, భన్తే! భగవా ధమ్మస్సామీ; అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు; మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి. తతియమ్పి ఖో భగవా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డనం, మా కలహం, మా విగ్గహం, మా వివాద’’న్తి. తతియమ్పి ఖో సో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మస్సామీ; అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు; మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి.

అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కోసమ్బిం పిణ్డాయ పావిసి. కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఠితకోవ ఇమా గాథా అభాసి –

౨౩౭. ‘‘పుథుసద్దో సమజనో, న బాలో కోచి మఞ్ఞథ;