౯. సుభసుత్తం
౪౬౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో సావత్థియం పటివసతి అఞ్ఞతరస్స గహపతిస్స నివేసనే కేనచిదేవ కరణీయేన. అథ ఖో సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో యస్స గహపతిస్స నివేసనే పటివసతి తం గహపతిం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, గహపతి – ‘అవివిత్తా సావత్థీ అరహన్తేహీ’తి. కం ను ఖ్వజ్జ సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పయిరుపాసేయ్యామా’’తి? ‘‘అయం, భన్తే, భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తం, భన్తే, భగవన్తం పయిరుపాసస్సూ’’తి. అథ ఖో సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో తస్స గహపతిస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘బ్రాహ్మణా, భో గోతమ, ఏవమాహంసు – ‘గహట్ఠో ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసలం, న పబ్బజితో ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసల’న్తి. ఇధ భవం గోతమో కిమాహా’’తి?
౪౬౩. ‘‘విభజ్జవాదో ఖో అహమేత్థ, మాణవ; నాహమేత్థ ఏకంసవాదో. గిహిస్స వాహం, మాణవ, పబ్బజితస్స వా మిచ్ఛాపటిపత్తిం న వణ్ణేమి. గిహీ వా హి, మాణవ, పబ్బజితో వా మిచ్ఛాపటిపన్నో మిచ్ఛాపటిపత్తాధికరణహేతు న ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసలం. గిహిస్స వాహం, మాణవ, పబ్బజితస్స వా సమ్మాపటిపత్తిం వణ్ణేమి. గిహీ వా హి, మాణవ, పబ్బజితో వా సమ్మాపటిపన్నో సమ్మాపటిపత్తాధికరణహేతు ఆరాధకో హోతి ఞాయం ధమ్మం కుసల’’న్తి.
‘‘బ్రాహ్మణా, భో గోతమ, ఏవమాహంసు – ‘మహట్ఠమిదం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం ఘరావాసకమ్మట్ఠానం మహప్ఫలం హోతి; అప్పట్ఠమిదం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం పబ్బజ్జా కమ్మట్ఠానం అప్పఫలం హోతీ’తి. ఇధ భవం గోతమో కిమాహా’’తి.
‘‘ఏత్థాపి ఖో అహం, మాణవ, విభజ్జవాదో; నాహమేత్థ ఏకంసవాదో. అత్థి, మాణవ, కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి; అత్థి, మాణవ, కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి; అత్థి, మాణవ, కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి; అత్థి, మాణవ, కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి. కతమఞ్చ, మాణవ, కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి? కసి ఖో, మాణవ, కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి. కతమఞ్చ, మాణవ, కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి? కసియేవ ఖో, మాణవ, కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి. కతమఞ్చ, మాణవ, కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి? వణిజ్జా ఖో, మాణవ, కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి. కతమఞ్చ మాణవ, కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి? వణిజ్జాయేవ ఖో, మాణవ, కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి.
౪౬౪. ‘‘సేయ్యథాపి, మాణవ, కసి కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి; ఏవమేవ ఖో, మాణవ, ఘరావాసకమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి. సేయ్యథాపి, మాణవ, కసియేవ కమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి; ఏవమేవ ఖో, మాణవ, ఘరావాసకమ్మట్ఠానం మహట్ఠం మహాకిచ్చం మహాధికరణం మహాసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి. సేయ్యథాపి, మాణవ, వణిజ్జా కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి; ఏవమేవ ఖో, మాణవ, పబ్బజ్జా కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం విపజ్జమానం అప్పఫలం హోతి. సేయ్యథాపి, మాణవ, వణిజ్జాయేవ కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతి; ఏవమేవ ఖో, మాణవ, పబ్బజ్జా కమ్మట్ఠానం అప్పట్ఠం అప్పకిచ్చం అప్పాధికరణం అప్పసమారమ్భం సమ్పజ్జమానం మహప్ఫలం హోతీ’’తి.
‘‘బ్రాహ్మణా, భో గోతమ, పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయా’’తి. ‘‘యే తే, మాణవ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయ – సచే తే అగరు – సాధు తే పఞ్చ ధమ్మే ఇమస్మిం పరిసతి భాసస్సూ’’తి. ‘‘న ఖో మే, భో గోతమ, గరు యత్థస్సు భవన్తో వా నిసిన్నో భవన్తరూపో వా’’తి [నిసిన్నా భవన్తరూపా వాతి (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. ‘‘తేన హి, మాణవ, భాసస్సూ’’తి. ‘‘సచ్చం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా పఠమం ధమ్మం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయ. తపం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా దుతియం ధమ్మం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయ. బ్రహ్మచరియం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా తతియం ధమ్మం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయ. అజ్ఝేనం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా చతుత్థం ధమ్మం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయ. చాగం ఖో, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా పఞ్చమం ధమ్మం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయ. బ్రాహ్మణా, భో గోతమ, ఇమే పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ, కుసలస్స ఆరాధనాయాతి. ఇధ భవం గోతమో కిమాహా’’తి?
౪౬౫. ‘‘కిం పన, మాణవ, అత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకబ్రాహ్మణోపి యో ఏవమాహ – ‘అహం ఇమేసం పఞ్చన్నం ధమ్మానం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా విపాకం పవేదేమీ’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘కిం పన, మాణవ, అత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకాచరియోపి ఏకాచరియపాచరియోపి యావ సత్తమా ఆచరియమహయుగాపి యో ఏవమాహ – ‘అహం ఇమేసం పఞ్చన్నం ధమ్మానం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా విపాకం పవేదేమీ’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘కిం పన, మాణవ, యేపి తే బ్రాహ్మణానం పుబ్బకా ఇసయో మన్తానం కత్తారో మన్తానం పవత్తారో యేసమిదం ఏతరహి బ్రాహ్మణా పోరాణం మన్తపదం గీతం పవుత్తం సమిహితం తదనుగాయన్తి తదనుభాసన్తి భాసితమనుభాసన్తి వాచితమనువాచేన్తి, సేయ్యథిదం – అట్ఠకో వామకో వామదేవో వేస్సామిత్తో యమతగ్గి అఙ్గీరసో భారద్వాజో వాసేట్ఠో కస్సపో భగు, తేపి ఏవమాహంసు – ‘మయం ఇమేసం పఞ్చన్నం ధమ్మానం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా విపాకం పవేదేమా’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.
‘‘ఇతి కిర, మాణవ, నత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకబ్రాహ్మణోపి యో ఏవమాహ – ‘అహం ఇమేసం పఞ్చన్నం ధమ్మానం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా విపాకం పవేదేమీ’తి; నత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకాచరియోపి ఏకాచరియపాచరియోపి యావ సత్తమా ఆచరియమహయుగాపి యో ఏవమాహ – ‘అహం ఇమేసం పఞ్చన్నం ధమ్మానం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా విపాకం పవేదేమీ’తి; యేపి తే బ్రాహ్మణానం పుబ్బకా ఇసయో మన్తానం కత్తారో మన్తానం పవత్తారో, యేసమిదం ఏతరహి బ్రాహ్మణా పోరాణం మన్తపదం గీతం పవుత్తం సమిహితం, తదనుగాయన్తి తదనుభాసన్తి భాసితమనుభాసన్తి వాచితమనువాచేన్తి, సేయ్యథిదం – అట్ఠకో వామకో వామదేవో వేస్సామిత్తో యమతగ్గి అఙ్గీరసో భారద్వాజో వాసేట్ఠో కస్సపో భగు. తేపి న ఏవమాహంసు – ‘మయం ఇమేసం పఞ్చన్నం ధమ్మానం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా విపాకం పవేదేమా’తి.
‘‘సేయ్యథాపి, మాణవ, అన్ధవేణి పరమ్పరాసంసత్తా పురిమోపి న పస్సతి మజ్ఝిమోపి న పస్సతి పచ్ఛిమోపి న పస్సతి; ఏవమేవ ఖో, మాణవ, అన్ధవేణూపమం మఞ్ఞే బ్రాహ్మణానం భాసితం సమ్పజ్జతి – పురిమోపి న పస్సతి మజ్ఝిమోపి న పస్సతి పచ్ఛిమోపి న పస్సతీ’’తి.
౪౬౬. ఏవం వుత్తే, సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భగవతా అన్ధవేణూపమేన వుచ్చమానో కుపితో అనత్తమనో భగవన్తంయేవ ఖుంసేన్తో భగవన్తంయేవ వమ్భేన్తో భగవన్తంయేవ వదమానో – ‘సమణో గోతమో పాపితో భవిస్సతీ’తి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘బ్రాహ్మణో, భో గోతమ, పోక్ఖరసాతి ఓపమఞ్ఞో సుభగవనికో ఏవమాహ – ‘ఏవమేవ పనిధేకచ్చే [పనిమేకే (సబ్బత్థ)] సమణబ్రాహ్మణా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం పటిజానన్తి. తేసమిదం భాసితం హస్సకంయేవ సమ్పజ్జతి, నామకంయేవ సమ్పజ్జతి, రిత్తకంయేవ సమ్పజ్జతి, తుచ్ఛకంయేవ సమ్పజ్జతి. కథఞ్హి నామ మనుస్సభూతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతీ’’’తి?
‘‘కిం పన, మాణవ, బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి ఓపమఞ్ఞో సుభగవనికో సబ్బేసంయేవ సమణబ్రాహ్మణానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతీ’’తి? ‘‘సకాయపి హి, భో గోతమ, పుణ్ణికాయ దాసియా బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి ఓపమఞ్ఞో సుభగవనికో చేతసా చేతో పరిచ్చ న పజానాతి, కుతో పన సబ్బేసంయేవ సమణబ్రాహ్మణానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానిస్సతీ’’తి?
‘‘సేయ్యథాపి, మాణవ, జచ్చన్ధో పురిసో న పస్సేయ్య కణ్హసుక్కాని రూపాని, న పస్సేయ్య నీలకాని రూపాని, న పస్సేయ్య పీతకాని రూపాని, న పస్సేయ్య లోహితకాని రూపాని, న పస్సేయ్య మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, న పస్సేయ్య సమవిసమం, న పస్సేయ్య తారకరూపాని, న పస్సేయ్య చన్దిమసూరియే. సో ఏవం వదేయ్య – ‘నత్థి కణ్హసుక్కాని రూపాని, నత్థి కణ్హసుక్కానం రూపానం దస్సావీ; నత్థి నీలకాని రూపాని, నత్థి నీలకానం రూపానం దస్సావీ; నత్థి పీతకాని రూపాని, నత్థి పీతకానం రూపానం దస్సావీ; నత్థి లోహితకాని రూపాని, నత్థి లోహితకానం రూపానం దస్సావీ; నత్థి మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, నత్థి మఞ్జిట్ఠకానం రూపానం దస్సావీ; నత్థి సమవిసమం, నత్థి సమవిసమస్స దస్సావీ; నత్థి తారకరూపాని, నత్థి తారకరూపానం దస్సావీ; నత్థి చన్దిమసూరియా, నత్థి చన్దిమసూరియానం దస్సావీ. అహమేతం న జానామి, అహమేతం న పస్సామి; తస్మా తం నత్థీ’తి. సమ్మా ను ఖో సో, మాణవ, వదమానో వదేయ్యా’’తి?
‘‘నో హిదం, భో గోతమ. అత్థి కణ్హసుక్కాని రూపాని, అత్థి కణ్హసుక్కానం రూపానం దస్సావీ; అత్థి నీలకాని రూపాని, అత్థి నీలకానం రూపానం దస్సావీ; అత్థి పీతకాని రూపాని, అత్థి పీతకానం రూపానం దస్సావీ; అత్థి లోహితకాని రూపాని, అత్థి లోహితకానం రూపానం దస్సావీ; అత్థి మఞ్జిట్ఠకాని రూపాని, అత్థి మఞ్జిట్ఠకానం రూపానం దస్సావీ; అత్థి సమవిసమం, అత్థి సమవిసమస్స దస్సావీ; అత్థి తారకరూపాని, అత్థి తారకరూపానం దస్సావీ; అత్థి చన్దిమసూరియా, అత్థి చన్దిమసూరియానం దస్సావీ. ‘అహమేతం న జానామి, అహమేతం న పస్సామి; తస్మా తం నత్థీ’తి; న హి సో, భో గోతమ, సమ్మా వదమానో వదేయ్యా’’తి.
‘‘ఏవమేవ ఖో, మాణవ, బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి ఓపమఞ్ఞో సుభగవనికో అన్ధో అచక్ఖుకో. సో వత ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి’’.
౪౬౭. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాణవ, యే తే కోసలకా బ్రాహ్మణమహాసాలా, సేయ్యథిదం – చఙ్కీ బ్రాహ్మణో తారుక్ఖో బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి బ్రాహ్మణో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో పితా చ [వా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] తే తోదేయ్యో, కతమా నేసం సేయ్యో [సేయ్యా (స్యా. కం.)], యం వా తే సమ్ముచ్చా [సమ్ముసా (సీ. పీ.)] వాచం భాసేయ్యుం యం వా అసమ్ముచ్చా’’తి? ‘‘సమ్ముచ్చా, భో గోతమ’’.
‘‘కతమా నేసం సేయ్యో, యం వా తే మన్తా వాచం భాసేయ్యుం యం వా అమన్తా’’తి? ‘‘మన్తా, భో గోతమ’’.
‘‘కతమా నేసం సేయ్యో, యం వా తే పటిసఙ్ఖాయ వాచం భాసేయ్యుం యం వా అప్పటిసఙ్ఖాయా’’తి? ‘‘పటిసఙ్ఖాయ, భో గోతమ’’.
‘‘కతమా నేసం సేయ్యో, యం వా తే అత్థసంహితం వాచం భాసేయ్యుం యం వా అనత్థసంహిత’’న్తి? ‘‘అత్థసంహితం, భో గోతమ’’.
‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాణవ, యది ఏవం సన్తే, బ్రాహ్మణేన పోక్ఖరసాతినా ఓపమఞ్ఞేన సుభగవనికేన సమ్ముచ్చా వాచా భాసితా అసమ్ముచ్చా’’తి [అసమ్ముసా వాతి (పీ.) ఏవమితరపఞ్హత్తయేపి వాసద్దేన సహ దిస్సతి]? ‘‘అసమ్ముచ్చా, భో గోతమ’’.
‘‘మన్తా వాచా భాసితా అమన్తా వా’’తి? ‘‘అమన్తా, భో గోతమ’’.
‘‘పటిసఙ్ఖాయ వాచా భాసితా అప్పటిసఙ్ఖాయా’’తి? ‘‘అప్పటిసఙ్ఖాయ, భో గోతమ’’.
‘‘అత్థసంహితా వాచా భాసితా అనత్థసంహితా’’తి? ‘‘అనత్థసంహితా, భో గోతమ’’.
‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, మాణవ, నీవరణా. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దనీవరణం, బ్యాపాదనీవరణం, థీనమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం, విచికిచ్ఛానీవరణం – ఇమే ఖో, మాణవ, పఞ్చ నీవరణా. ఇమేహి ఖో మాణవ, పఞ్చహి నీవరణేహి బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి ఓపమఞ్ఞో సుభగవనికో ఆవుతో నివుతో ఓఫుటో [ఓవుతో (సీ.), ఓఫుతో (స్యా. కం. పీ.)] పరియోనద్ధో. సో వత ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి.
౪౬౮. ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, మాణవ, కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా…పే… ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా… జివ్హా విఞ్ఞేయ్యా రసా… కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా – ఇమే ఖో, మాణవ, పఞ్చ కామగుణా. ఇమేహి ఖో, మాణవ, పఞ్చహి కామగుణేహి బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి ఓపమఞ్ఞో సుభగవనికో గథితో ముచ్ఛితో అజ్ఝోపన్నో అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. సో వత ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సచ్ఛి వా కరిస్సతీతి – నేతం ఠానం విజ్జతి.
‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాణవ, యం వా తిణకట్ఠుపాదానం పటిచ్చ అగ్గిం జాలేయ్య యం వా నిస్సట్ఠతిణకట్ఠుపాదానం అగ్గిం జాలేయ్య, కతమో ను ఖ్వాస్స అగ్గి అచ్చిమా చేవ వణ్ణవా చ పభస్సరో చా’’తి? ‘‘సచే తం, భో గోతమ, ఠానం నిస్సట్ఠతిణకట్ఠుపాదానం అగ్గిం జాలేతుం, స్వాస్స అగ్గి అచ్చిమా చేవ వణ్ణవా చ పభస్సరో చా’’తి. ‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, మాణవ, అనవకాసో యం నిస్సట్ఠతిణకట్ఠుపాదానం అగ్గిం జాలేయ్య అఞ్ఞత్ర ఇద్ధిమతా. సేయ్యథాపి, మాణవ, తిణకట్ఠుపాదానం పటిచ్చ అగ్గి జలతి తథూపమాహం, మాణవ, ఇమం పీతిం వదామి యాయం పీతి పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ. సేయ్యథాపి, మాణవ, నిస్సట్ఠతిణకట్ఠుపాదానో [నిస్సట్ఠతిణకట్ఠుపాదానం పటిచ్చ (సీ. పీ. క.)] అగ్గి జలతి తథూపమాహం, మాణవ, ఇమం పీతిం వదామి యాయం పీతి అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి.
‘‘కతమా చ, మాణవ, పీతి అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి? ఇధ, మాణవ, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయమ్పి ఖో, మాణవ, పీతి అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి. పున చపరం, మాణవ, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయమ్పి ఖో, మాణవ, పీతి అఞ్ఞత్రేవ కామేహి అఞ్ఞత్ర అకుసలేహి ధమ్మేహి.
౪౬౯. ‘‘యే తే, మాణవ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ, కతమేత్థ [కమేత్థ (క. సీ. స్యా. కం. పీ.)] బ్రాహ్మణా ధమ్మం మహప్ఫలతరం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయా’’తి? ‘‘యేమే, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ, చాగమేత్థ బ్రాహ్మణా ధమ్మం మహప్ఫలతరం పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయా’’తి.
‘‘తం కి మఞ్ఞసి, మాణవ, ఇధ అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స మహాయఞ్ఞో పచ్చుపట్ఠితో అస్స. అథ ద్వే బ్రాహ్మణా ఆగచ్ఛేయ్యుం – ‘ఇత్థన్నామస్స బ్రాహ్మణస్స మహాయఞ్ఞం అనుభవిస్సామా’తి. తత్రేకస్స [తత్థేకస్స (పీ.)] బ్రాహ్మణస్స ఏవమస్స – ‘అహో వత! అహమేవ లభేయ్యం భత్తగ్గే అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం, న అఞ్ఞో బ్రాహ్మణో లభేయ్య భత్తగ్గే అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డ’న్తి. ఠానం ఖో పనేతం, మాణవ, విజ్జతి యం అఞ్ఞో బ్రాహ్మణో లభేయ్య భత్తగ్గే అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం, న సో బ్రాహ్మణో లభేయ్య భత్తగ్గే అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం. ‘అఞ్ఞో బ్రాహ్మణో లభతి భత్తగ్గే అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం, నాహం లభామి భత్తగ్గే అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డ’న్తి – ఇతి సో కుపితో హోతి అనత్తమనో. ఇమస్స పన, మాణవ, బ్రాహ్మణా కిం విపాకం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి? ‘‘న ఖ్వేత్థ, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా ఏవం దానం దేన్తి – ‘ఇమినా పరో కుపితో హోతు అనత్తమనో’తి. అథ ఖ్వేత్థ బ్రాహ్మణా అనుకమ్పాజాతికంయేవ [అనుకమ్పజాతికంయేవ (స్యా. కం. క.)] దానం దేన్తీ’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే, ఖో, మాణవ, బ్రాహ్మణానం ఇదం ఛట్ఠం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి – యదిదం అనుకమ్పాజాతిక’’న్తి. ‘‘ఏవం సన్తే, భో గోతమ, బ్రాహ్మణానం ఇదం ఛట్ఠం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి – యదిదం అనుకమ్పాజాతిక’’న్తి.
‘‘యే తే, మాణవ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ, ఇమే త్వం పఞ్చ ధమ్మే కత్థ బహులం సమనుపస్ససి – గహట్ఠేసు వా పబ్బజితేసు వా’’తి? ‘‘యేమే, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ, ఇమాహం పఞ్చ ధమ్మే పబ్బజితేసు బహులం సమనుపస్సామి అప్పం గహట్ఠేసు. గహట్ఠో హి, భో గోతమ, మహట్ఠో మహాకిచ్చో మహాధికరణో మహాసమారమ్భో, న సతతం సమితం సచ్చవాదీ హోతి; పబ్బజితో ఖో పన, భో గోతమ, అప్పట్ఠో అప్పకిచ్చో అప్పాధికరణో అప్పసమారమ్భో, సతతం సమితం సచ్చవాదీ హోతి. గహట్ఠో హి, భో గోతమ, మహట్ఠో మహాకిచ్చో మహాధికరణో మహాసమారమ్భో న సతతం సమితం తపస్సీ హోతి… బ్రహ్మచారీ హోతి… సజ్ఝాయబహులో హోతి… చాగబహులో హోతి; పబ్బజితో ఖో పన, భో గోతమ, అప్పట్ఠో అప్పకిచ్చో అప్పాధికరణో అప్పసమారమ్భో సతతం సమితం తపస్సీ హోతి… బ్రహ్మచారీ హోతి… సజ్ఝాయబహులో హోతి… చాగబహులో హోతి. యేమే, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ, ఇమాహం పఞ్చ ధమ్మే పబ్బజితేసు బహులం సమనుపస్సామి అప్పం గహట్ఠేసూ’’తి.
‘‘యే తే, మాణవ, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ చిత్తస్సాహం ఏతే పరిక్ఖారే వదామి – యదిదం చిత్తం అవేరం అబ్యాబజ్ఝం తస్స భావనాయ. ఇధ, మాణవ, భిక్ఖు సచ్చవాదీ హోతి. సో ‘సచ్చవాదీమ్హీ’తి లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. యం తం కుసలూపసంహితం పామోజ్జం, చిత్తస్సాహం ఏతం పరిక్ఖారం వదామి – యదిదం చిత్తం అవేరం అబ్యాబజ్ఝం తస్స భావనాయ. ఇధ, మాణవ, భిక్ఖు తపస్సీ హోతి…పే… బ్రహ్మచారీ హోతి…పే… సజ్ఝాయబహులో హోతి…పే… చాగబహులో హోతి. సో ‘చాగబహులోమ్హీ’తి లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం. యం తం కుసలూపసంహితం పామోజ్జం, చిత్తస్సాహం ఏతం పరిక్ఖారం వదామి – యదిదం చిత్తం అవేరం అబ్యాబజ్ఝం తస్స భావనాయ. యే తే మాణవ, బ్రాహ్మణా, పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ, చిత్తస్సాహం ఏతే పరిక్ఖారే వదామి – యదిదం చిత్తం అవేరం అబ్యాబజ్ఝం తస్స భావనాయా’’తి.
౪౭౦. ఏవం వుత్తే, సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భో గోతమ – ‘సమణో గోతమో బ్రహ్మానం సహబ్యతాయ మగ్గం జానాతీ’’’తి.
‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మాణవ, ఆసన్నే ఇతో నళకారగామో, న యితో దూరే నళకారగామో’’తి?
‘‘ఏవం, భో, ఆసన్నే ఇతో నళకారగామో, న యితో దూరే నళకారగామో’’తి.
‘‘తం, కిం మఞ్ఞసి మాణవ, ఇధస్స పురిసో నళకారగామే జాతవద్ధో [జాతవడ్ఢో (స్యా. కం. క.)]; తమేనం నళకారగామతో తావదేవ అవసటం [అపసక్కం (స్యా. కం. క.)] నళకారగామస్స మగ్గం పుచ్ఛేయ్యుం; సియా ను ఖో, మాణవ, తస్స పురిసస్స నళకారగామే జాతవద్ధస్స నళకారగామస్స మగ్గం పుట్ఠస్స దన్ధాయితత్తం వా విత్థాయితత్తం వా’’తి?
‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.
‘‘తం కిస్స హేతు’’?
‘‘అము హి, భో గోతమ, పురిసో నళకారగామే జాతవద్ధో. తస్స సబ్బానేవ నళకారగామస్స మగ్గాని సువిదితానీ’’తి. ‘‘సియా ను ఖో, మాణవ, తస్స పురిసస్స నళకారగామే జాతవద్ధస్స నళకారగామస్స మగ్గం పుట్ఠస్స దన్ధాయితత్తం వా విత్థాయితత్తం వాతి, న త్వేవ తథాగతస్స బ్రహ్మలోకం వా బ్రహ్మలోకగామినిం వా పటిపదం పుట్ఠస్స దన్ధాయితత్తం వా విత్థాయితత్తం వా. బ్రహ్మానఞ్చాహం, మాణవ, పజానామి బ్రహ్మలోకఞ్చ బ్రహ్మలోకగామినిఞ్చ పటిపదం; యథాపటిపన్నో చ బ్రహ్మలోకం ఉపపన్నో తఞ్చ పజానామీ’’తి.
‘‘సుతం మేతం, భో గోతమ – ‘సమణో గోతమో బ్రహ్మానం సహబ్యతాయ మగ్గం దేసేతీ’తి. సాధు మే భవం గోతమో బ్రహ్మానం సహబ్యతాయ మగ్గం దేసేతూ’’తి.
‘‘తేన హి, మాణవ, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం భో’’తి ఖో సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి. భగవా ఏతదవోచ –
౪౭౧. ‘‘కతమో చ, మాణవ, బ్రహ్మానం సహబ్యతాయ మగ్గో? ఇధ, మాణవ, భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. ఏవం భావితాయ ఖో, మాణవ, మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా యం పమాణకతం కమ్మం న తం తత్రావసిస్సతి, న తం తత్రావతిట్ఠతి. సేయ్యథాపి, మాణవ, బలవా సఙ్ఖధమో అప్పకసిరేనేవ చాతుద్దిసా విఞ్ఞాపేయ్య [ఏవమేవ ఖో మాణవ ఏవం భావితాయ మేత్తాయ (సీ. స్యా. కం. పీ. దీ. ని. ౧.౫౫౬) తథాపి ఇధ పాఠోయేవ ఉపమాయ సంసన్దియమానో పరిపుణ్ణో వియ దిస్సతి]; ఏవమేవ ఖో, మాణవ…పే… ఏవం భావితాయ ఖో, మాణవ, మేత్తాయ [ఏవమేవ ఖో మాణవ ఏవం భావితాయ మేత్తాయ (సీ. స్యా. కం. పీ. దీ. ని. ౧.౫౫౬) తథాపి ఇధ పాఠోయేవ ఉపమాయ సంసన్దియమానో పరిపుణ్ణో వియ దిస్సతి] చేతోవిముత్తియా యం పమాణకతం కమ్మం న తం తత్రావసిస్సతి, న తం తత్రావతిట్ఠతి. అయమ్పి ఖో, మాణవ, బ్రహ్మానం సహబ్యతాయ మగ్గో. ‘‘పున చపరం, మాణవ, భిక్ఖు కరుణాసహగతేన చేతసా…పే… ముదితాసహగతేన చేతసా…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం; ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాబజ్ఝేన ఫరిత్వా విహరతి. ఏవం భావితాయ ఖో, మాణవ, ఉపేక్ఖాయ చేతోవిముత్తియా యం పమాణకతం కమ్మం న తం తత్రావసిస్సతి, న తం తత్రావతిట్ఠతి. సేయ్యథాపి, మాణవ, బలవా సఙ్ఖధమో అప్పకసిరేనేవ చాతుద్దిసా విఞ్ఞాపేయ్య; ఏవమేవ ఖో, మాణవ…పే… ఏవం భావితాయ ఖో, మాణవ, ఉపేక్ఖాయ చేతోవిముత్తియా యం పమాణకతం కమ్మం న తం తత్రావసిస్సతి, న తం తత్రావతిట్ఠతి. అయమ్పి ఖో, మాణవ, బ్రహ్మానం సహబ్యతాయ మగ్గో’’తి.
౪౭౨. ఏవం వుత్తే, సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి – ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతం. హన్ద, చ దాని మయం, భో గోతమ, గచ్ఛామ; బహుకిచ్చా మయం బహుకరణీయా’’తి. ‘‘యస్సదాని త్వం, మాణవ, కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.
తేన ఖో పన సమయేన జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో సబ్బసేతేన వళవాభిరథేన [వళభీరథేన (సీ.)] సావత్థియా నియ్యాతి దివా దివస్స. అద్దసా ఖో జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో సుభం మాణవం తోదేయ్యపుత్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన సుభం మాణవం తోదేయ్యపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘హన్ద, కుతో ను భవం భారద్వాజో ఆగచ్ఛతి దివా దివస్సా’’తి? ‘‘ఇతో హి ఖో అహం, భో, ఆగచ్ఛామి సమణస్స గోతమస్స సన్తికా’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, భవం భారద్వాజో, సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం పణ్డితో మఞ్ఞేతి’’? ‘‘కో చాహం, భో, కో చ సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానిస్సామి? సోపి నూనస్స తాదిసోవ యో సమణస్స గోతమస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం జానేయ్యా’’తి. ‘‘ఉళారాయ ఖలు, భవం భారద్వాజో, సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీ’’తి. ‘‘కో చాహం, భో, కో చ సమణం గోతమం పసంసిస్సామి? పసత్థపసత్థోవ సో భవం గోతమో సేట్ఠో దేవమనుస్సానం. యే చిమే, భో, బ్రాహ్మణా పఞ్చ ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తి పుఞ్ఞస్స కిరియాయ కుసలస్స ఆరాధనాయ; చిత్తస్సేతే సమణో గోతమో పరిక్ఖారే వదేతి – యదిదం చిత్తం అవేరం అబ్యాబజ్ఝం తస్స భావనాయా’’తి.
ఏవం వుత్తే, జాణుస్సోణి బ్రాహ్మణో సబ్బసేతా వళవాభిరథా ఓరోహిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘లాభా రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సులద్ధలాభా రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స యస్స విజితే తథాగతో విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి.
సుభసుత్తం నిట్ఠితం నవమం.