౪. ఘోటముఖసుత్తం

౪౧౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం ఆయస్మా ఉదేనో బారాణసియం విహరతి ఖేమియమ్బవనే. తేన ఖో పన సమయేన ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో బారాణసిం అనుప్పత్తో హోతి కేనచిదేవ కరణీయేన. అథ ఖో ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో యేన ఖేమియమ్బవనం తేనుపసఙ్కమి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఉదేనో అబ్భోకాసే చఙ్కమతి. అథ ఖో ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో యేనాయస్మా ఉదేనో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఉదేనేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఆయస్మన్తం ఉదేనం చఙ్కమన్తం అనుచఙ్కమమానో ఏవమాహ – ‘‘అమ్భో సమణ, ‘నత్థి ధమ్మికో పరిబ్బజో’ [పరిబ్బాజో (సీ. పీ.)] – ఏవం మే ఏత్థ హోతి. తఞ్చ ఖో భవన్తరూపానం వా అదస్సనా, యో వా పనేత్థ ధమ్మో’’తి.

ఏవం వుత్తే, ఆయస్మా ఉదేనో చఙ్కమా ఓరోహిత్వా విహారం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఘోటముఖోపి ఖో బ్రాహ్మణో చఙ్కమా ఓరోహిత్వా విహారం పవిసిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితం ఖో ఘోటముఖం బ్రాహ్మణం ఆయస్మా ఉదేనో ఏతదవోచ – ‘‘సంవిజ్జన్తి [సంవిజ్జన్తే (బహూసు)] ఖో, బ్రాహ్మణ, ఆసనాని. సచే ఆకఙ్ఖసి, నిసీదా’’తి. ‘‘ఏతదేవ ఖో పన మయం భోతో ఉదేనస్స ఆగమయమానా (న) నిసీదామ. కథఞ్హి నామ మాదిసో పుబ్బే అనిమన్తితో ఆసనే నిసీదితబ్బం మఞ్ఞేయ్యా’’తి? అథ ఖో ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఉదేనం ఏతదవోచ – ‘‘అమ్భో సమణ, ‘నత్థి ధమ్మికో పరిబ్బజో’ – ఏవం మే ఏత్థ హోతి. తఞ్చ ఖో భవన్తరూపానం వా అదస్సనా, యో వా పనేత్థ ధమ్మో’’తి. ‘‘సచే ఖో పన మే త్వం, బ్రాహ్మణ, అనుఞ్ఞేయ్యం అనుజానేయ్యాసి, పటిక్కోసితబ్బఞ్చ పటిక్కోసేయ్యాసి; యస్స చ పన మే భాసితస్స అత్థం న జానేయ్యాసి, మమంయేవ తత్థ ఉత్తరి పటిపుచ్ఛేయ్యాసి – ‘ఇదం, భో ఉదేన, కథం, ఇమస్స క్వత్థో’తి? ఏవం కత్వా సియా నో ఏత్థ కథాసల్లాపో’’తి. ‘‘అనుఞ్ఞేయ్యం ఖ్వాహం భోతో ఉదేనస్స అనుజానిస్సామి, పటిక్కోసితబ్బఞ్చ పటిక్కోసిస్సామి; యస్స చ పనాహం భోతో ఉదేనస్స భాసితస్స అత్థం న జానిస్సామి, భవన్తంయేవ తత్థ ఉదేనం ఉత్తరి పటిపుచ్ఛిస్సామి – ‘ఇదం, భో ఉదేన, కథం, ఇమస్స క్వత్థో’తి? ఏవం కత్వా హోతు నో ఏత్థ కథాసల్లాపో’’తి.

౪౧౩. ‘‘చత్తారోమే, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే చత్తారో? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో పరన్తపో హోతి పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో అత్తన్తపో చ హోతి అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో నేవత్తన్తపో హోతి నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి. ఇమేసం, బ్రాహ్మణ, చతున్నం పుగ్గలానం కతమో తే పుగ్గలో చిత్తం ఆరాధేతీ’’తి?

‘‘య్వాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో అయం మే పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి; యోపాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో అయమ్పి మే పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి; యోపాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో అయమ్పి మే పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి; యో చ ఖో అయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి. అయమేవ మే పుగ్గలో చిత్తం ఆరాధేతీ’’తి.

‘‘కస్మా పన తే, బ్రాహ్మణ, ఇమే తయో పుగ్గలా చిత్తం నారాధేన్తీ’’తి? ‘‘య్వాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అత్తానం సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం ఆతాపేతి పరితాపేతి; ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యోపాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో పరం సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం ఆతాపేతి పరితాపేతి; ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యోపాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అత్తానఞ్చ పరఞ్చ సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం ఆతాపేతి పరితాపేతి; ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం నారాధేతి. యో చ ఖో అయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి, సో అత్తానఞ్చ పరఞ్చ సుఖకామం దుక్ఖపటిక్కూలం నేవ ఆతాపేతి న పరితాపేతి; ఇమినా మే అయం పుగ్గలో చిత్తం ఆరాధేతీ’’తి.

౪౧౪. ‘‘ద్వేమా, బ్రాహ్మణ, పరిసా. కతమా ద్వే? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చా పరిసా సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు పుత్తభరియం పరియేసతి, దాసిదాసం పరియేసతి, ఖేత్తవత్థుం పరియేసతి, జాతరూపరజతం పరియేసతి.

‘‘ఇధ పన, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చా పరిసా అసారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు పుత్తభరియం పహాయ, దాసిదాసం పహాయ, ఖేత్తవత్థుం పహాయ, జాతరూపరజతం పహాయ, అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా. స్వాయం, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి. ఇధ కతమం త్వం, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలం కతమాయ పరిసాయ బహులం సమనుపస్ససి – యా చాయం పరిసా సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు పుత్తభరియం పరియేసతి దాసిదాసం పరియేసతి ఖేత్తవత్థుం పరియేసతి జాతరూపరజతం పరియేసతి, యా చాయం పరిసా అసారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు పుత్తభరియం పహాయ దాసిదాసం పహాయ ఖేత్తవత్థుం పహాయ జాతరూపరజతం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా’’తి?

‘‘య్వాయం, భో ఉదేన, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి; ఇమాహం పుగ్గలం యాయం పరిసా అసారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు పుత్తభరియం పహాయ దాసిదాసం పహాయ ఖేత్తవత్థుం పహాయ జాతరూపరజతం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా ఇమిస్సం పరిసాయం బహులం సమనుపస్సామీ’’తి.

‘‘ఇదానేవ ఖో పన తే, బ్రాహ్మణ, భాసితం – ‘మయం ఏవం ఆజానామ – అమ్భో సమణ, నత్థి ధమ్మికో పరిబ్బజో, ఏవం మే ఏత్థ హోతి. తఞ్చ ఖో భవన్తరూపానం వా అదస్సనా, యో వా పనేత్థ ధమ్మో’’’తి. ‘‘అద్ధా మేసా, భో ఉదేన, సానుగ్గహా వాచా భాసితా. ‘అత్థి ధమ్మికో పరిబ్బజో’ – ఏవం మే ఏత్థ హోతి. ఏవఞ్చ పన మం భవం ఉదేనో ధారేతు. యే చ మే భోతా ఉదేనేన చత్తారో పుగ్గలా సంఖిత్తేన వుత్తా విత్థారేన అవిభత్తా, సాధు మే భవం, ఉదేనో ఇమే చత్తారో పుగ్గలే విత్థారేన విభజతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, సుణాహి, సాధుకం మనసి కరోహి, భాసిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో ఆయస్మతో ఉదేనస్స పచ్చస్సోసి. ఆయస్మా ఉదేనో ఏతదవోచ –

౪౧౫. ‘‘కతమో చ, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో అచేలకో హోతి ముత్తాచారో హత్థాపలేఖనో నఏహిభద్దన్తికో నతిట్ఠభద్దన్తికో, నాభిహటం న ఉద్దిస్సకతం న నిమన్తనం సాదియతి. సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతి, న కళోపిముఖా పటిగ్గణ్హాతి, న ఏళకమన్తరం, న దణ్డమన్తరం, న ముసలమన్తరం, న ద్విన్నం భుఞ్జమానానం, న గబ్భినియా, న పాయమానాయ, న పురిసన్తరగతాయ, న సఙ్కిత్తీసు, న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి, న యత్థ మక్ఖికా సణ్డసణ్డచారినీ, న మచ్ఛం న మంసం, న సురం న మేరయం న థుసోదకం పివతి. సో ఏకాగారికో వా హోతి ఏకాలోపికో, ద్వాగారికో వా హోతి ద్వాలోపికో…పే… సత్తాగారికో వా హోతి సత్తాలోపికో; ఏకిస్సాపి దత్తియా యాపేతి, ద్వీహిపి దత్తీహి యాపేతి…పే… సత్తహిపి దత్తీహి యాపేతి; ఏకాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి, ద్వీహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి…పే… సత్తాహికమ్పి ఆహారం ఆహారేతి – ఇతి ఏవరూపం అద్ధమాసికం పరియాయభత్తభోజనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. సో సాకభక్ఖో వా హోతి, సామాకభక్ఖో వా హోతి, నీవారభక్ఖో వా హోతి, దద్దులభక్ఖో వా హోతి, హటభక్ఖో వా హోతి, కణభక్ఖో వా హోతి, ఆచామభక్ఖో వా హోతి, పిఞ్ఞాకభక్ఖో వా హోతి, తిణభక్ఖో వా హోతి, గోమయభక్ఖో వా హోతి, వనమూలఫలాహారో యాపేతి పవత్తఫలభోజీ. సో సాణానిపి ధారేతి, మసాణానిపి ధారేతి, ఛవదుస్సానిపి ధారేతి, పంసుకూలానిపి ధారేతి, తిరీటానిపి ధారేతి, అజినమ్పి ధారేతి, అజినక్ఖిపమ్పి ధారేతి, కుసచీరమ్పి ధారేతి, వాకచీరమ్పి ధారేతి, ఫలకచీరమ్పి ధారేతి, కేసకమ్బలమ్పి ధారేతి, వాళకమ్బలమ్పి ధారేతి, ఉలూకపక్ఖమ్పి ధారేతి; కేసమస్సులోచకోపి హోతి కేసమస్సులోచనానుయోగమనుయుత్తో, ఉబ్భట్ఠకోపి హోతి ఆసనపటిక్ఖిత్తో, ఉక్కుటికోపి హోతి ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తో, కణ్టకాపస్సయికోపి హోతి కణ్టకాపస్సయే సేయ్యం కప్పేతి; సాయతతియకమ్పి ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి – ఇతి ఏవరూపం అనేకవిహితం కాయస్స ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో అత్తన్తపో అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.

౪౧౬. ‘‘కతమో చ, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో ఓరబ్భికో హోతి సూకరికో సాకుణికో మాగవికో లుద్దో మచ్ఛఘాతకో చోరో చోరఘాతకో గోఘాతకో బన్ధనాగారికో – యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి కురూరకమ్మన్తా. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో పరన్తపో పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.

౪౧౭. ‘‘కతమో చ, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో? ఇధ, బ్రాహ్మణ, ఏకచ్చో పుగ్గలో రాజా వా హోతి ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో, బ్రాహ్మణో వా మహాసాలో. సో పురత్థిమేన నగరస్స నవం సన్థాగారం కారాపేత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా ఖరాజినం నివాసేత్వా సప్పితేలేన కాయం అబ్భఞ్జిత్వా మగవిసాణేన పిట్ఠిం కణ్డువమానో నవం సన్థాగారం పవిసతి సద్ధిం మహేసియా బ్రాహ్మణేన చ పురోహితేన. సో తత్థ అనన్తరహితాయ భూమియా హరితుపలిత్తాయ సేయ్యం కప్పేతి. ఏకిస్సాయ గావియా సరూపవచ్ఛాయ యం ఏకస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన రాజా యాపేతి, యం దుతియస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన మహేసీ యాపేతి, యం తతియస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన బ్రాహ్మణో పురోహితో యాపేతి, యం చతుత్థస్మిం థనే ఖీరం హోతి తేన అగ్గిం జుహతి, అవసేసేన వచ్ఛకో యాపేతి. సో ఏవమాహ – ‘ఏత్తకా ఉసభా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా వచ్ఛతరా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా వచ్ఛతరియో హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా అజా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ’, ఏత్తకా ఉరబ్భా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా అస్సా హఞ్ఞన్తు యఞ్ఞత్థాయ, ఏత్తకా రుక్ఖా ఛిజ్జన్తు యూపత్థాయ, ఏత్తకా దబ్భా లూయన్తు బరిహిసత్థాయా’తి. యేపిస్స తే హోన్తి ‘దాసా’తి వా ‘పేస్సా’తి వా ‘కమ్మకరా’తి వా తేపి దణ్డతజ్జితా భయతజ్జితా అస్సుముఖా రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తి. అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో అత్తన్తపో చ అత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, పరన్తపో చ పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో.

౪౧౮. ‘‘కతమో చ, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో; సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతి? ఇధ, బ్రాహ్మణ, తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. తం ధమ్మం సుణాతి గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా అఞ్ఞతరస్మిం వా కులే పచ్చాజాతో. సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి. సో తేన సద్ధాపటిలాభేన సమన్నాగతో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజోపథో అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా. నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా ఏకన్తపరిపుణ్ణం ఏకన్తపరిసుద్ధం సఙ్ఖలిఖితం బ్రహ్మచరియం చరితుం. యంనూనాహం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజేయ్య’న్తి. సో అపరేన సమయేన అప్పం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ, అప్పం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహన్తం వా ఞాతిపరివట్టం పహాయ, కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి. సో ఏవం పబ్బజితో సమానో భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, నిహితదణ్డో నిహితసత్థో లజ్జీ దయాపన్నో సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ విహరతి.

‘‘అదిన్నాదానం పహాయ అదిన్నాదానా పటివిరతో హోతి దిన్నాదాయీ దిన్నపాటికఙ్ఖీ. అథేనేన సుచిభూతేన అత్తనా విహరతి.

‘‘అబ్రహ్మచరియం పహాయ బ్రహ్మచారీ హోతి ఆరాచారీ విరతో మేథునా గామధమ్మా.

‘‘ముసావాదం పహాయ ముసావాదా పటివిరతో హోతి సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో థేతో పచ్చయికో అవిసంవాదకో లోకస్స.

‘‘పిసుణం వాచం పహాయ పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి; ఇతో సుత్వా న అముత్ర అక్ఖాతా ఇమేసం భేదాయ, అముత్ర వా సుత్వా న ఇమేసం అక్ఖాతా అమూసం భేదాయ. ఇతి భిన్నానం వా సన్ధాతా సహితానం వా అనుప్పదాతా, సమగ్గారామో సమగ్గరతో సమగ్గనన్దీ సమగ్గకరణిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘ఫరుసం వాచం పహాయ ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో హోతి. యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి.

‘‘సమ్ఫప్పలాపం పహాయ సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో హోతి, కాలవాదీ భూతవాదీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ వినయవాదీ, నిధానవతిం వాచం భాసితా కాలేన సాపదేసం పరియన్తవతిం అత్థసంహితం.

‘‘సో బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతి. ఏకభత్తికో హోతి రత్తూపరతో విరతో వికాలభోజనా. నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో హోతి. మాలాగన్ధవిలేపనధారణమణ్డనవిభూసనట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఉచ్చాసయనమహాసయనా పటివిరతో హోతి. జాతరూపరజతపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఆమకమంసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఇత్థికుమారికపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. దాసిదాసపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. అజేళకపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. కుక్కుటసూకరపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. హత్థిగవస్సవళవపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతి. దూతేయ్యపహిణగమనానుయోగా పటివిరతో హోతి. కయవిక్కయా పటివిరతో హోతి. తులాకూటకంసకూటమానకూటా పటివిరతో హోతి. ఉక్కోటనవఞ్చననికతిసాచియోగా పటివిరతో హోతి. ఛేదనవధబన్ధనవిపరామోసఆలోపసహసాకారా పటివిరతో హోతి.

‘‘సో సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన, కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి సమాదాయేవ పక్కమతి. సేయ్యథాపి నామ పక్ఖీ సకుణో యేన యేనేవ డేతి సపత్తభారోవ డేతి, ఏవమేవ భిక్ఖు సన్తుట్ఠో హోతి కాయపరిహారికేన చీవరేన, కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన. సో యేన యేనేవ పక్కమతి సమాదాయేవ పక్కమతి. సో ఇమినా అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అనవజ్జసుఖం పటిసంవేదేతి.

౪౧౯. ‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయన న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సో ఇమినా అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో అజ్ఝత్తం అబ్యాసేకసుఖం పటిసంవేదేతి.

‘‘సో అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతి, ఆలోకితే విలోకితే సమ్పజానకారీ హోతి, సమిఞ్జితే పసారితే సమ్పజానకారీ హోతి, సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే సమ్పజానకారీ హోతి, అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతి, ఉచ్చారపస్సావకమ్మే సమ్పజానకారీ హోతి, గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ హోతి.

‘‘సో ఇమినా చ అరియేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో, (ఇమాయ చ అరియాయ సన్తుట్ఠియా సమన్నాగతో,) [పస్స మ. ని. ౧.౨౯౬] ఇమినా చ అరియేన ఇన్ద్రియసంవరేన సమన్నాగతో, ఇమినా చ అరియేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జం. సో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా, ఉజుం కాయం పణిధాయ, పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి; బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీ, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి; థినమిద్ధం పహాయ విగతథీనమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థీనమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి; ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం వూపసన్తచిత్తో, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి; విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతి.

‘‘సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా, అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

౪౨౦. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి, అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో; సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో; సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’తి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా…పే… అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా…పే… అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి.

‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేతి. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి; ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి పజానాతి.

‘‘అయం వుచ్చతి, బ్రాహ్మణ, పుగ్గలో నేవత్తన్తపో నాత్తపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో, న పరన్తపో న పరపరితాపనానుయోగమనుయుత్తో. సో అనత్తన్తపో అపరన్తపో దిట్ఠేవ ధమ్మే నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతీభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతీ’’తి.

౪౨౧. ఏవం వుత్తే, ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో ఆయస్మన్తం ఉదేనం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భో ఉదేన, అభిక్కన్తం, భో ఉదేన! సేయ్యథాపి, భో ఉదేన, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి – ఏవమేవం భోతా ఉదేనేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం ఉదేనం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం ఉదేనో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. ‘‘మా ఖో మం త్వం, బ్రాహ్మణ, సరణం అగమాసి. తమేవ భగవన్తం సరణం గచ్ఛాహి యమహం సరణం గతో’’తి. ‘‘కహం పన, భో ఉదేన, ఏతరహి సో భవం గోతమో విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? ‘‘పరినిబ్బుతో ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏతరహి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి.

‘‘సచేపి [సచే హి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మయం, భో ఉదేన, సుణేయ్యామ తం భవన్తం గోతమం దససు యోజనేసు, దసపి మయం యోజనాని గచ్ఛేయ్యామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం. సచేపి [సచే (సీ. పీ.), సచే హి (స్యా. కం.)] మయం, భో ఉదేన, సుణేయ్యామ తం భవన్తం గోతమం వీసతియా యోజనేసు… తింసాయ యోజనేసు… చత్తారీసాయ యోజనేసు… పఞ్ఞాసాయ యోజనేసు, పఞ్ఞాసమ్పి మయం యోజనాని గచ్ఛేయ్యామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం. యోజనసతే చేపి [యోజనసతేపి (సీ. స్యా. కం. పీ.)] మయం, భో ఉదేన, సుణేయ్యామ తం భవన్తం గోతమం, యోజనసతమ్పి మయం గచ్ఛేయ్యామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం.

‘‘యతో చ ఖో, భో ఉదేన, పరినిబ్బుతో సో భవం గోతమో, పరినిబ్బుతమ్పి మయం తం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామ ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం ఉదేనో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతం. అత్థి చ మే, భో ఉదేన, అఙ్గరాజా దేవసికం నిచ్చభిక్ఖం దదాతి, తతో అహం భోతో ఉదేనస్స ఏకం నిచ్చభిక్ఖం దదామీ’’తి. ‘‘కిం పన తే, బ్రాహ్మణ, అఙ్గరాజా దేవసికం నిచ్చభిక్ఖం దదాతీ’’తి? ‘‘పఞ్చ, భో ఉదేన, కహాపణసతానీ’’తి. ‘‘న ఖో నో, బ్రాహ్మణ, కప్పతి జాతరూపరజతం పటిగ్గహేతు’’న్తి. ‘‘సచే తం భోతో ఉదేనస్స న కప్పతి విహారం భోతో ఉదేనస్స కారాపేస్సామీ’’తి. ‘‘సచే ఖో మే త్వం, బ్రాహ్మణ, విహారం, కారాపేతుకామో, పాటలిపుత్తే సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానసాలం కారాపేహీ’’తి. ‘‘ఇమినాపాహం భోతో ఉదేనస్స భియ్యోసోమత్తాయ అత్తమనో అభిరద్ధో యం మం భవం ఉదేనో సఙ్ఘే దానే సమాదపేతి. ఏసాహం, భో ఉదేన, ఏతిస్సా చ నిచ్చభిక్ఖాయ అపరాయ చ నిచ్చభిక్ఖాయ పాటలిపుత్తే సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానసాలం కారాపేస్సామీ’’తి. అథ ఖో ఘోటముఖో బ్రాహ్మణో ఏతిస్సా చ నిచ్చభిక్ఖాయ అపరాయ చ నిచ్చభిక్ఖాయ పాటలిపుత్తే సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠానసాలం కారాపేసి. సా ఏతరహి ‘ఘోటముఖీ’తి వుచ్చతీతి.

ఘోటముఖసుత్తం నిట్ఠితం చతుత్థం.