౫. చఙ్కీసుత్తం

౪౨౨. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం యేన ఓపాసాదం నామ కోసలానం బ్రాహ్మణగామో తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా ఓపాసాదే విహరతి ఉత్తరేన ఓపాసాదం దేవవనే సాలవనే. తేన ఖో పన సమయేన చఙ్కీ బ్రాహ్మణో ఓపాసాదం అజ్ఝావసతి సత్తుస్సదం సతిణకట్ఠోదకం సధఞ్ఞం రాజభోగ్గం రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్నం రాజదాయం బ్రహ్మదేయ్యం. అస్సోసుం ఖో ఓపాసాదకా బ్రాహ్మణగహపతికా – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ఓపాసాదం అనుప్పత్తో, ఓపాసాదే విహరతి ఉత్తరేన ఓపాసాదం దేవవనే సాలవనే. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం, కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి.

౪౨౩. అథ ఖో ఓపాసాదకా బ్రాహ్మణగహపతికా ఓపాసాదా నిక్ఖమిత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతా ఉత్తరేనముఖా గచ్ఛన్తి యేన దేవవనం సాలవనం. తేన ఖో పన సమయేన చఙ్కీ బ్రాహ్మణో ఉపరిపాసాదే దివాసేయ్యం ఉపగతో. అద్దసా ఖో చఙ్కీ బ్రాహ్మణో ఓపాసాదకే బ్రాహ్మణగహపతికే ఓపాసాదా నిక్ఖమిత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతే ఉత్తరేన ముఖం యేన దేవవనం సాలవనం తేనుపసఙ్కమన్తే. దిస్వా ఖత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో, భో ఖత్తే, ఓపాసాదకా బ్రాహ్మణగహపతికా ఓపాసాదా నిక్ఖమిత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతా ఉత్తరేనముఖా గచ్ఛన్తి యేన దేవవనం సాలవన’’న్తి? ‘‘అత్థి, భో చఙ్కీ, సమణో గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో కోసలేసు చారికం చరమానో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ఓపాసాదం అనుప్పత్తో, ఓపాసాదే విహరతి ఉత్తరేన ఓపాసాదం దేవవనే సాలవనే. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి. తమేతే భవన్తం గోతమం దస్సనాయ గచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, భో ఖత్తే, యేన ఓపాసాదకా బ్రాహ్మణగహపతికా తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా ఓపాసాదకే బ్రాహ్మణగహపతికే ఏవం వదేహి – ‘చఙ్కీ, భో, బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ఆగమేన్తు కిర భోన్తో, చఙ్కీపి బ్రాహ్మణో సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతీ’’’తి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో సో ఖత్తో చఙ్కిస్స బ్రాహ్మణస్స పటిస్సుత్వా యేన ఓపాసాదకా బ్రాహ్మణగహపతికా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఓపాసాదకే బ్రాహ్మణగహపతికే ఏతదవోచ – ‘‘చఙ్కీ, భో, బ్రాహ్మణో ఏవమాహ – ‘ఆగమేన్తు కిర భోన్తో, చఙ్కీపి బ్రాహ్మణో సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతీ’’’తి.

౪౨౪. తేన ఖో పన సమయేన నానావేరజ్జకానం బ్రాహ్మణానం పఞ్చమత్తాని బ్రాహ్మణసతాని ఓపాసాదే పటివసన్తి కేనచిదేవ కరణీయేన. అస్సోసుం ఖో తే బ్రాహ్మణా – ‘‘చఙ్కీ కిర బ్రాహ్మణో సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతీ’’తి. అథ ఖో తే బ్రాహ్మణా యేన చఙ్కీ బ్రాహ్మణో తేనుపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా చఙ్కిం బ్రాహ్మణం ఏతదవోచుం – ‘‘సచ్చం కిర భవం చఙ్కీ సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతీ’’తి? ‘‘ఏవం ఖో మే, భో, హోతి – ‘అహం సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామీ’’’తి. ‘‘మా భవం చఙ్కీ సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమి. న అరహతి భవం చఙ్కీ సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; సమణోత్వేవ గోతమో అరహతి భవన్తం చఙ్కిం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం. భవఞ్హి చఙ్కీ ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా పితామహయుగా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన. యమ్పి భవం చఙ్కీ ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా పితామహయుగా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన, ఇమినాపఙ్గేన న అరహతి భవం చఙ్కీ సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; సమణోత్వేవ గోతమో అరహతి భవన్తం చఙ్కిం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం. భవఞ్హి చఙ్కీ అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో బ్రహ్మవణ్ణీ బ్రహ్మవచ్ఛసీ [బ్రహ్మవచ్చసీ (సీ. పీ.)] అఖుద్దావకాసో దస్సనాయ…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ సీలవా వుద్ధసీలీ వుద్ధసీలేన సమన్నాగతో…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ కల్యాణవాచో కల్యాణవాక్కరణో పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగలాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ బహూనం ఆచరియపాచరియో, తీణి మాణవకసతాని మన్తే వాచేతి…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో…పే… భవఞ్హి చఙ్కీ ఓపాసాదం అజ్ఝావసతి సత్తుస్సదం సతిణకట్ఠోదకం సధఞ్ఞం రాజభోగ్గం రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్నం రాజదాయం బ్రహ్మదేయ్యం. యమ్పి భవం చఙ్కీ ఓపాసాదం అజ్ఝావసతి సత్తుస్సదం సతిణకట్ఠోదకం సధఞ్ఞం రాజభోగ్గం రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్నం రాజదాయం బ్రహ్మదేయ్యం, ఇమినాపఙ్గేన న అరహతి భవం చఙ్కీ సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; సమణోత్వేవ గోతమో అరహతి భవన్తం చఙ్కిం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితు’’న్తి.

౪౨౫. ఏవం వుత్తే, చఙ్కీ బ్రాహ్మణో తే బ్రాహ్మణే ఏతదవోచ – ‘‘తేన హి, భో, మమపి సుణాథ, యథా మయమేవ అరహామ తం సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; నత్వేవ అరహతి సో భవం గోతమో అమ్హాకం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం. సమణో ఖలు, భో, గోతమో ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా పితామహయుగా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన. యమ్పి, భో, సమణో గోతమో ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా పితామహయుగా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన, ఇమినాపఙ్గేన న అరహతి సో భవం గోతమో అమ్హాకం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; అథ ఖో మయమేవ అరహామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం [ఏత్థ దీ. ని. ౧.౩౦౪ అఞ్ఞమ్పి గుణపదం దిస్సతి]. సమణో ఖలు, భో, గోతమో పహూతం హిరఞ్ఞసువణ్ణం ఓహాయ పబ్బజితో భూమిగతఞ్చ వేహాసట్ఠఞ్చ…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో దహరోవ సమానో యువా సుసుకాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో అకామకానం మాతాపితూనం అస్సుముఖానం రుదన్తానం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో బ్రహ్మవణ్ణీ బ్రహ్మవచ్ఛసీ అఖుద్దావకాసో దస్సనాయ…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో సీలవా అరియసీలీ కుసలసీలీ కుసలేన సీలేన సమన్నాగతో…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో కల్యాణవాచో కల్యాణవాక్కరణో పోరియా వాచాయ సమన్నాగతో విస్సట్ఠాయ అనేలగలాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో బహూనం ఆచరియపాచరియో…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో ఖీణకామరాగో విగతచాపల్లో…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో కమ్మవాదీ కిరియవాదీ అపాపపురేక్ఖారో బ్రహ్మఞ్ఞాయ పజాయ…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో ఉచ్చా కులా పబ్బజితో అసమ్భిన్నా ఖత్తియకులా…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో అడ్ఢా కులా పబ్బజితో మహద్ధనా మహాభోగా…పే… సమణం ఖలు, భో, గోతమం తిరోరట్ఠా తిరోజనపదా సంపుచ్ఛితుం ఆగచ్ఛన్తి…పే… సమణం ఖలు, భో, గోతమం అనేకాని దేవతాసహస్సాని పాణేహి సరణం గతాని…పే… సమణం ఖలు, భో, గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’తి…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతో…పే… [ఏత్థాపి దీ. ని. ౧.౩౦౪ అఞ్ఞానిపి గుణపదానం దిస్సన్తి] సమణం ఖలు, భో, గోతమం రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో సపుత్తదారో పాణేహి సరణం గతో…పే… సమణం ఖలు, భో, గోతమం రాజా పసేనది కోసలో సపుత్తదారో పాణేహి సరణం గతో…పే… సమణం ఖలు, భో, గోతమం బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతి సపుత్తదారో పాణేహి సరణం గతో…పే… సమణో ఖలు, భో, గోతమో ఓపాసాదం అనుప్పత్తో ఓపాసాదే విహరతి ఉత్తరేన ఓపాసాదం దేవవనే సాలవనే. యే ఖో తే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అమ్హాకం గామక్ఖేత్తం ఆగచ్ఛన్తి, అతిథీ నో తే హోన్తి. అతిథీ ఖో పనమ్హేహి సక్కాతబ్బా గరుకాతబ్బా మానేతబ్బా పూజేతబ్బా. యమ్పి సమణో గోతమో ఓపాసాదం అనుప్పత్తో ఓపాసాదే విహరతి ఉత్తరేన ఓపాసాదం దేవవనే సాలవనే, అతిథిమ్హాకం సమణో గోతమో. అతిథి ఖో పనమ్హేహి సక్కాతబ్బో గరుకాతబ్బో మానేతబ్బో పూజేతబ్బో. ఇమినాపఙ్గేన న అరహతి సో భవం గోతమో అమ్హాకం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; అథ ఖో మయమేవ అరహామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం. ఏత్తకే ఖో అహం, భో, తస్స భోతో గోతమస్స వణ్ణే పరియాపుణామి, నో చ ఖో సో భవం గోతమో ఏత్తకవణ్ణో; అపరిమాణవణ్ణో హి సో భవం గోతమో. ఏకమేకేనపి తేన [ఏకమేకేనపి భో (సీ. స్యా. కం. పీ.)] అఙ్గేన సమన్నాగతో న అరహతి, సో, భవం గోతమో అమ్హాకం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం; అథ ఖో మయమేవ అరహామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితున్తి. తేన హి, భో, సబ్బేవ మయం సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సామా’’తి.

౪౨౬. అథ ఖో చఙ్కీ బ్రాహ్మణో మహతా బ్రాహ్మణగణేన సద్ధిం యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తేన ఖో పన సమయేన భగవా వుద్ధేహి వుద్ధేహి బ్రాహ్మణేహి సద్ధిం కిఞ్చి కిఞ్చి కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా నిసిన్నో హోతి. తేన ఖో పన సమయేన కాపటికో [కాపఠికో (సీ. పీ.), కాపదికో (స్యా. కం.)] నామ మాణవో దహరో వుత్తసిరో సోళసవస్సుద్దేసికో జాతియా, తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం, పదకో, వేయ్యాకరణో, లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో తస్సం పరిసాయం నిసిన్నో హోతి. సో వుద్ధానం వుద్ధానం బ్రాహ్మణానం భగవతా సద్ధిం మన్తయమానానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతి. అథ ఖో భగవా కాపటికం మాణవం అపసాదేతి – ‘‘మాయస్మా భారద్వాజో వుద్ధానం వుద్ధానం బ్రాహ్మణానం మన్తయమానానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతు. కథాపరియోసానం ఆయస్మా భారద్వాజో ఆగమేతూ’’తి. ఏవం వుత్తే, చఙ్కీ బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మా భవం గోతమో కాపటికం మాణవం అపసాదేసి. కులపుత్తో చ కాపటికో మాణవో, బహుస్సుతో చ కాపటికో మాణవో, పణ్డితో చ కాపటికో మాణవో, కల్యాణవాక్కరణో చ కాపటికో మాణవో, పహోతి చ కాపటికో మాణవో భోతా గోతమేన సద్ధిం అస్మిం వచనే పటిమన్తేతు’’న్తి. అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి – ‘‘అద్ధా ఖో కాపటికస్స [ఏతదహోసి ‘‘కాపటికస్స (క.)] మాణవస్స తేవిజ్జకే పావచనే కథా [కథం (సీ. క.), కథం (స్యా. కం. పీ.)] భవిస్సతి. తథా హి నం బ్రాహ్మణా సంపురేక్ఖరోన్తీ’’తి. అథ ఖో కాపటికస్స మాణవస్స ఏతదహోసి – ‘‘యదా మే సమణో గోతమో చక్ఖుం ఉపసంహరిస్సతి, అథాహం సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. అథ ఖో భగవా కాపటికస్స మాణవస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ యేన కాపటికో మాణవో తేన చక్ఖూని ఉపసంహాసి.

౪౨౭. అథ ఖో కాపటికస్స మాణవస్స ఏతదహోసి – ‘‘సమన్నాహరతి ఖో మం సమణో గోతమో. యంనూనాహం సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి. అథ ఖో కాపటికో మాణవో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యదిదం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణానం పోరాణం మన్తపదం ఇతిహితిహపరమ్పరాయ పిటకసమ్పదాయ, తత్థ చ బ్రాహ్మణా ఏకంసేన నిట్ఠం గచ్ఛన్తి – ‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి. ఇధ భవం గోతమో కిమాహా’’తి? ‘‘కిం పన, భారద్వాజ, అత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకబ్రాహ్మణోపి యో ఏవమాహ – ‘అహమేతం జానామి, అహమేతం పస్సామి. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘కిం పన, భారద్వాజ, అత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకాచరియోపి, ఏకాచరియపాచరియోపి, యావ సత్తమా ఆచరియమహయుగాపి, యో ఏవమాహ – ‘అహమేతం జానామి, అహమేతం పస్సామి. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’. ‘‘కిం పన, భారద్వాజ, యేపి తే బ్రాహ్మణానం పుబ్బకా ఇసయో మన్తానం కత్తారో మన్తానం పవత్తారో యేసమిదం ఏతరహి బ్రాహ్మణా పోరాణం మన్తపదం గీతం పవుత్తం సమిహితం తదనుగాయన్తి తదనుభాసన్తి భాసితమనుభాసన్తి వాచితమనువాచేన్తి సేయ్యథిదం – అట్ఠకో వామకో వామదేవో వేస్సామిత్తో యమతగ్గి అఙ్గీరసో భారద్వాజో వాసేట్ఠో కస్సపో భగు, తేపి ఏవమాహంసు – ‘మయమేతం జానామ, మయమేతం పస్సామ. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘ఇతి కిర, భారద్వాజ, నత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకబ్రాహ్మణోపి యో ఏవమాహ – ‘అహమేతం జానామి, అహమేతం పస్సామి. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి; నత్థి కోచి బ్రాహ్మణానం ఏకాచరియోపి ఏకాచరియపాచరియోపి, యావ సత్తమా ఆచరియమహయుగాపి, యో ఏవమాహ – ‘అహమేతం జానామి, అహమేతం పస్సామి. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి; యేపి తే బ్రాహ్మణానం పుబ్బకా ఇసయో మన్తానం కత్తారో మన్తానం పవత్తారో యేసమిదం ఏతరహి బ్రాహ్మణా పోరాణం మన్తపదం గీతం పవుత్తం సమిహితం తదనుగాయన్తి తదనుభాసన్తి భాసితమనుభాసన్తి వాచితమనువాచేన్తి సేయ్యథిదం – అట్ఠకో వామకో వామదేవో వేస్సామిత్తో యమతగ్గి అఙ్గీరసో భారద్వాజో వాసేట్ఠో కస్సపో భగు, తేపి న ఏవమాహంసు – ‘మయమేతం జానామ, మయమేతం పస్సామ. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి.

౪౨౮. ‘‘సేయ్యథాపి, భారద్వాజ, అన్ధవేణి పరమ్పరాసంసత్తా పురిమోపి న పస్సతి మజ్ఝిమోపి న పస్సతి పచ్ఛిమోపి న పస్సతి; ఏవమేవ ఖో, భారద్వాజ, అన్ధవేణూపమం మఞ్ఞే బ్రాహ్మణానం భాసితం సమ్పజ్జతి – పురిమోపి న పస్సతి మజ్ఝిమోపి న పస్సతి పచ్ఛిమోపి న పస్సతి. తం కిం మఞ్ఞసి, భారద్వాజ, నను ఏవం సన్తే బ్రాహ్మణానం అమూలికా సద్ధా సమ్పజ్జతీ’’తి? ‘‘న ఖ్వేత్థ, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా సద్ధాయేవ పయిరుపాసన్తి, అనుస్సవాపేత్థ బ్రాహ్మణా పయిరుపాసన్తీ’’తి. ‘‘పుబ్బేవ ఖో త్వం, భారద్వాజ, సద్ధం అగమాసి, అనుస్సవం ఇదాని వదేసి. పఞ్చ ఖో ఇమే, భారద్వాజ, ధమ్మా దిట్ఠేవ ధమ్మే ద్వేధా విపాకా. కతమే పఞ్చ? సద్ధా, రుచి, అనుస్సవో, ఆకారపరివితక్కో, దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి – ఇమే ఖో, భారద్వాజ, పఞ్చ ధమ్మా దిట్ఠేవ ధమ్మే ద్వేధా విపాకా. అపి చ, భారద్వాజ, సుసద్దహితంయేవ హోతి, తఞ్చ హోతి రిత్తం తుచ్ఛం ముసా; నో చేపి సుసద్దహితం హోతి, తఞ్చ హోతి భూతం తచ్ఛం అనఞ్ఞథా. అపి చ, భారద్వాజ, సురుచితంయేవ హోతి…పే… స్వానుస్సుతంయేవ హోతి…పే… సుపరివితక్కితంయేవ హోతి…పే… సునిజ్ఝాయితంయేవ హోతి, తఞ్చ హోతి రిత్తం తుచ్ఛం ముసా; నో చేపి సునిజ్ఝాయితం హోతి, తఞ్చ హోతి భూతం తచ్ఛం అనఞ్ఞథా. సచ్చమనురక్ఖతా, భారద్వాజ, విఞ్ఞునా పురిసేన నాలమేత్థ ఏకంసేన నిట్ఠం గన్తుం – ‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’’న్తి.

౪౨౯. ‘‘కిత్తావతా పన, భో గోతమ, సచ్చానురక్ఖణా హోతి, కిత్తావతా సచ్చమనురక్ఖతి? సచ్చానురక్ఖణం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘సద్ధా చేపి, భారద్వాజ, పురిసస్స హోతి; ‘ఏవం మే సద్ధా’తి – ఇతి వదం సచ్చమనురక్ఖతి [ఏవమేవ సిజ్ఝతీతి ఇతి వా, తం సచ్చమనురక్ఖతి (క.)], నత్వేవ తావ ఏకంసేన నిట్ఠం గచ్ఛతి – ‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి ( ) [(ఏత్తావతా ఖో భారద్వాజ సచ్చానురక్ఖణా హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనురక్ఖతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానురక్ఖణం పఞ్ఞాపేమ, న త్వేవ తావ సచ్చానుబోధో హోతి) (సీ. స్యా. కం. పీ.)]. రుచి చేపి, భారద్వాజ, పురిసస్స హోతి…పే… అనుస్సవో చేపి, భారద్వాజ, పురిసస్స హోతి…పే… ఆకారపరివితక్కో చేపి, భారద్వాజ, పురిసస్స హోతి…పే… దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి చేపి, భారద్వాజ, పురిసస్స హోతి; ‘ఏవం మే దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తీ’తి – ఇతి వదం సచ్చమనురక్ఖతి, నత్వేవ తావ ఏకంసేన నిట్ఠం గచ్ఛతి – ‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’న్తి. ఏత్తావతా ఖో, భారద్వాజ, సచ్చానురక్ఖణా హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనురక్ఖతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానురక్ఖణం పఞ్ఞపేమ; న త్వేవ తావ సచ్చానుబోధో హోతీ’’తి.

౪౩౦. ‘‘ఏత్తావతా, భో గోతమ, సచ్చానురక్ఖణా హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనురక్ఖతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానురక్ఖణం పేక్ఖామ. కిత్తావతా పన, భో గోతమ, సచ్చానుబోధో హోతి, కిత్తావతా సచ్చమనుబుజ్ఝతి? సచ్చానుబోధం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ఇధ [ఇధ కిర (స్యా. కం. క.)], భారద్వాజ, భిక్ఖు అఞ్ఞతరం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి. తమేనం గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా ఉపసఙ్కమిత్వా తీసు ధమ్మేసు సమన్నేసతి – లోభనీయేసు ధమ్మేసు, దోసనీయేసు ధమ్మేసు, మోహనీయేసు ధమ్మేసు. అత్థి ను ఖో ఇమస్సాయస్మతో తథారూపా లోభనీయా ధమ్మా యథారూపేహి లోభనీయేహి ధమ్మేహి పరియాదిన్నచిత్తో అజానం వా వదేయ్య – జానామీతి, అపస్సం వా వదేయ్య – పస్సామీతి, పరం వా తదత్థాయ సమాదపేయ్య యం పరేసం అస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి? తమేనం సమన్నేసమానో ఏవం జానాతి – ‘నత్థి ఖో ఇమస్సాయస్మతో తథారూపా లోభనీయా ధమ్మా యథారూపేహి లోభనీయేహి ధమ్మేహి పరియాదిన్నచిత్తో అజానం వా వదేయ్య – జానామీతి, అపస్సం వా వదేయ్య – పస్సామీతి, పరం వా తదత్థాయ సమాదపేయ్య యం పరేసం అస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ [దుక్ఖాయాతి (సబ్బత్థ)]. తథారూపో [తథా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] ఖో పనిమస్సాయస్మతో కాయసమాచారో తథారూపో [తథా (సీ. స్యా. కం. పీ.)] వచీసమాచారో యథా తం అలుద్ధస్స. యం ఖో పన అయమాయస్మా ధమ్మం దేసేతి, గమ్భీరో సో ధమ్మో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో; న సో ధమ్మో సుదేసియో లుద్ధేనా’’’తి.

౪౩౧. ‘‘యతో నం సమన్నేసమానో విసుద్ధం లోభనీయేహి ధమ్మేహి సమనుపస్సతి తతో నం ఉత్తరి సమన్నేసతి దోసనీయేసు ధమ్మేసు. అత్థి ను ఖో ఇమస్సాయస్మతో తథారూపా దోసనీయా ధమ్మా యథారూపేహి దోసనీయేహి ధమ్మేహి పరియాదిన్నచిత్తో అజానం వా వదేయ్య – జానామీతి, అపస్సం వా వదేయ్య – పస్సామీతి, పరం వా తదత్థాయ సమాదపేయ్య యం పరేసం అస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి? తమేనం సమన్నేసమానో ఏవం జానాతి – ‘నత్థి ఖో ఇమస్సాయస్మతో తథారూపా దోసనీయా ధమ్మా యథారూపేహి దోసనీయేహి ధమ్మేహి పరియాదిన్నచిత్తో అజానం వా వదేయ్య – జానామీతి, అపస్సం వా వదేయ్య – పస్సామీతి, పరం వా తదత్థాయ సమాదపేయ్య యం పరేసం అస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. తథారూపో ఖో పనిమస్సాయస్మతో కాయసమాచారో తథారూపో వచీసమాచారో యథా తం అదుట్ఠస్స. యం ఖో పన అయమాయస్మా ధమ్మం దేసేతి, గమ్భీరో సో ధమ్మో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో; న సో ధమ్మో సుదేసియో దుట్ఠేనా’’’తి.

౪౩౨. ‘‘యతో నం సమన్నేసమానో విసుద్ధం దోసనీయేహి ధమ్మేహి సమనుపస్సతి, తతో నం ఉత్తరి సమన్నేసతి మోహనీయేసు ధమ్మేసు. అత్థి ను ఖో ఇమస్సాయస్మతో తథారూపా మోహనీయా ధమ్మా యథారూపేహి మోహనీయేహి ధమ్మేహి పరియాదిన్నచిత్తో అజానం వా వదేయ్య – జానామీతి, అపస్సం వా వదేయ్య – పస్సామీతి, పరం వా తదత్థాయ సమాదపేయ్య యం పరేసం అస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి? తమేనం సమన్నేసమానో ఏవం జానాతి – ‘నత్థి ఖో ఇమస్సాయస్మతో తథారూపా మోహనీయా ధమ్మా యథారూపేహి మోహనీయేహి ధమ్మేహి పరియాదిన్నచిత్తో అజానం వా వదేయ్య – జానామీతి, అపస్సం వా వదేయ్య – పస్సామీతి, పరం వా తదత్థాయ సమాదపేయ్య యం పరేసం అస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. తథారూపో ఖో పనిమస్సాయస్మతో కాయసమాచారో తథారూపో వచీసమాచారో యథా తం అమూళ్హస్స. యం ఖో పన అయమాయస్మా ధమ్మం దేసేతి, గమ్భీరో సో ధమ్మో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో; న సో ధమ్మో సుదేసియో మూళ్హేనా’’’తి.

‘‘యతో నం సమన్నేసమానో విసుద్ధం మోహనీయేహి ధమ్మేహి సమనుపస్సతి; అథ తమ్హి సద్ధం నివేసేతి, సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతి, సుత్వా ధమ్మం ధారేతి, ధతానం [ధారితానం (క.)] ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖతి, అత్థం ఉపపరిక్ఖతో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి, ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా సతి ఛన్దో జాయతి, ఛన్దజాతో ఉస్సహతి, ఉస్సహిత్వా తులేతి, తులయిత్వా పదహతి, పహితత్తో సమానో కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతి పఞ్ఞాయ చ నం అతివిజ్ఝ పస్సతి. ఏత్తావతా ఖో, భారద్వాజ, సచ్చానుబోధో హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనుబుజ్ఝతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానుబోధం పఞ్ఞపేమ; న త్వేవ తావ సచ్చానుప్పత్తి హోతీ’’తి.

౪౩౩. ‘‘ఏత్తావత్తా, భో గోతమ, సచ్చానుబోధో హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనుబుజ్ఝతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానుబోధం పేక్ఖామ. కిత్తావతా పన, భో గోతమ, సచ్చానుప్పత్తి హోతి, కిత్తావతా సచ్చమనుపాపుణాతి? సచ్చానుప్పత్తిం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘తేసంయే, భారద్వాజ, ధమ్మానం ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మం సచ్చానుప్పత్తి హోతి. ఏత్తావతా ఖో, భారద్వాజ, సచ్చానుప్పత్తి హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనుపాపుణాతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానుప్పత్తిం పఞ్ఞపేమా’’తి.

౪౩౪. ‘‘ఏత్తావతా, భో గోతమ, సచ్చానుప్పత్తి హోతి, ఏత్తావతా సచ్చమనుపాపుణాతి, ఏత్తావతా చ మయం సచ్చానుప్పత్తిం పేక్ఖామ. సచ్చానుప్పత్తియా పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? సచ్చానుప్పత్తియా బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘సచ్చానుప్పత్తియా ఖో, భారద్వాజ, పధానం బహుకారం. నో చేతం పదహేయ్య, నయిదం సచ్చమనుపాపుణేయ్య. యస్మా చ ఖో పదహతి తస్మా సచ్చమనుపాపుణాతి. తస్మా సచ్చానుప్పత్తియా పధానం బహుకార’’న్తి.

‘‘పధానస్స పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? పధానస్స బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘పధానస్స ఖో, భారద్వాజ, తులనా బహుకారా. నో చేతం తులేయ్య, నయిదం పదహేయ్య. యస్మా చ ఖో తులేతి తస్మా పదహతి. తస్మా పధానస్స తులనా బహుకారా’’తి.

‘‘తులనాయ పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? తులనాయ బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘తులనాయ ఖో, భారద్వాజ, ఉస్సాహో బహుకారో. నో చేతం ఉస్సహేయ్య, నయిదం తులేయ్య. యస్మా చ ఖో ఉస్సహతి తస్మా తులేతి. తస్మా తులనాయ ఉస్సాహో బహుకారో’’తి.

‘‘ఉస్సాహస్స పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? ఉస్సాహస్స బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ఉస్సాహస్స ఖో, భారద్వాజ, ఛన్దో బహుకారో. నో చేతం ఛన్దో జాయేథ, నయిదం ఉస్సహేయ్య. యస్మా చ ఖో ఛన్దో జాయతి తస్మా ఉస్సహతి. తస్మా ఉస్సాహస్స ఛన్దో బహుకారో’’తి.

‘‘ఛన్దస్స పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? ఛన్దస్స బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ఛన్దస్స ఖో, భారద్వాజ, ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తి బహుకారా. నో చేతే ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమేయ్యుం, నయిదం ఛన్దో జాయేథ. యస్మా చ ఖో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి తస్మా ఛన్దో జాయతి. తస్మా ఛన్దస్స ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తి బహుకారా’’తి.

‘‘ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా ఖో, భారద్వాజ, అత్థూపపరిక్ఖా బహుకారా. నో చేతం అత్థం ఉపపరిక్ఖేయ్య, నయిదం ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమేయ్యుం. యస్మా చ ఖో అత్థం ఉపపరిక్ఖతి తస్మా ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి. తస్మా ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా అత్థూపపరిక్ఖా బహుకారా’’తి.

‘‘అత్థూపపరిక్ఖాయ పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? అత్థూపపరిక్ఖాయ బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘అత్థూపపరిక్ఖాయ ఖో, భారద్వాజ, ధమ్మధారణా బహుకారా. నో చేతం ధమ్మం ధారేయ్య, నయిదం అత్థం ఉపపరిక్ఖేయ్య. యస్మా చ ఖో ధమ్మం ధారేతి తస్మా అత్థం ఉపపరిక్ఖతి. తస్మా అత్థూపపరిక్ఖాయ ధమ్మధారణా బహుకారా’’తి.

‘‘ధమ్మధారణాయ పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? ధమ్మధారణాయ బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ధమ్మధారణాయ ఖో, భారద్వాజ, ధమ్మస్సవనం బహుకారం. నో చేతం ధమ్మం సుణేయ్య, నయిదం ధమ్మం ధారేయ్య. యస్మా చ ఖో ధమ్మం సుణాతి తస్మా ధమ్మం ధారేతి. తస్మా ధమ్మధారణాయ ధమ్మస్సవనం బహుకార’’న్తి.

‘‘ధమ్మస్సవనస్స పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? ధమ్మస్సవనస్స బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ధమ్మస్సవనస్స ఖో, భారద్వాజ, సోతావధానం బహుకారం. నో చేతం సోతం ఓదహేయ్య, నయిదం ధమ్మం సుణేయ్య. యస్మా చ ఖో సోతం ఓదహతి తస్మా ధమ్మం సుణాతి. తస్మా ధమ్మస్సవనస్స సోతావధానం బహుకార’’న్తి.

‘‘సోతావధానస్స పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? సోతావధానస్స బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘సోతావధానస్స ఖో, భారద్వాజ, పయిరుపాసనా బహుకారా. నో చేతం పయిరుపాసేయ్య, నయిదం సోతం ఓదహేయ్య. యస్మా చ ఖో పయిరుపాసతి తస్మా సోతం ఓదహతి. తస్మా సోతావధానస్స పయిరుపాసనా బహుకారా’’తి.

‘‘పయిరుపాసనాయ పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? పయిరుపాసనాయ బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘పయిరుపాసనాయ ఖో, భారద్వాజ, ఉపసఙ్కమనం బహుకారం. నో చేతం ఉపసఙ్కమేయ్య, నయిదం పయిరుపాసేయ్య. యస్మా చ ఖో ఉపసఙ్కమతి తస్మా పయిరుపాసతి. తస్మా పయిరుపాసనాయ ఉపసఙ్కమనం బహుకార’’న్తి.

‘‘ఉపసఙ్కమనస్స పన, భో గోతమ, కతమో ధమ్మో బహుకారో? ఉపసఙ్కమనస్స బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం పుచ్ఛామా’’తి. ‘‘ఉపసఙ్కమనస్స ఖో, భారద్వాజ, సద్ధా బహుకారా. నో చేతం సద్ధా జాయేథ, నయిదం ఉపసఙ్కమేయ్య. యస్మా చ ఖో సద్ధా జాయతి తస్మా ఉపసఙ్కమతి. తస్మా ఉపసఙ్కమనస్స సద్ధా బహుకారా’’తి.

౪౩౫. ‘‘సచ్చానురక్ఖణం మయం భవన్తం గోతమం అపుచ్ఛిమ్హ, సచ్చానురక్ఖణం భవం గోతమో బ్యాకాసి; తఞ్చ పనమ్హాకం రుచ్చతి చేవ ఖమతి చ తేన చమ్హ అత్తమనా. సచ్చానుబోధం మయం భవన్తం గోతమం అపుచ్ఛిమ్హ, సచ్చానుబోధం భవం గోతమో బ్యాకాసి; తఞ్చ పనమ్హాకం రుచ్చతి చేవ ఖమతి చ తేన చమ్హ అత్తమనా. సచ్చానుప్పత్తిం మయం భవన్తం గోతమం అపుచ్ఛిమ్హ, సచ్చానుప్పత్తిం భవం గోతమో బ్యాకాసి; తఞ్చ పనమ్హాకం రుచ్చతి చేవ ఖమతి చ తేన చమ్హ అత్తమనా. సచ్చానుప్పత్తియా బహుకారం ధమ్మం మయం భవన్తం గోతమం అపుచ్ఛిమ్హ, సచ్చానుప్పత్తియా బహుకారం ధమ్మం భవం గోతమో బ్యాకాసి; తఞ్చ పనమ్హాకం రుచ్చతి చేవ ఖమతి చ తేన చమ్హ అత్తమనా. యంయదేవ చ మయం భవన్తం గోతమం అపుచ్ఛిమ్హ తంతదేవ భవం గోతమో బ్యాకాసి; తఞ్చ పనమ్హాకం రుచ్చతి చేవ ఖమతి చ తేన చమ్హ అత్తమనా. మయఞ్హి, భో గోతమ, పుబ్బే ఏవం జానామ – ‘కే చ ముణ్డకా సమణకా ఇబ్భా కణ్హా బన్ధుపాదాపచ్చా, కే చ ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో’తి? అజనేసి వత మే భవం గోతమో సమణేసు సమణపేమం, సమణేసు సమణపసాదం, సమణేసు సమణగారవం. అభిక్కన్తం, భో గోతమ…పే… ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి.

చఙ్కీసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.