౫. చూళసచ్చకసుత్తం

౩౫౩. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో వేసాలియం పటివసతి భస్సప్పవాదకో పణ్డితవాదో సాధుసమ్మతో బహుజనస్స. సో వేసాలియం పరిసతి ఏవం వాచం భాసతి – ‘‘నాహం తం పస్సామి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా, సఙ్ఘిం గణిం గణాచరియం, అపి అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పటిజానమానం, యో మయా వాదేన వాదం సమారద్ధో న సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పవేధేయ్య, యస్స న కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చేయ్యుం. థూణం చేపాహం అచేతనం వాదేన వాదం సమారభేయ్యం, సాపి మయా వాదేన వాదం సమారద్ధా సఙ్కమ్పేయ్య సమ్పకమ్పేయ్య సమ్పవేధేయ్య. కో పన వాదో మనుస్సభూతస్సా’’తి?

అథ ఖో ఆయస్మా అస్సజి పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో వేసాలియం జఙ్ఘావిహారం అనుచఙ్కమమానో అనువిచరమానో ఆయస్మన్తం అస్సజిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన యేనాయస్మా అస్సజి తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా అస్సజినా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో ఆయస్మన్తం అస్సజిం ఏతదవోచ – ‘‘కథం పన, భో అస్సజి, సమణో గోతమో సావకే వినేతి, కథంభాగా చ పన సమణస్స గోతమస్స సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి? ‘‘ఏవం ఖో, అగ్గివేస్సన, భగవా సావకే వినేతి, ఏవంభాగా చ పన భగవతో సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతి – ‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా, సఞ్ఞా అనిచ్చా, సఙ్ఖారా అనిచ్చా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా, వేదనా అనత్తా, సఞ్ఞా అనత్తా, సఙ్ఖారా అనత్తా, విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’తి. ఏవం ఖో, అగ్గివేస్సన, భగవా సావకే వినేతి, ఏవంభాగా చ పన భగవతో సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి. ‘‘దుస్సుతం వత, భో అస్సజి, అస్సుమ్హ యే మయం ఏవంవాదిం సమణం గోతమం అస్సుమ్హ. అప్పేవ నామ మయం కదాచి కరహచి తేన భోతా గోతమేన సద్ధిం సమాగచ్ఛేయ్యామ, అప్పేవ నామ సియా కోచిదేవ కథాసల్లాపో, అప్పేవ నామ తస్మా పాపకా దిట్ఠిగతా వివేచేయ్యామా’’తి.

౩౫౪. తేన ఖో పన సమయేన పఞ్చమత్తాని లిచ్ఛవిసతాని సన్థాగారే [సన్ధాగారే (క.)] సన్నిపతితాని హోన్తి కేనచిదేవ కరణీయేన. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యేన తే లిచ్ఛవీ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే లిచ్ఛవీ ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అజ్జ మే సమణేన గోతమేన సద్ధిం కథాసల్లాపో భవిస్సతి. సచే మే సమణో గోతమో తథా పతిట్ఠిస్సతి యథా చ మే [యథాస్స మే (సీ. పీ.)] ఞాతఞ్ఞతరేన సావకేన అస్సజినా నామ భిక్ఖునా పతిట్ఠితం, సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో దీఘలోమికం ఏళకం లోమేసు గహేత్వా ఆకడ్ఢేయ్య పరికడ్ఢేయ్య సమ్పరికడ్ఢేయ్య, ఏవమేవాహం సమణం గోతమం వాదేన వాదం ఆకడ్ఢిస్సామి పరికడ్ఢిస్సామి సమ్పరికడ్ఢిస్సామి. సేయ్యథాపి నామ బలవా సోణ్డికాకమ్మకారో మహన్తం సోణ్డికాకిళఞ్జం గమ్భీరే ఉదకరహదే పక్ఖిపిత్వా కణ్ణే గహేత్వా ఆకడ్ఢేయ్య పరికడ్ఢేయ్య సమ్పరికడ్ఢేయ్య, ఏవమేవాహం సమణం గోతమం వాదేన వాదం ఆకడ్ఢిస్సామి పరికడ్ఢిస్సామి సమ్పరికడ్ఢిస్సామి. సేయ్యథాపి నామ బలవా సోణ్డికాధుత్తో వాలం [థాలం (క.)] కణ్ణే గహేత్వా ఓధునేయ్య నిద్ధునేయ్య నిప్ఫోటేయ్య [నిచ్ఛాదేయ్య (సీ. పీ. క.), నిచ్ఛోటేయ్య (క.), నిప్పోఠేయ్య (స్యా. కం.)] ఏవమేవాహం సమణం గోతమం వాదేన వాదం ఓధునిస్సామి నిద్ధునిస్సామి నిప్ఫోటేస్సామి. సేయ్యథాపి నామ కుఞ్జరో సట్ఠిహాయనో గమ్భీరం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా సాణధోవికం నామ కీళితజాతం కీళతి, ఏవమేవాహం సమణం గోతమం సాణధోవికం మఞ్ఞే కీళితజాతం కీళిస్సామి. అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అభిక్కమన్తు భోన్తో లిచ్ఛవీ, అజ్జ మే సమణేన గోతమేన సద్ధిం కథాసల్లాపో భవిస్సతీ’’తి. తత్రేకచ్చే లిచ్ఛవీ ఏవమాహంసు – ‘‘కిం సమణో గోతమో సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స వాదం ఆరోపేస్సతి, అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో సమణస్స గోతమస్స వాదం ఆరోపేస్సతీ’’తి? ఏకచ్చే లిచ్ఛవీ ఏవమాహంసు – ‘‘కిం సో భవమానో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యో భగవతో వాదం ఆరోపేస్సతి, అథ ఖో భగవా సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స వాదం ఆరోపేస్సతీ’’తి? అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో పఞ్చమత్తేహి లిచ్ఛవిసతేహి పరివుతో యేన మహావనం కూటాగారసాలా తేనుపసఙ్కమి.

౩౫౫. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా భిక్ఖూ అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తి. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘కహం ను ఖో, భో, ఏతరహి సో భవం గోతమో విహరతి? దస్సనకామా హి మయం తం భవన్తం గోతమ’’న్తి. ‘‘ఏస, అగ్గివేస్సన, భగవా మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నో’’తి. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయ సద్ధిం మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తేపి ఖో లిచ్ఛవీ అప్పేకచ్చే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అప్పేకచ్చే యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే భగవతో సన్తికే నామగోత్తం సావేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

౩౫౬. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛేయ్యాహం భవన్తం గోతమం కిఞ్చిదేవ దేసం, సచే మే భవం గోతమో ఓకాసం కరోతి పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయా’’తి. ‘‘పుచ్ఛ, అగ్గివేస్సన, యదాకఙ్ఖసీ’’తి. ‘‘కథం పన భవం గోతమో సావకే వినేతి, కథంభాగా చ పన భోతో గోతమస్స సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి? ‘‘ఏవం ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, సావకే వినేమి, ఏవంభాగా చ పన మే సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతి – ‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా, సఞ్ఞా అనిచ్చా, సఙ్ఖారా అనిచ్చా, విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా, వేదనా అనత్తా, సఞ్ఞా అనత్తా, సఙ్ఖారా అనత్తా, విఞ్ఞాణం అనత్తా. సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’తి. ఏవం ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, సావకే వినేమి, ఏవంభాగా చ పన మే సావకేసు అనుసాసనీ బహులా పవత్తతీ’’తి.

‘‘ఉపమా మం, భో గోతమ, పటిభాతీ’’తి. ‘‘పటిభాతు తం, అగ్గివేస్సనా’’తి భగవా అవోచ.

‘‘సేయ్యథాపి, భో గోతమ, యే కేచిమే బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ. ఏవమేతే బీజగామభూతగామా వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. సేయ్యథాపి వా పన, భో గోతమ, యే కేచిమే బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ పథవియం పతిట్ఠాయ. ఏవమేతే బలకరణీయా కమ్మన్తా కరీయన్తి. ఏవమేవ ఖో, భో గోతమ, రూపత్తాయం పురిసపుగ్గలో రూపే పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, వేదనత్తాయం పురిసపుగ్గలో వేదనాయం పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, సఞ్ఞత్తాయం పురిసపుగ్గలో సఞ్ఞాయం పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, సఙ్ఖారత్తాయం పురిసపుగ్గలో సఙ్ఖారేసు పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతి, విఞ్ఞాణత్తాయం పురిసపుగ్గలో విఞ్ఞాణే పతిట్ఠాయ పుఞ్ఞం వా అపుఞ్ఞం వా పసవతీ’’తి.

‘‘నను త్వం, అగ్గివేస్సన, ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తా, సఞ్ఞా మే అత్తా, సఙ్ఖారా మే అత్తా, విఞ్ఞాణం మే అత్తా’’’తి? ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవం వదామి – ‘రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తా, సఞ్ఞా మే అత్తా, సఙ్ఖారా మే అత్తా, విఞ్ఞాణం మే అత్తా’తి, అయఞ్చ మహతీ జనతా’’తి.

‘‘కిఞ్హి తే, అగ్గివేస్సన, మహతీ జనతా కరిస్సతి? ఇఙ్ఘ త్వం, అగ్గివేస్సన, సకఞ్ఞేవ వాదం నిబ్బేఠేహీ’’తి. ‘‘అహఞ్హి, భో గోతమ, ఏవం వదామి – ‘రూపం మే అత్తా, వేదనా మే అత్తా, సఞ్ఞా మే అత్తా, సఙ్ఖారా మే అత్తా, విఞ్ఞాణం మే అత్తా’’’తి.

౩౫౭. ‘‘తేన హి, అగ్గివేస్సన, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి, యథా తే ఖమేయ్య తథా నం [తథా తం (క.)] బ్యాకరేయ్యాసి. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, వత్తేయ్య రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స సకస్మిం విజితే వసో – ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, జాపేతాయం వా జాపేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం, సేయ్యథాపి రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సేయ్యథాపి వా పన రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్సా’’తి? ‘‘వత్తేయ్య, భో గోతమ, రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స సకస్మిం విజితే వసో – ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, జాపేతాయం వా జాపేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం, సేయ్యథాపి రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సేయ్యథాపి వా పన రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స. ఇమేసమ్పి హి, భో గోతమ, సఙ్ఘానం గణానం – సేయ్యథిదం, వజ్జీనం మల్లానం – వత్తతి సకస్మిం విజితే వసో – ఘాతేతాయం వా ఘాతేతుం, జాపేతాయం వా జాపేతుం, పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతుం. కిం పన రఞ్ఞో ఖత్తియస్స ముద్ధావసిత్తస్స, సేయ్యథాపి రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స, సేయ్యథాపి వా పన రఞ్ఞో మాగధస్స అజాతసత్తుస్స వేదేహిపుత్తస్స? వత్తేయ్య, భో గోతమ, వత్తితుఞ్చ మరహతీ’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి? ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి? దుతియమ్పి ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో తుణ్హీ అహోసి. అథ ఖో భగవా సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘బ్యాకరోహి దాని, అగ్గివేస్సన, న దాని తే తుణ్హీభావస్స కాలో. యో కోచి, అగ్గివేస్సన తథాగతేన యావతతియం సహధమ్మికం పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకరోతి, ఏత్థేవస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలతీ’’తి.

తేన ఖో పన సమయేన వజిరపాణి యక్ఖో ఆయసం వజిరం ఆదాయ ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స ఉపరివేహాసం ఠితో హోతి – ‘సచాయం సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతా యావతతియం సహధమ్మికం పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకరిస్సతి ఏత్థేవస్స సత్తధా ముద్ధం ఫాలేస్సామీ’తి. తం ఖో పన వజిరపాణిం యక్ఖం భగవా చేవ పస్సతి సచ్చకో చ నిగణ్ఠపుత్తో. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భీతో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో భగవన్తంయేవ తాణం గవేసీ భగవన్తంయేవ లేణం గవేసీ భగవన్తంయేవ సరణం గవేసీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుచ్ఛతు మం భవం గోతమో, బ్యాకరిస్సామీ’’తి.

౩౫౮. ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘రూపం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం రూపే వసో – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘వేదనా మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తిస్సం వేదనాయం [తాయం వేదనాయం (సీ. స్యా.)] వసో – ఏవం మే వేదనా హోతు, ఏవం మే వేదనా మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘సఞ్ఞా మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తిస్సం సఞ్ఞాయం వసో – ఏవం మే సఞ్ఞా హోతు, ఏవం మే సఞ్ఞా మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘సఙ్ఖారా మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తేసు సఙ్ఖారేసు వసో – ఏవం మే సఙ్ఖారా హోన్తు, ఏవం మే సఙ్ఖారా మా అహేసు’’న్తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యం త్వం ఏవం వదేసి – ‘విఞ్ఞాణం మే అత్తా’తి, వత్తతి తే తస్మిం విఞ్ఞాణే వసో – ఏవం మే విఞ్ఞాణం హోతు, ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘మనసి కరోహి, అగ్గివేస్సన; మనసి కరిత్వా ఖో, అగ్గివేస్సన, బ్యాకరోహి. న ఖో తే సన్ధియతి పురిమేన వా పచ్ఛిమం, పచ్ఛిమేన వా పురిమం. తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, వేదనా…పే… సఞ్ఞా…పే… సఙ్ఖారా…పే… తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, విఞ్ఞాణం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భో గోతమ’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి? ‘‘నో హిదం, భో గోతమ’’.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, యో ను ఖో దుక్ఖం అల్లీనో దుక్ఖం ఉపగతో దుక్ఖం అజ్ఝోసితో, దుక్ఖం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్సతి, అపి ను ఖో సో సామం వా దుక్ఖం పరిజానేయ్య, దుక్ఖం వా పరిక్ఖేపేత్వా విహరేయ్యా’’తి? ‘‘కిఞ్హి సియా, భో గోతమ? నో హిదం, భో గోతమా’’తి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అగ్గివేస్సన, నను త్వం ఏవం సన్తే దుక్ఖం అల్లీనో దుక్ఖం ఉపగతో దుక్ఖం అజ్ఝోసితో, దుక్ఖం – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి సమనుపస్ససీ’’తి? ‘‘కిఞ్హి నో సియా, భో గోతమ? ఏవమేతం భో గోతమా’’తి.

౩౫౯. ‘‘సేయ్యథాపి, అగ్గివేస్సన, పురిసో సారత్థికో సారగవేసీ సారపరియేసనం చరమానో తిణ్హం కుఠారిం [కుధారిం (స్యా. కం. క.)] ఆదాయ వనం పవిసేయ్య. సో తత్థ పస్సేయ్య మహన్తం కదలిక్ఖన్ధం ఉజుం నవం అకుక్కుకజాతం [అకుక్కుటజాతం (స్యా. కం.)]. తమేనం మూలే ఛిన్దేయ్య, మూలే ఛేత్వా అగ్గే ఛిన్దేయ్య, అగ్గే ఛేత్వా పత్తవట్టిం వినిబ్భుజేయ్య [వినిబ్భుజ్జేయ్య (క.)]. సో తత్థ పత్తవట్టిం వినిబ్భుజన్తో ఫేగ్గుమ్పి నాధిగచ్ఛేయ్య, కుతో సారం? ఏవమేవ ఖో త్వం, అగ్గివేస్సన, మయా సకస్మిం వాదే సమనుయుఞ్జియమానో సమనుగాహియమానో సమనుభాసియమానో రిత్తో తుచ్ఛో అపరద్ధో. భాసితా ఖో పన తే ఏసా, అగ్గివేస్సన, వేసాలియం పరిసతి వాచా – ‘నాహం తం పస్సామి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా, సఙ్ఘిం గణిం గణాచరియం, అపి అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పటిజానమానం, యో మయా వాదేన వాదం సమారద్ధో న సఙ్కమ్పేయ్య న సమ్పకమ్పేయ్య న సమ్పవేధేయ్య, యస్స న కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చేయ్యుం. థూణం చేపాహం అచేతనం వాదేన వాదం సమారభేయ్యం సాపి మయా వాదేన వాదం సమారద్ధా సఙ్కమ్పేయ్య సమ్పకమ్పేయ్య సమ్పవేధేయ్య. కో పన వాదో మనుస్సభూతస్సా’తి? తుయ్హం ఖో పన, అగ్గివేస్సన, అప్పేకచ్చాని సేదఫుసితాని నలాటా ముత్తాని, ఉత్తరాసఙ్గం వినిభిన్దిత్వా భూమియం పతిట్ఠితాని. మయ్హం ఖో పన, అగ్గివేస్సన, నత్థి ఏతరహి కాయస్మిం సేదో’’తి. ఇతి భగవా తస్మిం [తస్సం (?)] పరిసతి సువణ్ణవణ్ణం కాయం వివరి. ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో తుణ్హీభూతో మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసీది.

౩౬౦. అథ ఖో దుమ్ముఖో లిచ్ఛవిపుత్తో సచ్చకం నిగణ్ఠపుత్తం తుణ్హీభూతం మఙ్కుభూతం పత్తక్ఖన్ధం అధోముఖం పజ్ఝాయన్తం అప్పటిభానం విదిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఉపమా మం, భగవా, పటిభాతీ’’తి. ‘‘పటిభాతు తం, దుమ్ముఖా’’తి భగవా అవోచ. ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, గామస్స వా నిగమస్స వా అవిదూరే పోక్ఖరణీ. తత్రాస్స కక్కటకో. అథ ఖో, భన్తే, సమ్బహులా కుమారకా వా కుమారికా వా తమ్హా గామా వా నిగమా వా నిక్ఖమిత్వా యేన సా పోక్ఖరణీ తేనుపసఙ్కమేయ్యుం; ఉపసఙ్కమిత్వా తం పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా తం కక్కటకం ఉదకా ఉద్ధరిత్వా థలే పతిట్ఠాపేయ్యుం. యఞ్ఞదేవ హి సో, భన్తే, కక్కటకో అళం అభినిన్నామేయ్య తం తదేవ తే కుమారకా వా కుమారికా వా కట్ఠేన వా కథలేన వా సఞ్ఛిన్దేయ్యుం సమ్భఞ్జేయ్యుం సమ్పలిభఞ్జేయ్యుం. ఏవఞ్హి సో, భన్తే, కక్కటకో సబ్బేహి అళేహి సఞ్ఛిన్నేహి సమ్భగ్గేహి సమ్పలిభగ్గేహి అభబ్బో తం పోక్ఖరణిం పున ఓతరితుం, సేయ్యథాపి పుబ్బే. ఏవమేవ ఖో, భన్తే, యాని సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స విసూకాయితాని విసేవితాని విప్ఫన్దితాని తానిపి సబ్బాని [విప్ఫన్దితాని కానిచి కానిచి తాని (సీ. స్యా. కం. పీ.)] భగవతా సఞ్ఛిన్నాని సమ్భగ్గాని సమ్పలిభగ్గాని; అభబ్బో చ దాని, భన్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో పున భగవన్తం ఉపసఙ్కమితుం యదిదం వాదాధిప్పాయో’’తి. ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో దుమ్ముఖం లిచ్ఛవిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేహి త్వం, దుమ్ముఖ, ఆగమేహి త్వం, దుమ్ముఖ ( ) [(ముఖరోసి త్వం దుమ్ముఖ) (స్యా. కం.)] న మయం తయా సద్ధిం మన్తేమ, ఇధ మయం భోతా గోతమేన సద్ధిం మన్తేమ.

౩౬౧. ‘‘తిట్ఠతేసా, భో గోతమ, అమ్హాకఞ్చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ పుథుసమణబ్రాహ్మణానం వాచా. విలాపం విలపితం మఞ్ఞే. కిత్తావతా చ ను ఖో భోతో గోతమస్స సావకో సాసనకరో హోతి ఓవాదపతికరో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే విహరతీ’’తి? ‘‘ఇధ, అగ్గివేస్సన, మమ సావకో యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి; యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా, యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. ఏత్తావతా ఖో, అగ్గివేస్సన, మమ సావకో సాసనకరో హోతి ఓవాదపతికరో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే విహరతీ’’తి.

‘‘కిత్తావతా పన, భో గోతమ, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి? ‘‘ఇధ, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా సబ్బం రూపం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి; యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా సబ్బం విఞ్ఞాణం ‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుపాదా విముత్తో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు అరహం హోతి ఖీణాసవో వుసితవా కతకరణీయో ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో. ఏవం విముత్తచిత్తో ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు తీహి అనుత్తరియేహి సమన్నాగతో హోతి – దస్సనానుత్తరియేన, పటిపదానుత్తరియేన, విముత్తానుత్తరియేన. ఏవం విముత్తచిత్తో ఖో, అగ్గివేస్సన, భిక్ఖు తథాగతఞ్ఞేవ సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి – బుద్ధో సో భగవా బోధాయ ధమ్మం దేసేతి, దన్తో సో భగవా దమథాయ ధమ్మం దేసేతి, సన్తో సో భగవా సమథాయ ధమ్మం దేసేతి, తిణ్ణో సో భగవా తరణాయ ధమ్మం దేసేతి, పరినిబ్బుతో సో భగవా పరినిబ్బానాయ ధమ్మం దేసేతీ’’తి.

౩౬౨. ఏవం వుత్తే, సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘మయమేవ, భో గోతమ, ధంసీ, మయం పగబ్బా, యే మయం భవన్తం గోతమం వాదేన వాదం ఆసాదేతబ్బం అమఞ్ఞిమ్హ. సియా హి, భో గోతమ, హత్థిం పభిన్నం ఆసజ్జ పురిసస్స సోత్థిభావో, న త్వేవ భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ సియా పురిసస్స సోత్థిభావో. సియా హి, భో గోతమ, పజ్జలితం [జలన్తం (సీ. పీ.)] అగ్గిక్ఖన్ధం ఆసజ్జ పురిసస్స సోత్థిభావో, న త్వేవ భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ సియా పురిసస్స సోత్థిభావో. సియా హి, భో గోతమ, ఆసీవిసం ఘోరవిసం ఆసజ్జ పురిసస్స సోత్థిభావో, న త్వేవ భవన్తం గోతమం ఆసజ్జ సియా పురిసస్స సోత్థిభావో. మయమేవ, భో గోతమ, ధంసీ, మయం పగబ్బా, యే మయం భవన్తం గోతమం వాదేన వాదం ఆసాదేతబ్బం అమఞ్ఞిమ్హ. అధివాసేతు [అధివాసేతు చ (పీ. క.)] మే భవం గోతమో స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

౩౬౩. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా తే లిచ్ఛవీ ఆమన్తేసి – ‘‘సుణన్తు మే భోన్తో లిచ్ఛవీ, సమణో మే గోతమో నిమన్తితో స్వాతనాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. తేన మే అభిహరేయ్యాథ యమస్స పతిరూపం మఞ్ఞేయ్యాథా’’తి. అథ ఖో తే లిచ్ఛవీ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స పఞ్చమత్తాని థాలిపాకసతాని భత్తాభిహారం అభిహరింసు. అథ ఖో నిగణ్ఠపుత్తో సకే ఆరామే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి – ‘‘కాలో, భో గోతమ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన సచ్చకస్స నిగణ్ఠపుత్తస్స ఆరామో తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం అఞ్ఞతరం నీచం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో సచ్చకో నిగణ్ఠపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యమిదం, భో గోతమ, దానే పుఞ్ఞఞ్చ పుఞ్ఞమహీ చ తం దాయకానం సుఖాయ హోతూ’’తి. ‘‘యం ఖో, అగ్గివేస్సన, తాదిసం దక్ఖిణేయ్యం ఆగమ్మ అవీతరాగం అవీతదోసం అవీతమోహం, తం దాయకానం భవిస్సతి. యం ఖో, అగ్గివేస్సన, మాదిసం దక్ఖిణేయ్యం ఆగమ్మ వీతరాగం వీతదోసం వీతమోహం, తం తుయ్హం భవిస్సతీ’’తి.

చూళసచ్చకసుత్తం నిట్ఠితం పఞ్చమం.