౬. పటిసమ్భిదాకథా

౧. ధమ్మచక్కపవత్తనవారో

౩౦. ఏవం మే సుతం – ఏకం సమయం భగవా బారాణసియం విహరతి ఇసిపతనే మిగదాయే. తత్ర ఖో భగవా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి –

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా పబ్బజితేన న సేవితబ్బా. కతమే ద్వే? యో చాయం కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగో హీనో గమ్మో పోథుజ్జనికో అనరియో అనత్థసంహితో; యో చాయం అత్తకిలమథానుయోగో దుక్ఖో అనరియో అనత్థసంహితో. ఏతే ఖో [ఏతే తే (స్యా. క. సీ. అట్ఠ.) సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩ పస్సితబ్బా], భిక్ఖవే, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘కతమా చ సా, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. అయం ఖో సా, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి.

‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చం. జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, బ్యాధిపి దుక్ఖో, మరణమ్పి దుక్ఖం, అప్పియేహి సమ్పయోగో దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగో దుక్ఖో, యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖం; సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా. ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం – యాయం తణ్హా పోనోభవికా నన్దిరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ, సేయ్యథిదం – కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా. ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం – యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో. ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం – అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’న్తి మే, భిక్ఖవే…పే… పరిఞ్ఞాతన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహాతబ్బ’న్తి మే, భిక్ఖవే…పే… పహీనన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బ’న్తి మే, భిక్ఖవే…పే… సచ్ఛికతన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావేతబ్బ’న్తి మే, భిక్ఖవే…పే… భావితన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘యావకీవఞ్చ మే, భిక్ఖవే, ఇమేసు చతూసు అరియసచ్చేసు ఏవం తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం యథాభూతం ఞాణదస్సనం న సువిసుద్ధం అహోసి, నేవ తావాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. యతో చ ఖో మే, భిక్ఖవే, ఇమేసు చతూసు అరియసచ్చేసు ఏవం తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం యథాభూతం ఞాణదస్సనం సువిసుద్ధం అహోసి, అథాహం, భిక్ఖవే, సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ ‘అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’తి పచ్చఞ్ఞాసిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది – ‘అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి.

ఇదమవోచ భగవా. అత్తమనా పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి.

ఇమస్మిఞ్చ పన వేయ్యాకరణస్మిం భఞ్ఞమానే ఆయస్మతో కోణ్డఞ్ఞస్స విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి.

పవత్తితే చ పన భగవతా ధమ్మచక్కే భుమ్మా [భూమా (క.)] దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘‘ఏతం భగవతా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి. భుమ్మానం దేవానం సద్దం సుత్వా చాతుమహారాజికా [చాతుమ్మహారాజికా (స్యా.)] దేవా సద్దమనుస్సావేసుం…పే… చాతుమహారాజికానం దేవానం సద్దం సుత్వా తావతింసా దేవా…పే… యామా దేవా…పే… తుసితా దేవా…పే… నిమ్మానరతీ దేవా…పే… పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవా…పే… బ్రహ్మకాయికా దేవా సద్దమనుస్సావేసుం – ‘‘ఏతం భగవతా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మి’’న్తి.

ఇతిహ తేన ఖణేన తేన లయేన తేన ముహుత్తేన యావ బ్రహ్మలోకా సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛి. అయఞ్చ దససహస్సీ లోకధాతు సంకమ్పి సమ్పకమ్పి సమ్పవేధి, అప్పమాణో చ ఉళారో ఓభాసో లోకే పాతురహోసి అతిక్కమ్మ [అతిక్కమ్మేవ (స్యా. క.) సం. ని. ౫.౧౦౮౧ పస్సితబ్బా] దేవానం దేవానుభావన్తి.

అథ ఖో భగవా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో; అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో’’తి. ఇతి హిదం ఆయస్మతో కోణ్డఞ్ఞస్స అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో త్వేవ [అఞ్ఞాకోణ్డఞ్ఞోత్వేవ (స్యా.)] నామం అహోసి.

[క] ‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’న్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’.

చక్ఖుం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఞాణం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? విజ్జా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఆలోకో ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? చక్ఖుం ఉదపాదీతి – దస్సనట్ఠేన. ఞాణం ఉదపాదీతి – ఞాతట్ఠేన. పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – పజాననట్ఠేన. విజ్జా ఉదపాదీతి – పటివేధట్ఠేన. ఆలోకో ఉదపాదీతి – ఓభాసట్ఠేన.

చక్ఖుం ధమ్మో, ఞాణం ధమ్మో, పఞ్ఞా ధమ్మో, విజ్జా ధమ్మో, ఆలోకో ధమ్మో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’.

దస్సనట్ఠో అత్థో, ఞాతట్ఠో అత్థో, పజాననట్ఠో అత్థో, పటివేధట్ఠో అత్థో, ఓభాసట్ఠో అత్థో. ఇమే పఞ్చ అత్థా అత్థపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘అత్థేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చ ధమ్మే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా, పఞ్చ అత్థే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా. ఇమా దస నిరుత్తియా నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘నిరుత్తీసు ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చసు ధమ్మేసు ఞాణాని, పఞ్చసు అత్థేసు ఞాణాని, దససు నిరుత్తీసు ఞాణాని. ఇమాని వీసతి ఞాణాని పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘పటిభానేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’.

‘‘‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్య’న్తి…పే… పరిఞ్ఞాతన్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’.

చక్ఖుం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఞాణం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? విజ్జా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఆలోకో ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? చక్ఖుం ఉదపాదీతి – దస్సనట్ఠేన. ఞాణం ఉదపాదీతి – ఞాతట్ఠేన. పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – పజాననట్ఠేన. విజ్జా ఉదపాదీతి – పటివేధట్ఠేన. ఆలోకో ఉదపాదీతి – ఓభాసట్ఠేన.

చక్ఖుం ధమ్మో, ఞాణం ధమ్మో, పఞ్ఞా ధమ్మో, విజ్జా ధమ్మో, ఆలోకో ధమ్మో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’.

దస్సనట్ఠో అత్థో, ఞాతట్ఠో అత్థో, పజాననట్ఠో అత్థో, పటివేధట్ఠో అత్థో, ఓభాసట్ఠో అత్థో. ఇమే పఞ్చ అత్థా అత్థపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘అత్థేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చ ధమ్మే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా, పఞ్చ అత్థే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా. ఇమా దస నిరుత్తియో నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘నిరుత్తీసు ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చసు ధమ్మేసు ఞాణాని, పఞ్చసు అత్థేసు ఞాణాని, దససు నిరుత్తీసు ఞాణాని. ఇమాని వీసతి ఞాణాని పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘పటిభానేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’.

దుక్ఖే అరియసచ్చే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

[ఖ] ‘‘‘ఇదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చ’న్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం పహాతబ్బ’న్తి…పే… పహీనన్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే. … ఆలోకో ఉదపాది…పే…’’.

దుక్ఖసముదయే అరియసచ్చే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

[గ] ‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చ’న్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం సచ్ఛికాతబ్బ’న్తి…పే… సచ్ఛికతన్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే…’’.

దుక్ఖనిరోధే అరియసచ్చే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

[ఘ] ‘‘‘ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’న్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. ‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం భావేతబ్బ’న్తి…పే… భావితన్తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే…’’.

దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అరియసచ్చే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

చతూసు అరియసచ్చేసు సట్ఠి ధమ్మా, సట్ఠి అత్థా, వీసతిసతనిరుత్తియో, చత్తాలీసఞ్చ ద్వే చ ఞాణసతాని.

౨. సతిపట్ఠానవారో

౩౧. ‘‘‘అయం కాయే కాయానుపస్సనా’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. సా ఖో పనాయం కాయే కాయానుపస్సనా భావేతబ్బాతి మే, భిక్ఖవే,…పే… భావితాతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’.

‘‘అయం వేదనాసు…పే… అయం చిత్తే…పే… అయం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. సా ఖో పనాయం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనా భావేతబ్బా తి…పే… భావితాతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’.

[క] ‘‘‘అయం కాయే కాయానుపస్సనా’తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే… సా ఖో పనాయం కాయే కాయానుపస్సనా భావేతబ్బాతి…పే… భావితాతి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’.

చక్ఖుం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఞాణం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? విజ్జా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఆలోకో ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? చక్ఖుం ఉదపాదీతి – దస్సనట్ఠేన. ఞాణం ఉదపాదీతి – ఞాతట్ఠేన. పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – పజాననట్ఠేన. విజ్జా ఉదపాదీతి – పటివేధట్ఠేన. ఆలోకో ఉదపాదీతి – ఓభాసట్ఠేన.

చక్ఖుం ధమ్మో, ఞాణం ధమ్మో, పఞ్ఞా ధమ్మో, విజ్జా ధమ్మో, ఆలోకో ధమ్మో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’.

దస్సనట్ఠో అత్థో, ఞాతట్ఠో అత్థో, పజాననట్ఠో అత్థో, పటివేధట్ఠో అత్థో, ఓభాసట్ఠో అత్థో. ఇమే పఞ్చ అత్థా అత్థపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘అత్థేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చ ధమ్మే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా, పఞ్చ అత్థే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా. ఇమా దస నిరుత్తియో నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘నిరుత్తీసు ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చసు ధమ్మేసు ఞాణాని, పఞ్చసు అత్థేసు ఞాణాని, దససు నిరుత్తీసు ఞాణాని. ఇమాని వీసతి ఞాణాని పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘పటిభానేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’.

కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

[ఖ-ఘ] ‘‘అయం వేదనాసు…పే… అయం చిత్తే…పే… అయం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనాతి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే… సా ఖో పనాయం ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనా భావేతబ్బా తి…పే… భావితాతి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే…’’.

ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనా సతిపట్ఠానే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

చతూసు సతిపట్ఠానేసు సట్ఠి ధమ్మా, సట్ఠి అత్థా, వీసతిసతనిరుత్తియో, చత్తాలీసఞ్చ ద్వే చ ఞాణసతాని.

౩. ఇద్ధిపాదవారో

౩౨. ‘‘అయం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదోతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. సో ఖో పనాయం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బోతి మే, భిక్ఖవే…పే… భావితోతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది.

‘‘అయం వీరియసమాధి…పే… అయం చిత్తసమాధి…పే… అయం వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదోతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. సో ఖో పనాయం వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బోతి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’.

[క] ‘‘‘అయం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’తి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే… సో ఖో పనాయం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బోతి…పే… భావితోతి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’.

చక్ఖుం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఞాణం ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? విజ్జా ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? ఆలోకో ఉదపాదీతి – కేనట్ఠేన? చక్ఖుం ఉదపాదీతి – దస్సనట్ఠేన. ఞాణం ఉదపాదీతి – ఞాతట్ఠేన. పఞ్ఞా ఉదపాదీతి – పజాననట్ఠేన. విజ్జా ఉదపాదీతి – పటివేధట్ఠేన. ఆలోకో ఉదపాదీతి – ఓభాసట్ఠేన.

చక్ఖుం ధమ్మో, ఞాణం ధమ్మో, పఞ్ఞా ధమ్మో, విజ్జా ధమ్మో, ఆలోకో ధమ్మో. ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’.

దస్సనట్ఠో అత్థో, ఞాతట్ఠో అత్థో, పజాననట్ఠో అత్థో, పటివేధట్ఠో అత్థో, ఓభాసట్ఠో అత్థో. ఇమే పఞ్చ అత్థా అత్థపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘అత్థేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చ ధమ్మే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా, పఞ్చ అత్థే సన్దస్సేతుం బ్యఞ్జననిరుత్తాభిలాపా. ఇమా దస నిరుత్తియో నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘నిరుత్తీసు ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా’’.

పఞ్చసు ధమ్మేసు ఞాణాని, పఞ్చసు అత్థేసు ఞాణాని, దససు నిరుత్తీసు ఞాణాని. ఇమాని వీసతి ఞాణాని పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఆరమ్మణా చేవ హోన్తి గోచరా చ. యే తస్సా ఆరమ్మణా తే తస్సా గోచరా. యే తస్సా గోచరా తే తస్సా ఆరమ్మణా. తేన వుచ్చతి – ‘‘పటిభానేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’.

ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతే ఇద్ధిపాదే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

[ఖ-ఘ] ‘‘అయం వీరియసమాధి…పే… అయం చిత్తసమాధి…పే… అయం వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదోతి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే… సో ఖో పనాయం వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో భావేతబ్బోతి…పే… భావితోతి పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది…పే…’’.

వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతే ఇద్ధిపాదే పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, తింస నిరుత్తియో, సట్ఠి ఞాణాని.

చతూసు ఇద్ధిపాదేసు సట్ఠి ధమ్మా, సట్ఠి అత్థా, వీసతిసతనిరుత్తియో, చత్తాలీసఞ్చ ద్వే చ ఞాణసతాని.

౪. సత్తబోధిసత్తవారో

౩౩. ‘‘‘సముదయో సముదయో’తి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. ‘నిరోధో నిరోధో’తి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. విపస్సిస్స బోధిసత్తస్స వేయ్యాకరణే దస ధమ్మా, దస అత్థా, వీసతి నిరుత్తియో, చత్తాలీసం [చత్తాలీస (క.)] ఞాణాని.

‘‘‘సముదయో సముదయో’తి ఖో, భిక్ఖవే, సిఖిస్స బోధిసత్తస్స…పే… వేస్సభుస్స బోధిసత్తస్స…పే… కకుసన్ధస్స బోధిసత్తస్స…పే… కోణాగమనస్స బోధిసత్తస్స…పే… కస్సపస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. ‘నిరోధో నిరోధో’తి ఖో, భిక్ఖవే, కస్సపస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. కస్సపస్స బోధిసత్తస్స వేయ్యాకరణే దస ధమ్మా, దస అత్థా, వీసతి నిరుత్తియో, చత్తాలీస ఞాణాని.

‘‘‘సముదయో సముదయో’తి ఖో, భిక్ఖవే, గోతమస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది. ‘నిరోధో నిరోధో’తి ఖో, భిక్ఖవే, గోతమస్స బోధిసత్తస్స పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. గోతమస్స బోధిసత్తస్స వేయ్యాకరణే దస ధమ్మా, దస అత్థా, వీసతి నిరుత్తియో, చత్తాలీస ఞాణాని.

సత్తన్నం బోధిసత్తానం సత్తసు వేయ్యాకరణేసు సత్తతి ధమ్మా, సత్తతి అత్థా, చత్తాలీససతం [చత్తారీససతా (స్యా.)] నిరుత్తియో, అసీతి చ ద్వే చ ఞాణసతాని.

౫. అభిఞ్ఞాదివారో

౩౪. ‘‘‘యావతా అభిఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞట్ఠో ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’. అభిఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

‘‘‘యావతా పరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞట్ఠో…పే… యావతా పహానస్స పహానట్ఠో…పే… యావతా భావనాయ భావనట్ఠో…పే… యావతా సచ్ఛికిరియాయ సచ్ఛికిరియట్ఠో ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ సచ్ఛికిరియట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’. సచ్ఛికిరియాయ సచ్ఛికిరియట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

అభిఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞట్ఠే, పరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞట్ఠే, పహానాయ పహానట్ఠే, భావనాయ భావనట్ఠే, సచ్ఛికిరియాయ సచ్ఛికిరియట్ఠే పఞ్చవీససతం ధమ్మా, పఞ్చవీససతం అత్థా, అడ్ఢతేయ్యాని నిరుత్తిసతాని, పఞ్చ ఞాణసతాని.

౬. ఖన్ధాదివారో

౩౫. ‘‘‘యావతా ఖన్ధానం ఖన్ధట్ఠో, ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ ఖన్ధట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’. ఖన్ధానం ఖన్ధట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

‘‘‘యావతా ధాతూనం ధాతుట్ఠో…పే… యావతా ఆయతనానం ఆయతనట్ఠో…పే… యావతా సఙ్ఖతానం సఙ్ఖతట్ఠో…పే… యావతా అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతట్ఠో ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ అసఙ్ఖతట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

ఖన్ధానం ఖన్ధట్ఠే, ధాతూనం ధాతుట్ఠే, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠే సఙ్ఖతానం సఙ్ఖతట్ఠే, అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతట్ఠే పఞ్చవీసతిసతం ధమ్మా, పఞ్చవీసతిసతం అత్థా, అడ్ఢతేయ్యాని నిరుత్తిసతాని, పఞ్చ ఞాణసతాని.

౭. సచ్చవారో

౩౬. ‘‘‘యావతా దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠో, ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ దుక్ఖట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’. దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

‘‘‘యావతా సముదయస్స సముదయట్ఠో…పే… యావతా నిరోధస్స నిరోధట్ఠో…పే… యావతా మగ్గస్స మగ్గట్ఠో ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ మగ్గట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. మగ్గస్స మగ్గట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

చతూసు అరియసచ్చేసు సతం ధమ్మా, సతం అత్థా, ద్వే నిరుత్తిసతాని, చత్తారి ఞాణసతాని.

౮. పటిసమ్భిదావారో

౩౭. ‘‘‘యావతా అత్థపటిసమ్భిదాయ అత్థపటిసమ్భిదట్ఠో, ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ అత్థపటిసమ్భిదట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. అత్థపటిసమ్భిదాయ అత్థపటిసమ్భిదట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

‘‘‘యావతా ధమ్మపటిసమ్భిదాయ ధమ్మపటిసమ్భిదట్ఠో…పే… యావతా నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయ నిరుత్తిపటిసమ్భిదట్ఠో…పే… యావతా పటిభానపటిసమ్భిదాయ పటిభానపటిసమ్భిదట్ఠో, ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయ. అఫస్సితో పఞ్ఞాయ పటిభానపటిసమ్భిదట్ఠో నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది …పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. పటిభానపటిసమ్భిదట్ఠే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

చతూసు పటిసమ్భిదాసు సతం ధమ్మా, సతం అత్థా, ద్వే నిరుత్తిసతాని, చత్తారి ఞాణసతాని.

౯. ఛబుద్ధధమ్మవారో

౩౮. ‘‘‘యావతా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణం, ఞాతం దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫస్సితం పఞ్ఞాయ. అఫస్సితం పఞ్ఞాయ ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణం నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది…పే… ఆలోకో ఉదపాది’’. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

‘‘‘యావతా సత్తానం ఆసయానుసయే ఞాణం…పే… యావతా యమకపాటిహీరే ఞాణం …పే… యావతా మహాకరుణాసమాపత్తియా ఞాణం…పే… యావతా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం…పే… యావతా అనావరణం ఞాణం, ఞాతం దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫస్సితం పఞ్ఞాయ. అఫస్సితం పఞ్ఞాయ అనావరణం ఞాణం నత్థీ’తి – చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది’’. అనావరణే ఞాణే పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, పఞ్ఞాస నిరుత్తియో, సతం ఞాణాని.

ఛసు బుద్ధధమ్మేసు దియడ్ఢసతం ధమ్మా, దియడ్ఢసతం అత్థా, తీణి నిరుత్తిసతాని, ఛ ఞాణసతాని.

పటిసమ్భిదాధికరణే [పటిసమ్భిదాపకరణే (స్యా.)] అడ్ఢనవధమ్మసతాని [అడ్ఢనవమాని ధమ్మసతాని (స్యా.), అడ్ఢనవమధమ్మసతాని (క.)], అడ్ఢనవఅత్థసతాని, నిరుత్తిసహస్సఞ్చ సత్త చ నిరుత్తిసతాని, తీణి చ ఞాణసహస్సాని, చత్తారి చ ఞాణసతానీతి.

పటిసమ్భిదాకథా నిట్ఠితా.