౨. దిట్ఠికథా

౧౨౨. కా దిట్ఠి, కతి దిట్ఠిట్ఠానాని, కతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని, కతి దిట్ఠియో, కతి దిట్ఠాభినివేసా, కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి?

[౧] కా దిట్ఠీతి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. [౨] కతి దిట్ఠిట్ఠానానీతి అట్ఠ దిట్ఠిట్ఠానాని. [౩] కతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతి అట్ఠారస దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని. [౪] కతి దిట్ఠియోతి సోళస దిట్ఠియో. [౫] కతి దిట్ఠాభినివేసాతి తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసా. [౬] కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతో.

౧౨౩. కథం అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి? [కతి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి (స్యా.)] రూపం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. వేదనం ఏతం మమ…పే… సఞ్ఞం ఏతం మమ… సఙ్ఖారే ఏతం మమ… విఞ్ఞాణం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. చక్ఖుం ఏతం మమ…పే… సోతం ఏతం మమ… ఘానం ఏతం మమ… జివ్హం ఏతం మమ… కాయం ఏతం మమ… మనం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. రూపే [రూపం (స్యా.) తథా పఞ్చసు ఆరమ్మణేసు ఏకవచనేన] ఏతం మమ…పే… సద్దే ఏతం మమ… గన్ధే ఏతం మమ… రసే ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బే ఏతం మమ… ధమ్మే ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఏతం మమ…పే… సోతవిఞ్ఞాణం ఏతం మమ… ఘానవిఞ్ఞాణం ఏతం మమ… జివ్హావిఞ్ఞాణం ఏతం మమ… కాయవిఞ్ఞాణం ఏతం మమ… మనోవిఞ్ఞాణం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. చక్ఖుసమ్ఫస్సం ఏతం మమ…పే… సోతసమ్ఫస్సం ఏతం మమ… ఘానసమ్ఫస్సం ఏతం మమ… జివ్హాసమ్ఫస్సం ఏతం మమ… కాయసమ్ఫస్సం ఏతం మమ… మనోసమ్ఫస్సం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… సోతసమ్ఫస్సజం వేదనం… ఘానసమ్ఫస్సజం వేదనం… జివ్హాసమ్ఫస్సజం వేదనం… కాయసమ్ఫస్సజం వేదనం… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

రూపసఞ్ఞం ఏతం మమ…పే… సద్దసఞ్ఞం ఏతం మమ… గన్ధసఞ్ఞం ఏతం మమ… రససఞ్ఞం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞం ఏతం మమ… ధమ్మసఞ్ఞం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. రూపసఞ్చేతనం ఏతం మమ…పే… సద్దసఞ్చేతనం ఏతం మమ… గన్ధసఞ్చేతనం ఏతం మమ… రససఞ్చేతనం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బసఞ్చేతనం ఏతం మమ… ధమ్మసఞ్చేతనం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. రూపతణ్హం ఏతం మమ…పే… సద్దతణ్హం ఏతం మమ… గన్ధతణ్హం ఏతం మమ… రసతణ్హం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బతణ్హం ఏతం మమ… ధమ్మతణ్హం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. రూపవితక్కం ఏతం మమ…పే… సద్దవితక్కం ఏతం మమ… గన్ధవితక్కం ఏతం మమ… రసవితక్కం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బవితక్కం ఏతం మమ… ధమ్మవితక్కం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. రూపవిచారం ఏతం మమ…పే… సద్దవిచారం ఏతం మమ… గన్ధవిచారం ఏతం మమ… రసవిచారం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బవిచారం ఏతం మమ… ధమ్మవిచారం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

పథవీధాతుం ఏతం మమ…పే… ఆపోధాతుం ఏతం మమ… తేజోధాతుం ఏతం మమ… వాయోధాతుం ఏతం మమ… ఆకాసధాతుం ఏతం మమ… విఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. పథవీకసిణం ఏతం మమ…పే… ఆపోకసిణం… తేజోకసిణం… వాయోకసిణం … నీలకసిణం… పీతకసిణం… లోహితకసిణం… ఓదాతకసిణం… ఆకాసకసిణం… విఞ్ఞాణకసిణం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

కేసం ఏతం మమ…పే… లోమం ఏతం మమ… నఖం ఏతం మమ… దన్తం ఏతం మమ… తచం ఏతం మమ… మంసం ఏతం మమ… న్హారుం ఏతం మమ… అట్ఠిం ఏతం మమ… అట్ఠిమిఞ్జం ఏతం మమ… వక్కం ఏతం మమ… హదయం ఏతం మమ… యకనం ఏతం మమ… కిలోమకం ఏతం మమ… పిహకం ఏతం మమ… పప్ఫాసం ఏతం మమ… అన్తం ఏతం మమ… అన్తగుణం ఏతం మమ… ఉదరియం ఏతం మమ… కరీసం ఏతం మమ… పిత్తం ఏతం మమ… సేమ్హం ఏతం మమ… పుబ్బం ఏతం మమ … లోహితం ఏతం మమ… సేదం ఏతం మమ… మేదం ఏతం మమ… అస్సుం ఏతం మమ… వసం ఏతం మమ … ఖేళం ఏతం మమ… సిఙ్ఘాణికం ఏతం మమ… లసికం ఏతం మమ… ముత్తం ఏతం మమ… మత్థలుఙ్గం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

చక్ఖాయతనం ఏతం మమ…పే… రూపాయతనం ఏతం మమ… సోతాయతనం ఏతం మమ… సద్దాయతనం ఏతం మమ… ఘానాయతనం ఏతం మమ… గన్ధాయతనం ఏతం మమ… జివ్హాయతనం ఏతం మమ… రసాయతనం ఏతం మమ… కాయాయతనం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బాయతనం ఏతం మమ… మనాయతనం ఏతం మమ… ధమ్మాయతనం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

చక్ఖుధాతుం ఏతం మమ…పే… రూపధాతుం ఏతం మమ… చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ… సోతధాతుం ఏతం మమ… సద్దధాతుం ఏతం మమ… సోతవిఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ… ఘానధాతుం ఏతం మమ… గన్ధధాతుం ఏతం మమ… ఘానవిఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ… జివ్హాధాతుం ఏతం మమ… రసధాతుం ఏతం మమ… జివ్హావిఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ… కాయధాతుం ఏతం మమ… ఫోట్ఠబ్బధాతుం ఏతం మమ… కాయవిఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ… మనోధాతుం ఏతం మమ… ధమ్మధాతుం ఏతం మమ… మనోవిఞ్ఞాణధాతుం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

చక్ఖున్ద్రియం ఏతం మమ…పే… సోతిన్ద్రియం ఏతం మమ… ఘానిన్ద్రియం ఏతం మమ… జివ్హిన్ద్రియం ఏతం మమ… కాయిన్ద్రియం ఏతం మమ… మనిన్ద్రియం ఏతం మమ… జీవితిన్ద్రియం ఏతం మమ… ఇత్థిన్ద్రియం ఏతం మమ… పురిసిన్ద్రియం ఏతం మమ… సుఖిన్ద్రియం ఏతం మమ… దుక్ఖిన్ద్రియం ఏతం మమ… సోమనస్సిన్ద్రియం ఏతం మమ… దోమనస్సిన్ద్రియం ఏతం మమ… ఉపేక్ఖిన్ద్రియం ఏతం మమ… సద్ధిన్ద్రియం ఏతం మమ… వీరియిన్ద్రియం ఏతం మమ… సతిన్ద్రియం ఏతం మమ… సమాధిన్ద్రియం ఏతం మమ… పఞ్ఞిన్ద్రియం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

కామధాతుం ఏతం మమ…పే… రూపధాతుం ఏతం మమ… అరూపధాతుం ఏతం మమ… కామభవం ఏతం మమ… రూపభవం ఏతం మమ… అరూపభవం ఏతం మమ… సఞ్ఞాభవం ఏతం మమ… అసఞ్ఞాభవం ఏతం మమ… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవం ఏతం మమ… ఏకవోకారభవం ఏతం మమ… చతువోకారభవం ఏతం మమ… పఞ్చవోకారభవం ఏతం మమ… పఠమజ్ఝానం ఏతం మమ… దుతియజ్ఝానం ఏతం మమ… తతియజ్ఝానం ఏతం మమ… చతుత్థజ్ఝానం ఏతం మమ… మేత్తం చేతోవిముత్తిం ఏతం మమ… కరుణం చేతోవిముత్తిం ఏతం మమ… ముదితం చేతోవిముత్తిం ఏతం మమ… ఉపేక్ఖం చేతోవిముత్తిం ఏతం మమ… ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం ఏతం మమ… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిం ఏతం మమ… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం ఏతం మమ… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

అవిజ్జం ఏతం మమ…పే… సఙ్ఖారే ఏతం మమ… విఞ్ఞాణం ఏతం మమ… నామరూపం ఏతం మమ… సళాయతనం ఏతం మమ… ఫస్సం ఏతం మమ… వేదనం ఏతం మమ… తణ్హం ఏతం మమ… ఉపాదానం ఏతం మమ… భవం ఏతం మమ … జాతిం ఏతం మమ… జరామరణం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. ఏవం అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి.

౧౨౪. కతమాని అట్ఠ దిట్ఠిట్ఠానాని? ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం, అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానం, ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం, సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం, వితక్కోపి [వితక్కాపి (స్యా.)] దిట్ఠిట్ఠానం, అయోనిసో మనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం, పాపమిత్తోపి దిట్ఠిట్ఠానం, పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠానం.

ఖన్ధా హేతు ఖన్ధా పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానం. అవిజ్జా హేతు అవిజ్జా పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానం. ఫస్సో హేతు ఫస్సో పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. సఞ్ఞా హేతు సఞ్ఞా పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. వితక్కో హేతు వితక్కో పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ, సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. అయోనిసో మనసికారో హేతు అయోనిసో మనసికారో పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం అయోనిసో మనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. పాపమిత్తో హేతు పాపమిత్తో పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ, సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం పాపమిత్తోపి దిట్ఠిట్ఠానం. పరతోఘోసో హేతు పరతోఘోసో పచ్చయో దిట్ఠిట్ఠానం ఉపాదాయ సముట్ఠానట్ఠేన – ఏవం పరతోఘోసోపి దిట్ఠిట్ఠానం. ఇమాని అట్ఠ దిట్ఠిట్ఠానాని.

౧౨౫. కతమాని అట్ఠారస దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని? యా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం, దిట్ఠిగహనం, దిట్ఠికన్తారం, దిట్ఠివిసూకం, దిట్ఠివిప్ఫన్దితం, దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం, దిట్ఠిసల్లం, దిట్ఠిసమ్బాధో, దిట్ఠిపలిబోధో, దిట్ఠిబన్ధనం, దిట్ఠిపపాతో, దిట్ఠానుసయో, దిట్ఠిసన్తాపో, దిట్ఠిపరిళాహో, దిట్ఠిగన్థో, దిట్ఠుపాదానం, దిట్ఠాభినివేసో, దిట్ఠిపరామాసో – ఇమాని అట్ఠారస దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని.

౧౨౬. కతమా సోళస దిట్ఠియో? అస్సాదదిట్ఠి, అత్తానుదిట్ఠి, మిచ్ఛాదిట్ఠి, సక్కాయదిట్ఠి, సక్కాయవత్థుకా సస్సతదిట్ఠి, సక్కాయవత్థుకా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, అన్తగ్గాహికాదిట్ఠి, పుబ్బన్తానుదిట్ఠి, అపరన్తానుదిట్ఠి, సఞ్ఞోజనికా దిట్ఠి, అహన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి, మమన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి, అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి, లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి, భవదిట్ఠి, విభవదిట్ఠి – ఇమా సోళస దిట్ఠియో.

౧౨౭. కతమే తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసా? అస్సాదదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? అత్తానుదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? మిచ్ఛాదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? సక్కాయదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? సక్కాయవత్థుకాయ సస్సతదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? సక్కాయవత్థుకాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? అపరన్తానుదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? సఞ్ఞోజనికాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? అహన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? మమన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? అత్తవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? భవదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? విభవదిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి?

అస్సాదదిట్ఠియా పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. అత్తానుదిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠియా దసహాకారేహి అభినివేసో హోతి. సక్కాయదిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. సక్కాయవత్థుకాయ సస్సతదిట్ఠియా పన్నరసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. సక్కాయవత్థుకాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి. అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. అపరన్తానుదిట్ఠియా చతుచత్తాలీసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. సఞ్ఞోజనికాయ దిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. అహన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. మమన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. అత్తవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా అట్ఠహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి. భవదిట్ఠియా ఏకేన ఆకారేన [ఏకూనవీసతియా ఆకారేన (స్యా.)] అభినివేసో హోతి. విభవదిట్ఠియా ఏకేన ఆకారేన అభినివేసో హోతి.

౧. అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసో

౧౨౮. అస్సాదదిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? యం రూపం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం రూపస్స అస్సాదోతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న అస్సాదో, అస్సాదో న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞో అస్సాదో. యా చ దిట్ఠి యో చ అస్సాదో – అయం వుచ్చతి అస్సాదదిట్ఠి.

అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి. తాయ దిట్ఠివిపత్తియా సమన్నాగతో పుగ్గలో దిట్ఠివిపన్నో. దిట్ఠివిపన్నో పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా. యో దిట్ఠియా రాగో [యా దిట్ఠి యో రాగో (స్యా.)], సో న దిట్ఠి. దిట్ఠి న రాగో. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞో రాగో. యా చ దిట్ఠి యో చ రాగో – అయం వుచ్చతి దిట్ఠిరాగో. తాయ చ దిట్ఠియా తేన చ రాగేన సమన్నాగతో పుగ్గలో దిట్ఠిరాగరత్తో. దిట్ఠిరాగరత్తే పుగ్గలే దిన్నం దానం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి.

మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స ద్వేవ గతియో – నిరయో వా తిరచ్ఛానయోని వా. మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స యఞ్చేవ కాయకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యఞ్చ వచీకమ్మం…పే… యఞ్చ మనోకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యా చ చేతనా యా చ పత్థనా యో చ పణిధి యే చ సఙ్ఖారా, సబ్బే తే ధమ్మా అనిట్ఠాయ అకన్తాయ అమనాపాయ అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా. సేయ్యథాపి నిమ్బబీజం వా కోసాతకీబీజం వా తిత్తకాలాబుబీజం వా అల్లాయ పథవియా నిక్ఖిత్తం యం చేవ పథవిరసం ఉపాదియతి, యఞ్చ ఆపోరసం ఉపాదియతి, సబ్బం తం తిత్తకత్తాయ కటుకత్తాయ అసాతత్తాయ [అసారతాయ (స్యా.)] సంవత్తతి. తం కిస్స హేతు? బీజం హిస్స పాపికం. ఏవమేవం మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స యఞ్చేవ కాయకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యఞ్చ వచీకమ్మం…పే… యఞ్చ మనోకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యా చ చేతనా యా చ పత్థనా యో చ పణిధి యే చ సఙ్ఖారా, సబ్బే తే ధమ్మా అనిట్ఠాయ అకన్తాయ అమనాపాయ అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి.

మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠిగతం, దిట్ఠిగహనం, దిట్ఠికన్తారం, దిట్ఠివిసూకం, దిట్ఠివిప్ఫన్దితం, దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం, దిట్ఠిసల్లం, దిట్ఠిసమ్బాధో, దిట్ఠిపలిబోధో, దిట్ఠిబన్ధనం, దిట్ఠిపపాతో, దిట్ఠానుసయో, దిట్ఠిసన్తాపో, దిట్ఠిపరిళాహో, దిట్ఠిగన్థో, దిట్ఠుపాదానం, దిట్ఠాభినివేసో, దిట్ఠిపరామాసో – ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి పరియుట్ఠితచిత్తస్స సఞ్ఞోగో.

౧౨౯. అత్థి సఞ్ఞోజనాని చేవ దిట్ఠియో చ, అత్థి సఞ్ఞోజనాని న చ దిట్ఠియో. కతమాని సఞ్ఞోజనాని చేవ దిట్ఠియో చ? సక్కాయదిట్ఠి, సీలబ్బతపరామాసో – ఇమాని సఞ్ఞోజనాని చేవ దిట్ఠియో చ. కతమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో? కామరాగసఞ్ఞోజనం, పటిఘసఞ్ఞోజనం, మానసఞ్ఞోజనం, విచికిచ్ఛాసఞ్ఞోజనం, భవరాగసఞ్ఞోజనం, ఇస్సాసఞ్ఞోజనం, మచ్ఛరియసఞ్ఞోజనం, అనునయసఞ్ఞోజనం, అవిజ్జాసఞ్ఞోజనం – ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

యం వేదనం పటిచ్చ…పే… యం సఞ్ఞం పటిచ్చ…పే… యం సఙ్ఖారే [యే సఙ్ఖారే (క.) సం. ని. ౩.౨౮ పస్సితబ్బా] పటిచ్చ…పే… యం విఞ్ఞాణం పటిచ్చ… యం చక్ఖుం పటిచ్చ… యం సోతం పటిచ్చ… యం ఘానం పటిచ్చ… యం జివ్హం పటిచ్చ… యం కాయం పటిచ్చ… యం మనం పటిచ్చ… యం రూపే పటిచ్చ… యం సద్దే పటిచ్చ… యం గన్ధే పటిచ్చ … యం రసే పటిచ్చ… యం ఫోట్ఠబ్బే పటిచ్చ… యం ధమ్మే పటిచ్చ… యం చక్ఖువిఞ్ఞాణం పటిచ్చ… యం సోతవిఞ్ఞాణం పటిచ్చ… యం ఘానవిఞ్ఞాణం పటిచ్చ… యం జివ్హావిఞ్ఞాణం పటిచ్చ… యం కాయవిఞ్ఞాణం పటిచ్చ… యం మనోవిఞ్ఞాణం పటిచ్చ … యం చక్ఖుసమ్ఫస్సం పటిచ్చ… యం సోతసమ్ఫస్సం పటిచ్చ… యం ఘానసమ్ఫస్సం పటిచ్చ… యం జివ్హాసమ్ఫస్సం పటిచ్చ… యం కాయసమ్ఫస్సం పటిచ్చ… యం మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చ… యం చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం పటిచ్చ… యం సోతసమ్ఫస్సజం వేదనం పటిచ్చ… యం ఘానసమ్ఫస్సజం వేదనం పటిచ్చ… యం జివ్హాసమ్ఫస్సజం వేదనం పటిచ్చ… యం కాయసమ్ఫస్సజం వేదనం పటిచ్చ… యం మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం మనోసమ్ఫస్సజాయ వేదనాయ అస్సాదోతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న అస్సాదో, అస్సాదో న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞో అస్సాదో. యా చ దిట్ఠి యో చ అస్సాదో – అయం వుచ్చతి అస్సాదదిట్ఠి.

అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి. తాయ దిట్ఠివిపత్తియా సమన్నాగతో పుగ్గలో దిట్ఠివిపన్నో. దిట్ఠివిపన్నో పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా. యో దిట్ఠియా రాగో, సో న దిట్ఠి. దిట్ఠి న రాగో. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞో రాగో. యా చ దిట్ఠి యో చ రాగో, అయం వుచ్చతి దిట్ఠిరాగో. తాయ చ దిట్ఠియా తేన చ రాగేన సమన్నాగతో పుగ్గలో దిట్ఠిరాగరత్తో. దిట్ఠిరాగరత్తే పుగ్గలే దిన్నం దానం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి.

మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స ద్వేవ గతియో – నిరయో వా తిరచ్ఛానయోని వా. మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స యఞ్చేవ కాయకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యఞ్చ వచీకమ్మం…పే… యఞ్చ మనోకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యా చ చేతనా యా చ పత్థనా యో చ పణిధి యే చ సఙ్ఖారా, సబ్బే తే ధమ్మా అనిట్ఠాయ అకన్తాయ అమనాపాయ అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా. సేయ్యథాపి నిమ్బబీజం వా కోసాతకీబీజం వా తిత్తకాలాబుబీజం వా అల్లాయ పథవియా నిక్ఖిత్తం యఞ్చేవ పథవిరసం ఉపాదియతి యఞ్చ ఆపోరసం ఉపాదియతి, సబ్బం తం తిత్తకత్తాయ కటుకత్తాయ అసాతత్తాయ సంవత్తతి. తం కిస్స హేతు? బీజం హిస్స పాపికం. ఏవమేవం మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స యఞ్చేవ కాయకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం యఞ్చ వచీకమ్మం…పే… యఞ్చ మనోకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నం, యా చ చేతనా యా చ పత్థనా యో చ పణిధి యే చ సఙ్ఖారా, సబ్బే తే ధమ్మా అనిట్ఠాయ అకన్తాయ అమనాపాయ అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి. తం కిస్స హేతు? దిట్ఠి హిస్స పాపికా అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి.

మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం…పే… దిట్ఠాభినివేసో దిట్ఠిపరామాసో – ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి పరియుట్ఠితచిత్తస్స సఞ్ఞోగో.

అత్థి సఞ్ఞోజనాని చేవ దిట్ఠియో చ, అత్థి సఞ్ఞోజనాని న చ దిట్ఠియో. కతమాని సఞ్ఞోజనాని చేవ దిట్ఠియో చ? సక్కాయదిట్ఠి, సీలబ్బతపరామాసో – ఇమాని సఞ్ఞోజనాని చేవ దిట్ఠియో చ. కతమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో? కామరాగసఞ్ఞోజనం, పటిఘసఞ్ఞోజనం, మానసఞ్ఞోజనం, విచికిచ్ఛాసఞ్ఞోజనం, భవరాగసఞ్ఞోజనం, ఇస్సాసఞ్ఞోజనం, మచ్ఛరియసఞ్ఞోజనం, అనునయసఞ్ఞోజనం, అవిజ్జాసఞ్ఞోజనం – ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. అస్సాదదిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసో పఠమో.

౨. అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసో

౧౩౦. అత్తానుదిట్ఠియా కతమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం; వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం.

౧౩౧. కథం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో పథవీకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి – ‘‘యం పథవీకసిణం, సో అహం; యో అహం, తం పథవీకసిణ’’న్తి. పథవీకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో పథవీకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి – ‘‘యం పథవీకసిణం, సో అహం; యో అహం, తం పథవీకసిణ’’న్తి. పథవీకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స ద్వేవ గతియో…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

ఇధేకచ్చో ఆపోకసిణం… తేజోకసిణం… వాయోకసిణం… నీలకసిణం… పీతకసిణం… లోహితకసిణం… ఓదాతకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి – ‘‘యం ఓదాతకసిణం, సో అహం; యో అహం, తం ఓదాతకసిణ’’న్తి. ఓదాతకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి, సో వణ్ణో; యో వణ్ణో, సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవ ఇధేకచ్చో…పే… ఓదాతకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి.

కథం రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమినా రూపేన రూపవా’’తి. రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి రుక్ఖో ఛాయాసమ్పన్నో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం రుక్ఖో, అయం ఛాయా. అఞ్ఞో రుక్ఖో, అఞ్ఞా ఛాయా. సో ఖో పనాయం రుక్ఖో ఇమాయ ఛాయాయ ఛాయావా’’తి. ఛాయావన్తం రుక్ఖం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన అయం అత్తా ఇమినా రూపేన రూపవా’’తి. రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం దుతియా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి.

కథం అత్తని రూపం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని ఇదం రూప’’న్తి. అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి పుప్ఫం గన్ధసమ్పన్నం అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఇదం పుప్ఫం, అయం గన్ధో; అఞ్ఞం పుప్ఫం, అఞ్ఞో గన్ధో. సో ఖో పనాయం గన్ధో ఇమస్మిం పుప్ఫే’’తి. పుప్ఫస్మిం గన్ధం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని ఇదం రూప’’న్తి. అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం తతియా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం అత్తని రూపం సమనుపస్సతి.

కథం రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమస్మిం రూపే’’తి. రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి మణి కరణ్డకే పక్ఖిత్తో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మణి, అయం కరణ్డకో. అఞ్ఞో మణి, అఞ్ఞో కరణ్డకో. సో ఖో పనాయం మణి ఇమస్మిం కరణ్డకే’’తి. కరణ్డకస్మిం మణిం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమస్మిం రూపే’’తి. రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం చతుత్థా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి.

౧౩౨. కథం వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం సోతసమ్ఫస్సజం వేదనం ఘానసమ్ఫస్సజం వేదనం జివ్హాసమ్ఫస్సజం వేదనం కాయసమ్ఫస్సజం వేదనం మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యా మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా సో అహం, యో అహం సా మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా’’తి – మనోసమ్ఫస్సజం వేదనఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యా మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా సో అహం, యో అహం సా మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా’’తి – మనోసమ్ఫస్సజం వేదనఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా వేదనావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి.

కథం వేదనావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ వేదనాయ వేదనావా’’తి. వేదనావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి రుక్ఖో ఛాయాసమ్పన్నో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం రుక్ఖో, అయం ఛాయా. అఞ్ఞో రుక్ఖో, అఞ్ఞా ఛాయా. సో ఖో పనాయం రుక్ఖో ఇమాయ ఛాయాయ ఛాయావా’’తి. ఛాయావన్తం రుక్ఖం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ వేదనాయ వేదనావా’’తి. వేదనావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం దుతియా వేదనావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం వేదనావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి.

కథం అత్తని వేదనం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని అయం వేదనా’’తి. అత్తని వేదనం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి పుప్ఫం గన్ధసమ్పన్నం అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఇదం పుప్ఫం, అయం గన్ధో; అఞ్ఞం పుప్ఫం, అఞ్ఞో గన్ధో. సో ఖో పనాయం గన్ధో ఇమస్మిం పుప్ఫే’’తి. పుప్ఫస్మిం గన్ధం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని అయం వేదనా’’తి. అత్తని వేదనం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం తతియా వేదనావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం అత్తని వేదనం సమనుపస్సతి.

కథం వేదనాయ అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ వేదనాయా’’తి. వేదనాయ అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి మణి కరణ్డకే పక్ఖిత్తో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మణి, అయం కరణ్డకో. అఞ్ఞో మణి, అఞ్ఞో కరణ్డకో. సో ఖో పనాయం మణి ఇమస్మిం కరణ్డకే’’తి. కరణ్డకస్మిం మణిం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ వేదనాయా’’తి. వేదనాయ అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం చతుత్థా వేదనావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం వేదనాయ అత్తానం సమనుపస్సతి.

౧౩౩. కథం సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో చక్ఖుసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం…పే… సోతసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం… ఘానసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం… జివ్హాసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం… కాయసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం… మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. యా మనోసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా సో అహం, యో అహం సా మనోసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా’’తి. మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి – ‘‘యా మనోసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా సో అహం, యో అహం సా మనోసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా’’తి. మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా సఞ్ఞావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి.

కథం సఞ్ఞావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ సఞ్ఞాయ సఞ్ఞావా’’తి. సఞ్ఞావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి రుక్ఖో ఛాయాసమ్పన్నో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం రుక్ఖో, అయం ఛాయా. అఞ్ఞో రుక్ఖో, అఞ్ఞా ఛాయా. సో ఖో పనాయం రుక్ఖో ఇమాయ ఛాయాయ ఛాయావా’’తి. ఛాయావన్తం రుక్ఖం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ సఞ్ఞాయ సఞ్ఞావా’’తి. సఞ్ఞావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం దుతియా సఞ్ఞావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం సఞ్ఞావన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి.

కథం అత్తని సఞ్ఞం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని అయం సఞ్ఞా’’తి. అత్తని సఞ్ఞం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి పుప్ఫం గన్ధసమ్పన్నం అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఇదం పుప్ఫం, అయం గన్ధో. అఞ్ఞం పుప్ఫం, అఞ్ఞో గన్ధో. సో ఖో పనాయం గన్ధో ఇమస్మిం పుప్ఫే’’తి. పుప్ఫస్మిం గన్ధం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని అయం సఞ్ఞా’’తి. అత్తని సఞ్ఞం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం తతియా సఞ్ఞావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం అత్తని సఞ్ఞం సమనుపస్సతి.

కథం సఞ్ఞాయ అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో సఙ్ఖారే …పే… విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ సఞ్ఞాయా’’తి. సఞ్ఞాయ అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి మణి కరణ్డకే పక్ఖిత్తో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మణి, అయం కరణ్డకో. అఞ్ఞో మణి, అఞ్ఞో కరణ్డకో. సో ఖో పనాయం మణి ఇమస్మిం కరణ్డకే’’తి. కరణ్డకస్మిం మణిం సమనుపస్సతి. ఏవమేవ ఇధేకచ్చో సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమాయ సఞ్ఞాయా’’తి. సఞ్ఞాయ అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం చతుత్థా సఞ్ఞావత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని న చ దిట్ఠియో. ఏవం సఞ్ఞాయ అత్తానం సమనుపస్సతి.

౧౩౪. కథం సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో చక్ఖుసమ్ఫస్సజం చేతనం సోతసమ్ఫస్సజం చేతనం ఘానసమ్ఫస్సజం చేతనం జివ్హాసమ్ఫస్సజం చేతనం కాయసమ్ఫస్సజం చేతనం మనోసమ్ఫస్సజం చేతనం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యా మనోసమ్ఫస్సజా చేతనా, సో అహం; యో అహం సా మనోసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తి – మనోసమ్ఫస్సజం చేతనఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో మనోసమ్ఫస్సజం చేతనం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యా మనోసమ్ఫస్సజా చేతనా సో అహం, యో అహం సా మనోసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తి – మనోసమ్ఫస్సజం చేతనఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా సఙ్ఖారవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి.

కథం సఙ్ఖారవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమేహి సఙ్ఖారేహి సఙ్ఖారవా’’తి. సఙ్ఖారవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి రుక్ఖో ఛాయాసమ్పన్నో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం రుక్ఖో, అయం ఛాయా. అఞ్ఞో రుక్ఖో, అఞ్ఞా ఛాయా. సో ఖో పనాయం రుక్ఖో ఇమాయ ఛాయాయ ఛాయావా’’తి. ఛాయావన్తం రుక్ఖం సమనుపస్సతి. ఏవమేవ ఇధేకచ్చో విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా. ఇమేహి సఙ్ఖారేహి సఙ్ఖారవా’’తి. సఙ్ఖారవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం దుతియా సఙ్ఖారవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం సఙ్ఖారవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి.

కథం అత్తని సఙ్ఖారే సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని ఇమే సఙ్ఖారా’’తి. అత్తని సఙ్ఖారే సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి పుప్ఫం గన్ధసమ్పన్నం అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఇదం పుప్ఫం, అయం గన్ధో; అఞ్ఞం పుప్ఫం, అఞ్ఞో గన్ధో. సో ఖో పనాయం గన్ధో ఇమస్మిం పుప్ఫే’’తి. పుప్ఫస్మిం గన్ధం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని ఇమే సఙ్ఖారా’’తి. అత్తని సఙ్ఖారే సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం తతియా సఙ్ఖారవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం అత్తని సఙ్ఖారే సమనుపస్సతి.

కథం సఙ్ఖారేసు అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమేసు సఙ్ఖారేసూ’’తి. సఙ్ఖారేసు అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి మణి కరణ్డకే పక్ఖిత్తో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మణి, అయం కరణ్డకో. అఞ్ఞో మణి, అఞ్ఞో కరణ్డకో. సో ఖో పనాయం మణి ఇమస్మిం కరణ్డకే’’తి. కరణ్డకస్మిం మణిం సమనుపస్సతి. ఏవమేవ ఇధేకచ్చో విఞ్ఞాణం… రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమేసు సఙ్ఖారేసూ’’తి. సఙ్ఖారేసు అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం చతుత్థా సఙ్ఖారవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం సఙ్ఖారేసు అత్తానం సమనుపస్సతి.

౧౩౫. కథం విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో చక్ఖువిఞ్ఞాణం… సోతవిఞ్ఞాణం… ఘానవిఞ్ఞాణం… జివ్హావిఞ్ఞాణం కాయవిఞ్ఞాణం… మనోవిఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యం మనోవిఞ్ఞాణం, సో అహం; యో అహం, తం మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి – మనోవిఞ్ఞాణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో మనోవిఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యం మనోవిఞ్ఞాణం, సో అహం; యో అహం తం మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి – మనోవిఞ్ఞాణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా విఞ్ఞాణవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి.

కథం విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమినా విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాణవా’’తి. విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి రుక్ఖో ఛాయాసమ్పన్నో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం రుక్ఖో, అయం ఛాయా. అఞ్ఞో రుక్ఖో, అఞ్ఞా ఛాయా. సో ఖో పనాయం రుక్ఖో ఇమాయ ఛాయాయ ఛాయావా’’తి. ఛాయావన్తం రుక్ఖం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమినా విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాణవా’’తి. విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం దుతియా విఞ్ఞాణవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి.

కథం అత్తని విఞ్ఞాణం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని ఇదం విఞ్ఞాణ’’న్తి. అత్తని విఞ్ఞాణం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి పుప్ఫం గన్ధసమ్పన్నం అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘ఇదం పుప్ఫం, అయం గన్ధో; అఞ్ఞం పుప్ఫం, అఞ్ఞో గన్ధో. సో ఖో పనాయం గన్ధో ఇమస్మిం పుప్ఫే’’తి. పుప్ఫస్మిం గన్ధం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. ఇమస్మిఞ్చ పన అత్తని ఇదం విఞ్ఞాణ’’న్తి. అత్తని విఞ్ఞాణం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం తతియా విఞ్ఞాణవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం అత్తని విఞ్ఞాణం సమనుపస్సతి.

కథం విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమస్మిం విఞ్ఞాణే’’తి. విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి మణి కరణ్డకే పక్ఖిత్తో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మణి, అయం కరణ్డకో. అఞ్ఞో మణి, అఞ్ఞో కరణ్డకో. సో ఖో పనాయం మణి ఇమస్మిం కరణ్డకే’’తి. కరణ్డకస్మిం మణిం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో రూపం… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమస్మిం విఞ్ఞాణే’’తి. విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం చతుత్థా విఞ్ఞాణవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం విఞ్ఞాణస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతి. అత్తానుదిట్ఠియా ఇమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసో దుతియో.

౩. మిచ్ఛాదిట్ఠినిద్దేసో

౧౩౬. మిచ్ఛాదిట్ఠియా కతమేహి దసహాకారేహి అభినివేసో హోతి? ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తి – వత్థు [వత్థుం (స్యా.) ఏవముపరిపి]. ఏవంవాదో మిచ్ఛాభినివేసపరామాసో [మిచ్ఛాదిట్ఠాభినివేసపరామాసో (స్యా.)] దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా మిచ్ఛావత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ‘‘నత్థి యిట్ఠ’’న్తి – వత్థు…పే… ‘‘నత్థి హుత’’న్తి – వత్థు… ‘‘నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో’’తి – వత్థు… ‘‘నత్థి అయం లోకో’’తి – వత్థు… ‘‘నత్థి పరో లోకో’’తి – వత్థు… ‘‘నత్థి మాతా’’తి – వత్థు… ‘‘నత్థి పితా’’తి – వత్థు… ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి – వత్థు… ‘‘నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా [సమగ్గతా (క.)] సమ్మాపటిపన్నా, యే ఇమఞ్చ లోకం, పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి – వత్థు. ఏవంవాదో మిచ్ఛాభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం దసమా మిచ్ఛావత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స ద్వేవ గతియో…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఇమేహి దసహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

మిచ్ఛాదిట్ఠినిద్దేసో తతియో.

౪. సక్కాయదిట్ఠినిద్దేసో

౧౩౭. సక్కాయదిట్ఠియా కతమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం.

కథం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో పథవీకసిణం…పే… ఓదాతకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యం ఓదాతకసిణం, సో అహం; యో అహం, తం ఓదాతకసిణ’’న్తి – ఓదాతకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో…పే… ఏవమేవం ఇధేకచ్చో ఓదాతకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి…పే… అయం పఠమా రూపవత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి. సక్కాయదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… సక్కాయదిట్ఠియా ఇమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

సక్కాయదిట్ఠినిద్దేసో చతుత్థో.

౫. సస్సతదిట్ఠినిద్దేసో

౧౩౮. సక్కాయవత్థుకాయ సస్సతదిట్ఠియా కతమేహి పన్నరసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనావన్తం వా అత్తానం…పే… సఞ్ఞావన్తం వా అత్తానం… సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం… విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం.

కథం రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అయం ఖో మే అత్తా. సో ఖో పన మే అయం అత్తా ఇమినా రూపేన రూపవా’’తి. రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి రుక్ఖో ఛాయాసమ్పన్నో అస్స. తమేనం పురిసో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం రుక్ఖో, అయం ఛాయా; అఞ్ఞో రుక్ఖో, అఞ్ఞా ఛాయా. సో ఖో పనాయం రుక్ఖో ఇమాయ ఛాయాయ ఛాయావా’’తి. ఛాయావన్తం రుక్ఖం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో వేదనం…పే… అయం పఠమా సక్కాయవత్థుకా సస్సతదిట్ఠి. సస్సతదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపవన్తం అత్తానం సమనుపస్సతి…పే… సక్కాయవత్థుకాయ సస్సతదిట్ఠియా ఇమేహి పన్నరసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

సస్సతదిట్ఠినిద్దేసో పఞ్చమో.

౬. ఉచ్ఛేదదిట్ఠినిద్దేసో

౧౩౯. సక్కాయవత్థుకాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి.

కథం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో పథవీకసిణం…పే… ఓదాతకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యం ఓదాతకసిణం, సో అహం; యో అహం, తం ఓదాతకసిణ’’న్తి – ఓదాతకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో…పే… అయం పఠమా సక్కాయవత్థుకా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. ఉచ్ఛేదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… సక్కాయవత్థుకాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

ఉచ్ఛేదదిట్ఠినిద్దేసో ఛట్ఠో.

౭. అన్తగ్గాహికాదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౦. అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? ‘‘సస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి? ‘‘అన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా… ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా… ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా… ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా… ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి…పే… న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి… ‘‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి… ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతి?

‘‘సస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి…పే… ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[క] ‘‘సస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం లోకో చేవ సస్సతం చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘సస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి …పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా లోకో చేవ సస్సతా చాతి…పే… సఞ్ఞా లోకో చేవ సస్సతా చాతి…పే… సఙ్ఖారా లోకో చేవ సస్సతా చాతి…పే… విఞ్ఞాణం లోకో చేవ సస్సతఞ్చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఞ్చమీ సస్సతో లోకోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ‘‘సస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[ఖ] ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం లోకో చేవ అసస్సతఞ్చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… అయం పఠమా ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా లోకో చేవ అసస్సతా చాతి…పే… సఞ్ఞా లోకో చేవ అసస్సతా చాతి…పే… సఙ్ఖారా లోకో చేవ అసస్సతా చాతి…పే… విఞ్ఞాణం లోకో చేవ అసస్సతఞ్చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[గ] ‘‘అన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధేకచ్చో పరిత్తం ఓకాసం నీలకతో ఫరతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అన్తవా అయం లోకో పరివటుమో’’తి. అన్తసఞ్ఞీ హోతి. యం ఫరతి, తం వత్థు చేవ లోకో చ. యేన ఫరతి, సో అత్తా చేవ లోకో చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘అన్తవా లోకో’’తి అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

ఇధేకచ్చో పరిత్తం ఓకాసం పీతకతో ఫరతి… లోహితకతో ఫరతి… ఓదాతకతో ఫరతి… ఓభాసకతో ఫరతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అన్తవా అయం లోకో పరివటుమో’’తి. అన్తసఞ్ఞీ హోతి. యం ఫరతి తం వత్థు చేవ లోకో చ. యేన ఫరతి సో అత్తా చేవ లోకో చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… అన్తవా లోకోతి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[ఘ] ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధేకచ్చో విపులం ఓకాసం నీలకతో ఫరతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అనన్తవా అయం లోకో అపరియన్తో’’తి. అనన్తసఞ్ఞీ హోతి. యం ఫరతి తం వత్థు చేవ లోకో చ; యేన ఫరతి సో అత్తా చేవ లోకో చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

ఇధేకచ్చో విపులం ఓకాసం పీతకతో ఫరతి… లోహితకతో ఫరతి… ఓదాతకతో ఫరతి… ఓభాసకతో ఫరతి. తస్స ఏవం హోతి – ‘‘అనన్తవా అయం లోకో అపరియన్తో’’తి. అనన్తసఞ్ఞీ హోతి. యం ఫరతి తం వత్థు చేవ లోకో చ; యేన ఫరతి సో అత్తా చేవ లోకో చాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… అనన్తవా లోకోతి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[ఙ] ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం జీవఞ్చేవ సరీరఞ్చ; యం జీవం తం సరీరం, యం సరీరం తం జీవన్తి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా జీవా చేవ సరీరం చ… సఞ్ఞా జీవా చేవ సరీరం చ… సఙ్ఖారా జీవా చేవ సరీరం చ… విఞ్ఞాణం జీవఞ్చేవ సరీరఞ్చ; యం జీవం తం సరీరం, యం సరీరం తం జీవన్తి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[చ] ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం సరీరం, న జీవం; జీవం న సరీరం. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా సరీరం, న జీవం… సఞ్ఞా సరీరం, న జీవం… సఙ్ఖారా సరీరం, న జీవం… విఞ్ఞాణం సరీరం, న జీవం; జీవం న సరీరం. అఞ్ఞం జీవం, అఞ్ఞం సరీరన్తి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… అఞ్ఞం జీవం, అఞ్ఞం సరీరన్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[ఛ] ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతో కాయస్స భేదా హోతిపి తిట్ఠతిపి ఉప్పజ్జతిపి నిబ్బత్తతిపీతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా ఇధేవ మరణధమ్మా…పే… సఞ్ఞా ఇధేవ మరణధమ్మా… సఙ్ఖారా ఇధేవ మరణధమ్మా… విఞ్ఞాణం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతో కాయస్స భేదా హోతిపి తిట్ఠతిపి ఉప్పజ్జతిపి నిబ్బత్తతిపీతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[జ] ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతోపి కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి; న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా ఇధేవ మరణధమ్మా…పే… సఞ్ఞా ఇధేవ మరణధమ్మా… సఙ్ఖారా ఇధేవ మరణధమ్మా… విఞ్ఞాణం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతోపి కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి. ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[ఝ] ‘‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతో కాయస్స భేదా హోతి చ న చ హోతీతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని న చ దిట్ఠియో.

వేదనా ఇధేవ మరణధమ్మా…పే… సఞ్ఞా ఇధేవ మరణధమ్మా… సఙ్ఖారా ఇధేవ మరణధమ్మా… విఞ్ఞాణం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతో కాయస్స భేదా హోతి చ న చ హోతీతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి…పే… ‘‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి.

[ఞ] ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి? రూపం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతో కాయస్స భేదా పరం మరణా నేవ హోతి న న హోతీతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి, అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

వేదనా ఇధేవ మరణధమ్మా…పే… సఞ్ఞా ఇధేవ మరణధమ్మా… సఙ్ఖారా ఇధేవ మరణధమ్మా… విఞ్ఞాణం ఇధేవ మరణధమ్మం. తథాగతో కాయస్స భేదా పరం మరణా నేవ హోతి న న హోతీతి – అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి. తాయ దిట్ఠియా సో అన్తో గహితోతి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఞ్చమీ ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి. అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో హోతి. అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

అన్తగ్గాహికాదిట్ఠినిద్దేసో సత్తమో.

౮. పుబ్బన్తానుదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౧. పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా కతమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా – పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

పుబ్బన్తానుదిట్ఠినిద్దేసో అట్ఠమో.

౯. అపరన్తానుదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౨. అపరన్తానుదిట్ఠియా కతమేహి చతుచత్తాలీసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా – అపరన్తానుదిట్ఠియా ఇమేహి చతుచత్తాలీసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

అపరన్తానుదిట్ఠినిద్దేసో నవమో.

౧౦-౧౨. సఞ్ఞోజనికాదిదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౩. సఞ్ఞోజనికాయ దిట్ఠియా కతమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? యా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం…పే… దిట్ఠాభినివేసో దిట్ఠిపరామాసో – సఞ్ఞోజనికాయ దిట్ఠియా ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

౧౪౪. ‘‘అహ’’న్తి – మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా కతమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? చక్ఖు అహన్తి – అభినివేసపరామాసో. అహన్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘అహ’’న్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. మానవినిబన్ధా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

సోతం అహన్తి…పే… ఘానం అహన్తి…పే… జివ్హా అహన్తి…పే… కాయో అహన్తి…పే… మనో అహన్తి…పే… రూపా అహన్తి…పే… ధమ్మా అహన్తి… చక్ఖువిఞ్ఞాణం అహన్తి…పే… మనోవిఞ్ఞాణం అహన్తి – అభినివేసపరామాసో. అహన్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం అట్ఠారసమీ ‘‘అహ’’న్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. మానవినిబన్ధా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ‘‘అహ’’న్తి – మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

౧౪౫. ‘‘మమ’’న్తి – మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా కతమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? చక్ఖు మమన్తి – అభినివేసపరామాసో. మమన్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా ‘‘మమ’’న్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. మానవినిబన్ధా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

సోతం మమన్తి…పే… ఘానం మమన్తి…పే… జివ్హా మమన్తి…పే… కాయో మమన్తి…పే… మనో మమన్తి…పే… రూపా మమన్తి…పే… ధమ్మా మమన్తి…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం మమన్తి…పే… మనోవిఞ్ఞాణం మమన్తి అభినివేసపరామాసో. మమన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం అట్ఠారసమీ ‘‘మమ’’న్తి – మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. మానవినిబన్ధా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ‘‘మమ’’న్తి – మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

సఞ్ఞోజనికాదిదిట్ఠినిద్దేసో ద్వాదసమో.

౧౩. అత్తవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౬. అత్తవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా కతమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం…పే… వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం…పే….

కథం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి? ఇధేకచ్చో పథవీకసిణం…పే… ఓదాతకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి. ‘‘యం ఓదాతకసిణం, సో అహం; యో అహం, తం ఓదాతకసిణ’’న్తి – ఓదాతకసిణఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి తేలప్పదీపస్స ఝాయతో ‘‘యా అచ్చి, సో వణ్ణో; యో వణ్ణో, సా అచ్చీ’’తి – అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏవమేవం ఇధేకచ్చో ఓదాతకసిణం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అయం పఠమా రూపవత్థుకా అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. ఏవం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అత్తవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా ఇమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

అత్తవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసో తేరసమో.

౧౪. లోకవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౭. లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా కతమేహి అట్ఠహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి? సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి – అభినివేసపరామాసో లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా, దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం పఠమా లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో.

అసస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి…పే… సస్సతో చ అసస్సతో చ అత్తా చ లోకో చాతి…పే… నేవ సస్సతో నాసస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి… అన్తవా అత్తా చ లోకో చాతి… అనన్తవా అత్తా చ లోకో చాతి… అన్తవా చ అనన్తవా చ అత్తా చ లోకో చాతి… నేవ అన్తవా న అనన్తవా అత్తా చ లోకో చాతి అభినివేసపరామాసో లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. దిట్ఠి న వత్థు, వత్థు న దిట్ఠి. అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞం వత్థు. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థు – అయం అట్ఠమీ లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి …పే… ఇమాని సఞ్ఞోజనాని, న చ దిట్ఠియో. లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా ఇమేహి అట్ఠహి ఆకారేహి అభినివేసో హోతి.

లోకవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసో చుద్దసమో.

౧౫-౧౬. భవ-విభవదిట్ఠినిద్దేసో

౧౪౮. ఓలీయనాభినివేసో భవదిట్ఠి. అతిధావనాభినివేసో విభవదిట్ఠి. అస్సాదదిట్ఠియా పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో కతి భవదిట్ఠియో, కతి విభవదిట్ఠియో? అత్తానుదిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో కతి భవదిట్ఠియో కతి విభవదిట్ఠియో…పే… లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా అట్ఠహి ఆకారేహి అభినివేసో కతి భవదిట్ఠియో కతి విభవదిట్ఠియో?

అస్సాదదిట్ఠియా పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో. అత్తానుదిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో పన్నరస భవదిట్ఠియో, పఞ్చ విభవదిట్ఠియో. మిచ్ఛాదిట్ఠియా దసహి ఆకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో. సక్కాయదిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో పన్నరస భవదిట్ఠియో, పఞ్చ విభవదిట్ఠియో. సక్కాయవత్థుకాయ సస్సతదిట్ఠియా పన్నరసహి ఆకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా భవదిట్ఠియో. సక్కాయవత్థుకాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో.

‘‘సస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా భవదిట్ఠియో. ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో. ‘‘అన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో. ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో. ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో. ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా భవదిట్ఠియో. ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా భవదిట్ఠియో. ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో. ‘‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి – అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఞ్చహాకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో.

పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో. అపరన్తానుదిట్ఠియా చతుచత్తారీసాయ ఆకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో. సఞ్ఞోజనికాయ దిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో. అహన్తి – మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో. మమన్తి – మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా అట్ఠారసహి ఆకారేహి అభినివేసో సబ్బావ తా భవదిట్ఠియో. అత్తవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో పన్నరస భవదిట్ఠియో, పఞ్చ విభవదిట్ఠియో. లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా అట్ఠహి ఆకారేహి అభినివేసో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియో.

సబ్బావ తా దిట్ఠియో అస్సాదదిట్ఠియో. సబ్బావ తా దిట్ఠియో అత్తానుదిట్ఠియో. సబ్బావ తా దిట్ఠియో మిచ్ఛాదిట్ఠియో. సబ్బావ తా దిట్ఠియో సక్కాయదిట్ఠియో. సబ్బావ తా దిట్ఠియో అన్తగ్గాహికా దిట్ఠియో. సబ్బావ తా దిట్ఠియో సఞ్ఞోజనికా దిట్ఠియో. సబ్బావ తా దిట్ఠియో అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠియో.

భవఞ్చ దిట్ఠిం విభవఞ్చ దిట్ఠిం, ఏతం ద్వయం తక్కికా నిస్సితాసే;

తేసం నిరోధమ్హి న హత్థి ఞాణం, యత్థాయం లోకో విపరీతసఞ్ఞీతి.

౧౪౯. ‘‘ద్వీహి, భిక్ఖవే, దిట్ఠిగతేహి పరియుట్ఠితా దేవమనుస్సా ఓలీయన్తి [ఓలియన్తి (స్యా. క.) ఇతివు. ౪౯ పస్సితబ్బా] ఏకే, అతిధావన్తి ఏకే; చక్ఖుమన్తో చ పస్సన్తి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఓలీయన్తి ఏకే? భవారామా, భిక్ఖవే, దేవమనుస్సా భవరతా భవసమ్ముదితా. తేసం భవనిరోధాయ ధమ్మే దేసియమానే చిత్తం న పక్ఖన్దతి న పసీదతి న సన్తిట్ఠతి నాధిముచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఓలీయన్తి ఏకే.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అతిధావన్తి ఏకే? భవేనేవ ఖో పనేకే అట్టీయమానా [అట్టియమానా (స్యా. క.) ఇతివు. ౪౯ పస్సితబ్బా] హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా విభవం అభినన్దన్తి – ‘‘యతో కిర, భో, అయం అత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి న హోతి పరం మరణా, ఏతం సన్తం ఏతం పణీతం ఏతం యాథావన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అతిధావన్తి ఏకే.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, చక్ఖుమన్తో చ పస్సన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భూతం భూతతో పస్సతి. భూతం భూతతో దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖుమన్తో చ పస్సన్తి.

‘‘యో [అయం గాథా ఇతివు. ౪౯ దిస్సతి] భూతం భూతతో దిస్వా, భూతస్స చ అతిక్కమం;

యథాభూతేధిముచ్చతి, భవతణ్హా పరిక్ఖయా.

‘‘స వే భూతపరిఞ్ఞాతో, వీతతణ్హో భవాభవే;

భూతస్స విభవా భిక్ఖు, నాగచ్ఛతి పునబ్భవ’’న్తి.

౧౫౦. తయో పుగ్గలా విపన్నదిట్ఠీ, తయో పుగ్గలా సమ్పన్నదిట్ఠీ. కతమే తయో పుగ్గలా విపన్నదిట్ఠీ? తిత్థియో చ, తిత్థియసావకో చ, యో చ మిచ్ఛాదిట్ఠికో – ఇమే తయో పుగ్గలా విపన్నదిట్ఠీ.

కతమే తయో పుగ్గలా సమ్పన్నదిట్ఠీ? తథాగతో చ, తథాగతసావకో చ, యో చ సమ్మాదిట్ఠికో – ఇమే తయో పుగ్గలా సమ్పన్నదిట్ఠీ.

‘‘కోధనో ఉపనాహీ చ, పాపమక్ఖీ చ యో నరో;

విపన్నదిట్ఠి మాయావీ, తం జఞ్ఞా వసలో ఇతి’’ [ఇమే (స్యా.) సు. ని. ౧౧౬ పస్సితబ్బా].

అక్కోధనో అనుపనాహీ, విసుద్ధో [అమక్ఖీ (స్యా.) అట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా] సుద్ధతం గతో;

సమ్పన్నదిట్ఠి మేధావీ, తం జఞ్ఞా అరియో ఇతీతి.

తిస్సో విపన్నదిట్ఠియో, తిస్సో సమ్పన్నదిట్ఠియో. కతమా తిస్సో విపన్నదిట్ఠియో? ఏతం మమాతి – విపన్నదిట్ఠి. ఏసోహమస్మీతి – విపన్నదిట్ఠి. ఏసో మే అత్తాతి – విపన్నదిట్ఠి. ఇమా తిస్సో విపన్నదిట్ఠియో.

కతమా తిస్సో సమ్పన్నదిట్ఠియో? నేతం మమాతి – సమ్పన్నదిట్ఠి. నేసోహమస్మీతి – సమ్పన్నదిట్ఠి. న మేసో అత్తాతి – సమ్పన్నదిట్ఠి. ఇమా తిస్సో సమ్పన్నదిట్ఠియో.

ఏతం మమాతి – కా దిట్ఠి, కతి దిట్ఠియో, కతమన్తానుగ్గహితా తా దిట్ఠియో? ఏసోహమస్మీతి – కా దిట్ఠి, కతి దిట్ఠియో, కతమన్తానుగ్గహితా తా దిట్ఠియో? ఏసో మే అత్తాతి – కా దిట్ఠి, కతి దిట్ఠియో, కతమన్తానుగ్గహితా తా దిట్ఠియో?

ఏతం మమాతి – పుబ్బన్తానుదిట్ఠి. అట్ఠారస దిట్ఠియో. పుబ్బన్తానుగ్గహితా తా దిట్ఠియో. ఏసోహమస్మీతి – అపరన్తానుదిట్ఠి. చతుచత్తారీసం దిట్ఠియో. అపరన్తానుగ్గహితా తా దిట్ఠియో. ఏసో మే అత్తాతి – వీసతివత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి. వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి. సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాని [సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖేన (స్యా.)] ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని. పుబ్బన్తాపరన్తానుగ్గహితా తా దిట్ఠియో.

౧౫౧. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి నిట్ఠం గతా, సబ్బే తే దిట్ఠిసమ్పన్నా. తేసం దిట్ఠిసమ్పన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా. కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా? సత్తక్ఖత్తుపరమస్స, కోలంకోలస్స, ఏకబీజిస్స, సకదాగామిస్స, యో చ దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహా – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా.

‘‘కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా? అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ఉద్ధంసోతస్స, అకనిట్ఠగామినో – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా.

‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి నిట్ఠం గతా, సబ్బే తే దిట్ఠిసమ్పన్నా. తేసం దిట్ఠిసమ్పన్నానం ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా.

‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా, సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా. కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా? సత్తక్ఖత్తుపరమస్స, కోలంకోలస్స, ఏకబీజిస్స, సకదాగామిస్స, యో చ దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహా – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా.

‘‘కతమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా? అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్స, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స, ఉద్ధంసోతస్స, అకనిట్ఠగామినో – ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా.

‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా, సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా. ఇమేసం పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠాతి’’.

భవవిభవదిట్ఠినిద్దేసో సోళసమో.

దిట్ఠికథా నిట్ఠితా.