౭. హారసమ్పాతభూమి

౭౨. ఝానం విరాగో. చత్తారి ఝానాని విత్థారేన కాతబ్బాని. తాని దువిధాని; బోజ్ఝఙ్గవిప్పయుత్తాని చ బోజ్ఝఙ్గసమ్పయుత్తాని చ. తత్థ బోజ్ఝఙ్గవిప్పయుత్తాని బాహిరకాని, బోజ్ఝఙ్గసమ్పయుత్తాని అరియపుగ్గలాని. తత్థ యేన ఛ పుగ్గలమూలాని తేసం నిక్ఖిపేత్వా రాగచరితో, దోసచరితో, మోహచరితో, రాగదోసచరితో, రాగమోహచరితో, దోసమోహచరితో, సమభాగచరితో, ఇతి ఇమేసం పుగ్గలానం ఝానం సమాపజ్జితానం పఞ్చ నీవరణాని పటిపక్ఖో తేసం పటిఘాతాయ యథా అసమత్థో తీణి అకుసలమూలాని నిగ్గణ్హాతి. లోభేన అకుసలమూలేన అభిజ్ఝా చ ఉద్ధచ్చఞ్చ ఉప్పిలవతం అలోభేన కుసలమూలేన నిగ్గణ్హాతి, కుక్కుచ్చఞ్చ విచికిచ్ఛా చ మోహపక్ఖో, తం అమోహేన నిగ్గణ్హాతి. దోసో చ థినమిద్ధఞ్చ దోసపక్ఖో, తం అదోసేన నిగ్గణ్హాతి.

తత్థ అలోభస్స పారిపూరియా నేక్ఖమ్మవితక్కం వితక్కేతి. తత్థ అదోసస్స పారిపూరియా అబ్యాపాదవితక్కం వితక్కేతి. తత్థ అమోహస్స పారిపూరియా అవిహింసావితక్కం వితక్కేతి. తత్థ అలోభస్స పారిపూరియా వివిత్తో హోతి కామేహి. తత్థ అదోసస్స పారిపూరియా అమోహస్స పారిపూరియా చ వివిత్తో హోతి పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి.

వితక్కాతి తయో వితక్కా – నేక్ఖమ్మవితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో అవిహింసావితక్కో. తత్థ పఠమాభినిపాతో వితక్కో, పటిలద్ధస్స విచరణం విచారో. యథా పురిసో దూరతో పురిసం పస్సతి ఆగచ్ఛన్తం, న చ తావ జానాతి ఏసో ఇత్థీతి వా పురిసోతి వా యదా తు పటిలభతి ఇత్థీతి వా పురిసోతి వా ఏవం వణ్ణోతి వా ఏవం సణ్ఠానోతి వా ఇమే వితక్కయన్తో ఉత్తరి ఉపపరిక్ఖన్తి కిం ను ఖో అయం సీలవా ఉదాహు దుస్సీలో అడ్ఢో వా దుగ్గతోతి వా. ఏవం విచారో వితక్కే అప్పేతి, విచారో చరియతి చ అనువత్తతి చ. యథా పక్ఖీ పుబ్బం ఆయూహతి పచ్ఛా నాయూహతి యథా ఆయూహనా ఏవం వితక్కో, యథా పక్ఖానం పసారణం ఏవం విచారో అనుపాలతి వితక్కేతి విచరతి విచారేతి. వితక్కయతి వితక్కేతి, అనువిచరతి విచారేతి. కామసఞ్ఞాయ పటిపక్ఖో వితక్కో, బ్యాపాదసఞ్ఞాయ విహింససఞ్ఞాయ చ పటిపక్ఖో విచారో. వితక్కానం కమ్మం అకుసలస్స అమనసికారో, విచారానం కమ్మం జేట్ఠానం సంవారణా. యథా పలికో తుణ్హికో సజ్ఝాయం కరోతి ఏవం వితక్కో, యథా తంయేవ అనుపస్సతి ఏవం విచారో. యథా అపరిఞ్ఞా ఏవం వితక్కో. యథా పరిఞ్ఞా ఏవం విచారో. నిరుత్తిపటిసమ్భిదాయఞ్చ పటిభానపటిసమ్భిదాయఞ్చ వితక్కో, ధమ్మపటిసమ్భిదాయఞ్చ అత్థపటిసమ్భిదాయఞ్చ విచారో. కల్లితా కోసల్లత్తం చిత్తస్స వితక్కో, అభినీహారకోసల్లం చిత్తస్స విచారో. ఇదం కుసలం ఇదం అకుసలం ఇదం భావేతబ్బం ఇదం పహాతబ్బం ఇదం సచ్ఛికాతబ్బన్తి వితక్కో, యథా పహానఞ్చ భావనా చ సచ్ఛికిరియా చ ఏవం విచారో. ఇమేసు వితక్కవిచారేసు ఠితస్స దువిధం దుక్ఖం న ఉప్పజ్జతి కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చ; దువిధం సుఖం ఉప్పజ్జతి కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చ. ఇతి వితక్కజనితం చేతసికం సుఖం పీతి కాయికం సుఖం కాయికోయేవ. యా తత్థ చిత్తస్స ఏకగ్గతా, అయం సమాధి. ఇతి పఠమం ఝానం పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం.

తేసంయేవ వితక్కవిచారానం అభిక్ఖణం ఆసేవనాయ తస్స తప్పోణమానసం హోతి. తస్స వితక్కవిచారా ఓళారికా ఖాయన్తి. యఞ్చ పీతిసుఖఞ్చ నేక్ఖమ్మఞ్చ ఓళారికం భవతి. అపి చ సమాధిజా పీతి రతి చ జాయతి. తస్స విచారారమ్మణం. తేసం వూపసమా అజ్ఝత్తం చేతో సమ్పసీదతి. యే వితక్కవిచారా ద్వే ధమ్మానుస్సరితబ్బా. పచ్చుప్పన్నా దరణితబ్బం. తేసం వూపసమా ఏకోదిభావం చిత్తేకగ్గతం హోతి. తస్స ఏకోదిభావేన పీతి పారిపూరిం గచ్ఛతి. యా పీతి, తం సోమనస్సిన్ద్రియం, యం సుఖం, తం సుఖిన్ద్రియం. యా చిత్తేకగ్గతా, అయం సమాధి. తం దుతియం ఝానం చతురఙ్గసమన్నాగతం. సో పీతియా విరాగా యాతి ఓజహి జల్లసహగతం.

౭౩. తత్థ సోమనస్సచిత్తముపాదానన్తి చ సో తం విచినన్తో ఉపేక్ఖమేవ మనసికరోతి. సో పీతియా విరాగా ఉపేక్ఖకో విహరతి. యథా చ పీతియా సుఖమానితం, తం కాయేన పటిసంవేదేతి సమ్పజానో విహరతి. యేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన ఉపేక్ఖాపారిపూరిం గచ్ఛతి. ఇదం తతియం ఝానం చతురఙ్గసమన్నాగతం.

తథా కాయికస్స సుఖస్స పహానాయ పఠమే ఝానే సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝతి. దుతియే ఝానే దుక్ఖిన్ద్రియం నిరుజ్ఝతి. సో సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తత్థ చతూహి ఇన్ద్రియేహి ఉపేక్ఖా పసాదా హోతి, దుక్ఖిన్ద్రియేన దోమనస్సిన్ద్రియేన సుఖిన్ద్రియేన సోమనస్సిన్ద్రియేన చ. తేసం నిరోధా ఉపేక్ఖాసమ్పజఞ్ఞం హోతి, తత్థ సుఖిన్ద్రియేన సోమనస్సిన్ద్రియేన చ అసతి హోతి, తేసం నిరోధా సతిమా హోతి, దుక్ఖిన్ద్రియేన దోమనస్సిన్ద్రియేన చ అసమ్పజఞ్ఞం, తేసం నిరోధా సమ్పజఞ్ఞం హోతి, ఇతి ఉపేక్ఖాయ చ సఞ్ఞా, సతో సమ్పజానో చిత్తేకగ్గతా చ ఇదం వుచ్చతే చ చతుత్థం ఝానం.

తత్థ యో రాగచరితో పుగ్గలో తస్స సుఖిన్ద్రియఞ్చ సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ; యో దోసచరితో పుగ్గలో తస్స దుక్ఖిన్ద్రియఞ్చ దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ; యో మోహచరితో పుగ్గలో తస్స అసతి చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ.

తత్థ రాగచరితస్స పుగ్గలస్స తతియే ఝానే చతుత్థే చ అనునయో నిరుజ్ఝతి, దోసచరితస్స పఠమే ఝానే దుతియే చ పటిఘం నిరుజ్ఝతి, మోహచరితస్స పుగ్గలస్స పఠమే ఝానే దుతియే చ అసమ్పజఞ్ఞం నిరుజ్ఝతి. తతియే ఝానే చతుత్థే చ అసతి నిరుజ్ఝతి, ఏవమేవ తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం చత్తారి ఝానాని వోదానం గమిస్సన్తి.

తత్థ రాగదోసచరితస్స పుగ్గలస్స అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ అనునయో చ పటిఘఞ్చ, తేన హానభాగియం [పహానభాగియం (పీ. క.)] ఝానం హోతి. తత్థ రాగమోహచరితస్స పుగ్గలస్స అనునయత్తం చ ఆదీనవం దస్సితా, తం తస్స హానభాగియం ఝానం హోతి. తత్థ దోసమోహచరితస్స పుగ్గలస్స పటిఘో చ అసతి చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఆదీనవం దస్సితా తేన తస్స హానభాగియం ఝానం హోతి.

తత్థ రాగదోసమోహసమభాగచరితస్స పుగ్గలస్స విసేసభాగియం ఝానం హోతి, ఇమాని చత్తారి ఝానాని సత్తసు పుగ్గలేసు నిద్దిసితబ్బాని. చతూసు చ సమాధీసు ఛన్దసమాధినా పఠమం ఝానం, వీరియసమాధినా దుతియం ఝానం, చిత్తసమాధినా తతియం ఝానం, వీమంసాసమాధినా చతుత్థం ఝానం. అప్పణిహితేన పఠమం ఝానం, సుఞ్ఞతాయ దుతియం ఝానం, అనిమిత్తేన తతియం ఝానం, ఆనాపానస్సతియా చతుత్థం ఝానం. కామవితక్కబ్యాపాదానఞ్చ తం తం వూపసమేన పఠమం ఝానం హోతి, వితక్కవిచారానం వూపసమేన దుతియం ఝానం, సుఖిన్ద్రియసోమనస్సిన్ద్రియానం వూపసమేన తతియం ఝానం, కాయసఙ్ఖారానం వూపసమేన చతుత్థం ఝానఞ్చ. చాగాధిట్ఠానేన పఠమం ఝానం, సచ్చాధిట్ఠానేన దుతియం ఝానం, పఞ్ఞాధిట్ఠానేన తతియం ఝానం, ఉపసమాధిట్ఠానేన చతుత్థం ఝానం. ఇమాని చత్తారి ఝానాని సఙ్ఖేపనిద్దేసేన నిద్దిట్ఠాని, తత్థ సమాధిన్ద్రియం పారిపూరిం గచ్ఛతి. అనువత్తనకాని చత్తారి, తత్థ యో పఠమం ఝానం నిస్సాయ ఆసవక్ఖయం పాపుణాతి, సో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ దోమనస్సిన్ద్రియపటిపక్ఖేన. యో దుతియం ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, సో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ దుక్ఖిన్ద్రియపటిపక్ఖేన. యో తతియం ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, సో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ సోమనస్సిన్ద్రియపటిపక్ఖేన. యో చతుత్థం ఝానం నిస్సాయ ఆసవానం ఖయం పాపుణాతి, సో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ సుఖిన్ద్రియపటిపక్ఖేన గతో.

పకిణ్ణకనిద్దేసో.

౭౪. యాని చత్తారి ఝానాని, తేసం ఝానానం ఇమాని అఙ్గాని, తేసం అఙ్గానం సమూహో [సమ్మోహో (పీ. క.)] అస్స అఙ్గా, అయం ఝానభూమి కో విసేసోతి అస్స విసేసో. ఇమే సమ్భారా తేహి అయం సముదాగమో, తస్స సముదాగమస్స అయం ఉపనిసా, తాయ ఉపనిసాయ అయం భావనా. తస్సా భావనాయ అయం ఆదీనవో. తేన అయం పరిహాని. కస్స పరిహానీతి తదుపగజ్ఝాయినో [తదుపకజ్ఝాయినో (పీ. క.)]. తం యథా భణితం పచ్చవేక్ఖన్తో అయం విసేసో. తేన విసేసేన అయం అస్సాదో, సో కస్స అస్సాదో అఝానియా ఝాయినో, తస్సా అఝానియా ఝాయినో, ఇదం కల్లితా కోసల్లే ఠితజ్ఝానం అనోమద్దియతం గచ్ఛతి ఝానబలం, ఝానబలే ఠితస్స అయం పారమిప్పత్తస్స ఇమాని ఝానఙ్గాని అనావిలసఙ్కప్పో పఠమే ఝానే ఝానఙ్గాని భావీ. సో పీతి తదనుసారిత్తావ పఠమే ఝానే ఝానఙ్గం తస్సఙ్గునో చ ధమ్మా తదభిసన్నితాయ చ. పీతి దుతియే ఝానే ఝానఙ్గధమ్మతా ఖో పన తథా పవత్తస్స సహగతం ఝానఙ్గధమ్మం ససుఖతాయ అజ్ఝత్తం సమ్పసాదో దుతియే ఝానే ఝానఙ్గం మనోసమ్పసాదనతాయ తదభిసన్నితాయ చ. పీతి దుతియే ఝానే ఝానఙ్గం అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం సమాధితా [సమాధికా (పీ.)] పీతి దుతియే ఝానే ఝానఙ్గం, చేతసో ఏకోదిభావో దుతియే ఝానే ఝానఙ్గం, ఉపేక్ఖా ఫస్సతా తతియే ఝానే ఝానఙ్గం, సుఖం తస్స అఙ్గన్తి చ. చేతసో ఏకోదిభావో చతుత్థే ఝానే ఝానఙ్గం, ఉపేక్ఖా అదుక్ఖమసుఖా చతుత్థే ఝానే ఝానఙ్గం, అభినిసాభూమి ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధి చతుత్థే ఝానే ఝానఙ్గం. సతిపారిసుద్ధి చ అనేకజ్ఝాభూమీసు ఝానఙ్గసమాయుత్తా పీతి చేతసో ఏకోదిభావో చతుత్థే ఝానే ఝానఙ్గం.

తత్థ కతమా ఝానభూమి? సవితక్కే సవిచారే వివేకా అనుగతా పఠమే ఝానే ఝానభూమి. అవితక్కే అవిచారే అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం జనితం పీతిమనుగతా దుతియే ఝానే ఝానభూమి. సుఖసాతసమోహితా సప్పీతికా తతియే ఝానే ఝానభూమి. తస్స సుఖదుక్ఖసహగతా అభినీహారసహగతా చతుత్థే ఝానే ఝానభూమి. అప్పమాణసహగతా సత్తారమ్మణా పఠమే ఝానే ఝానభూమి. అభిభూమిఆయతనసహగతా రూపసఞ్ఞీసు దుతియే ఝానే ఝానభూమి. విమోక్ఖసహగతానం విమోక్ఖేసు తతియే ఝానే ఝానభూమి. అనుపస్సనాసహగతా కాయసఙ్ఖారా సమ్మా చతుత్థస్స ఝానస్స భూమి.

౭౫. తత్థ కతమే ఝానవిసేసా? వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి చిత్తచేతసికసహగతా కామధాతుసమతిక్కమనతాపి, అయం ఝానవిసేసో. అవితక్కా చేవ అవిచారా చ సప్పీతికాయ సతిసహగతాయ పీతిసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి. అయం ఝానవిసేసో. అవితక్కాయ భూమియా అవిచారేయేవ సతి అనుగతా ఉపేక్ఖాసహగతా మనసికారా సముదాచరన్తి. తదనుధమ్మతాయ చ సతి సణ్డహతి [సన్దహతి (పీ.)]. తఞ్చ భూమిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం ఝానవిసేసో. సతిపారిసుద్ధిసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, తఞ్చ భూమిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం ఝానవిసేసో. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతాయ భూమియం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, తఞ్చ భూమిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, అయం ఝానవిసేసో.

ఝానసమ్భారా నేక్ఖమ్మవితక్కో సమ్భారో కామవితక్కవినోదనాధిప్పాయతా. అబ్యాపాదవితక్కో సమ్భారో బ్యాపాదవితక్కపటివినోదనాధిప్పాయతా. అవిహింసావితక్కో సమ్భారో విహింసావితక్కపటివినోదనాధిప్పాయతా. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా అప్పిచ్ఛతా సమ్భారో పరిసుద్ధాజీవో చతున్నం సమాపత్తీనం సమ్భారో అకమ్మస్స విహారితా. మగ్గసమ్భారో సమాపత్తిపజ్జనతా. ఫలసమ్భారో ఝాననిబ్బత్తితాయ ఝానసముదాగమో. కుసలహేతు యం ఝానం సముదయం గచ్ఛన్తి కో చ [కోచి (క.)] న కుతోచి నేక్ఖమ్మప్పత్తా సముదాగచ్ఛన్తి. ఆలమ్బనిరోధసమాధి సన్తో సముదాగచ్ఛన్తి. అవీతిక్కన్తా సముదాగచ్ఛన్తి. సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం పహానాయ తే చ అబ్యాపజ్జతాయ సముదాగచ్ఛన్తి. తం పన సన్ధాయ సముదాగచ్ఛన్తి. అపరిదాహనాయ సముదాగచ్ఛన్తి. అయం ఞాణసముదాగమో.

౭౬. తత్థ కతమా ఉపనిసా? కల్యాణమిత్తతా ఝానస్స ఉపనిసా. కల్యాణసమ్పవఙ్కతా ఝానస్స ఉపనిసా. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా ఝానస్స ఉపనిసా. అసన్తుట్ఠితా కుసలేసు ధమ్మేసు ఝానస్స ఉపనిసా. సద్ధమ్మస్సవనం ఝానస్స ఉపనిసా. సంవేజనియే ఠానే సంవిగ్గస్స యోనిసో పధానం. అయం ఝానోపనిసా.

తత్థ కతమా భావనా? మేత్తాసేవనా అబ్యాపాదవితక్కభావనా. కరుణాసేవనా అవిహింసావితక్కభావనా. ముదితాభావనా పీతిసుఖసమ్పజఞ్ఞా కారితా. ఉపేక్ఖాభావనా పస్సవతా ఉపేక్ఖాభావనా అపస్సవతా ఉపేక్ఖా చ అజ్ఝుపేక్ఖా చ, అసుభసఞ్ఞాభావనా దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా భవసన్ధాభిఞ్ఞా భవసన్ధానం, సా ఛబ్బిధా భావనా భావితా బహులీకతా అనుట్ఠితా వత్థుకతా యానీకతా పరిచితా సుసమారద్ధా. అయం భావనా.

ఏవం భావయన్తస్స అయం ఆదీనవో. పఠమే ఝానే సఙ్ఖారసమన్నాగతో ఏసో ధమ్మో అస్సుతో సాసవో. సచే ఏస ధమ్మో అయం సీలో ఆసన్నపటిపక్ఖో చ ఏస ధమ్మో కామో పతిచారో పతివిచారో సమాపత్తీనం చ సబ్బోళారికో ఏస ధమ్మో వితక్కవిచారో చ. తత్థ చిత్తం ఖోభేన్తి, కాయో చేత్థ కిలమతి, కాయమ్హి చేత్థ కిలన్తే చిత్తం విహఞ్ఞతి. అనభినీహారక్ఖమోవ అభిఞ్ఞానం ఇమే ఆదీనవా పఠమే ఝానే.

దుతియే ఝానే ఇమే ఆదీనవా పీతిఫరణసహగతో చ ఏసో ధమ్మో, న సముదాచారస్సేతి చిత్తం. అసోధయం ఉపగమో చేస ధమ్మో ఉపగమిపరిస్సయో [ఉపగమిపరిచయో (పీ.)] దోమనస్సపచ్చత్థికో చేస ధమ్మో. తత్థ తత్థ యుత్తీనం పీతి పరజ్జతో చేస ధమ్మో దుక్కరం హోతి, అవత్తసన్తాసభూమిపరివజ్జయన్తో చతూసు దుక్ఖతాసు ఏస ధమ్మో అనువిద్ధాపనసద్ధాయ [అనువిద్ధా పస్సతియా (పీ.)] దుక్ఖతాయ చ న పలిబోధదుక్ఖతాయ చ అభిఞ్ఞాదుక్ఖతాయ చ రోగదుక్ఖతాయ చ, ఇమే ఆదీనవా దుతియే ఝానే.

తత్థ కతమే ఆదీనవా తతియే ఝానే? ఉపేక్ఖాసుఖసహగతాయ తత్థ సాతావీనం పఞ్చన్నం ఉపేక్ఖాసుఖం పరివత్తితో ఏస ధమ్మో తేన నిచ్చసఞ్ఞితానఞ్చ యం హోతి. దుక్ఖోపనియం సుఖం చిత్తస్స సఙ్ఖోభతం ఉపాదాయ సుఖదుక్ఖాయ గతో సవతి. సుఖదుక్ఖానుకతఞ్చ ఉపాదాయ అనభిహారక్ఖమం చిత్తం హోతి. అభిఞ్ఞాయ సచ్ఛికిరియాసు సబ్బేపి చేతే ధమ్మా తీసు ఝానసమాపత్తీసు చతూహి చ దుక్ఖతాహి అనువిద్ధానం సా భయా దుక్ఖతాయ పలిబోధదుక్ఖతాయ చ అభిఞ్ఞాయ దుక్ఖతాయ చ ఇమే ఆదీనవా తతియే ఝానే.

తత్థ కతమే ఆదీనవా చతుత్థే ఝానే? ఆకిఞ్చఞ్ఞాసమాపత్తికా తే ధమ్మానుసమాపత్తికా ఏతిస్సా చ భూమియం సాతానం బాలపుథుజ్జనానం అనేకవిధాని దిట్ఠిగతాని ఉప్పజ్జన్తి. ఓళారికా సుఖుమేహి చ రూపసఞ్ఞాహి అనువిధాని ఏతాని ఝానాని సదా అనుదయమేత్తాఝానకలానుదనుకలాయ సాధారణా, దుక్కరా చ సబ్బే చత్తారో మహాసమ్భారా సముదాగతాని చ ఏతాని ఝానాని అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ సముదాగచ్ఛన్తి. ఏత్థ సముదాగతా చ ఏతే ధమ్మా న సమత్తా హోన్తి. అసముగ్గహితనిమిత్తా చ ఏతే ధమ్మా పరిహాయన్తి. నిరుజ్ఝన్తి చ ఏతే ధమ్మా న ఉపాదియన్తి నిరుజ్ఝఙ్గాని చ, ఏతేసం ధమ్మానం ఝానాని నిమిత్తాని న ఝాననిమిత్తసఞ్ఞా వోకిరతి. అప్పటిలద్ధపుబ్బా చ ఝాయీవసేన చ భవతి [ఝాయీ చ వసేన చ భవతి (పీ. క.)]. ఇమేహి ఆదీనవేహి అయం ఝానపరిహాని.

౭౭. నిరోధసమాపత్తియా అపటిసఙ్ఖాయ అవసేససఞ్ఞినో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, సో నిరోధసమాపత్తితో పరిహాయతి. ఆనేఞ్జసఞ్ఞినో అసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా మనసికారా సముదాచరన్తి, తఞ్చ భూమిం న పజానాతి, సో తతో పరిహాయతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా మనసికారా సముదాచరన్తి, తఞ్చ భూమిం న పజానాతి, సో తతో పరిహాయతి. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స రూపసఞ్ఞాసహగతా. విత్థారేన…పే… యావ పఠమే ఝానే కామసఞ్ఞాసహగతా కాతబ్బా. సకస్స [సా తస్స (పీ. క.)] పరిహాయతి, కలఙ్కజ్ఝానే కలఙ్కం ఝాయతి, పరిసమన్తతో ఝాయతి, భిన్దన్తో ఝాయతి, న సజ్ఝాయతి, ఆయూహన్తో ఝాయతి, కిఞ్చి చ నిపరిచితో ఝాయతి. అతివిధావన్తో ఝాయతి, అతిమఞ్ఞన్తో ఝాయతి, కాయసఙ్ఖారే అప్పటిసమ్భారే ఝాయతి, పరియుట్ఠానస్స నిస్సరణం అజానన్తో ఝాయతి, నీవరణాభిభూతో ఝాయతి, అస్సాపత్తిమనసికరోన్తో ఝానస్స అస్సాదో కామరాగపరియుట్ఠానం పహానం ఝానస్స అస్సాదో కామరాగహేతూనం ధమ్మానం ఉదయన్తి, నిరుజ్ఝఙ్గాని ఏతేసం ధమ్మానం ఝానాని ఉపరిమా సుఖుపేక్ఖా కామకమ్మకిలేసానం పహానం అస్సాదో, ఏవం ఖో పున ఝానస్స అస్సాదో మహాసంవాసమప్పీళితే లోకసంనివాసే అసమ్బోధోకాసా విగమేస్సమిదం ఝానప్పహానా. అయం పలిరోధమప్పలిరోధలోకసన్నివాసే ఏసనిధమిదం ఝానం అనమతగ్గసంసారసమాపన్నానం సత్తానం సంసారప్పహాననా ఆనిసంసో, యమిదం ఝానస్స అస్సాదో కాయస్స అఝానియఝాయినో భవతి. అఝానియఝానియఝాయీహి అపరామసన్తో అఝానియఝాయితం ఝాయతి, యాని కలఙ్కజ్ఝాయినో పదాని, తాని అనుధితాని పటిపక్ఖే.

౭౮. తత్థ కతమం ఝానకోసల్లం? సమాపత్తికోసల్లం ఝానకోసల్లం, ఝానవిసేసకోసల్లం ఝానకోసల్లం, ఝానన్తరికకోసల్లం ఝానకోసల్లం, సమాపత్తివుట్ఠానకోసల్లం ఝానకోసల్లం, ఝానే సభావకోసల్లం ఝానకోసల్లం, ఝానే ఆదీనవకోసల్లం ఝానకోసల్లం, ఝానే నిస్సరణకోసల్లం ఝానకోసల్లం, ఝానఫలేన ఉపాదాయ కోసల్లం, ఝానఫలేన పటిసఙ్ఖానఫలే అపరిహానధమ్మతా నిబ్బత్తిఝానే చ కీళితాపి విసేసభాగియం ఝానం పటిలబ్భతి. ఇదం పనస్సాతి భవహారితా చ ఆరమ్మణానిమిత్తగ్గాహో అనభినీహారబలం, చిత్తేకగ్గతా నిమిత్తాసు గతిసహితా సమథబలేన అసంసీదనఞ్చ ఝానే మగ్గఫలం సమథం పవత్తే సమాధినో ఉపేక్ఖాపలిపుబ్బాపరనిమిత్తాసయో పగ్గాహినో [మగ్గాహినో (పీ.)] సతిబలం తం పవత్తితానఞ్చ విపస్సనానం సమఞ్ఞాబలే.

తత్థ కతమా ఝానపారమితా? సుపారమితా మేత్తా కామేసు సత్తా కామసఙ్గసత్తాతి [ఉదా. ౬౩ ఉదానే పస్సితబ్బం] యమ్హి సుత్తే దేసనాయ వోహారేన ద్వే సచ్చాని నిద్దిట్ఠాని, దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ, విచయేన హారేన యే సంయోజనీయేసు ధమ్మేసు వజ్జం న పస్సన్తి, తే ఓఘం తరిస్సన్తీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. న తరిస్సన్తీతి అత్థి ఏసా యుత్తి చ విచయో చ ఇదం ను కిస్స పదట్ఠానం, కామేసు సత్తాతి పఞ్చ కామగుణా, తం కామతణ్హాయ పదట్ఠానం. సంయోజనే వజ్జమపస్సమానాతి అవిజ్జాయ పదట్ఠానం, న హి జాతు సంయోజనసఙ్గసత్తా ఓఘం తరేయ్యుం విపులం మహన్తన్తి ఉపాదానస్స పదట్ఠానం. కామేసు సత్తాతి కామా ద్విధా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ, తత్థ కిలేసకామా కామతణ్హా కామతణ్హాయ యుత్తా భవన్తి రూపతణ్హా భవతణ్హా లక్ఖణేన హారేన, సంయోజనే వజ్జమపస్సమానాతి సంయోజనస్స. యో తత్థ ఛన్దరాగో తస్స కిం పదట్ఠానం? సుఖా వేదనా ద్వే చ ఇన్ద్రియాని – సుఖిన్ద్రియఞ్చ సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ. ఇతి సుఖాయ వేదనాయ గహితాయ తయోపి వేదనా గహితా హోన్తి. వేదనాక్ఖన్ధే గహితే సబ్బే పఞ్చక్ఖన్ధా గహితా హోన్తి. రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా గహితా, వత్థుకామేసు గహితేసు సబ్బాని ఛ బాహిరాని ఆయతనాని గహితాని హోన్తి. అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు యో సతో, అయం వుచ్చతే లక్ఖణో హారో, తత్థ యో ఓళారికమ్హి కిలేసే అజ్ఝావసితో సబ్బకిలేసేసు యో న తతో సుఖుమతరేసు న వీతరాగో భవతి. తత్థ బాహిరసంయోజనం మమన్తి అజ్ఝత్తసంయోజనం అహన్తి. తత్థ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే ఓఘం తరితుకామా తే సంయోజనీయేసు ధమ్మేసు ఆదీనవానుపస్సినో విహరిస్సన్తీతి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. కామేసు సత్తాతి యేసు చ సత్తా యేన చ సత్తా యేసఞ్చ సత్తా అయం చతుబ్బిధో ఆకారో సబ్బేసం హారభాగియో.

౭౯. తత్థ కతమాని తీణి విపల్లాసాని పదట్ఠానాని చ? చిత్తవిపల్లాసస్స దిట్ఠివిపల్లాసస్స సఞ్ఞావిపల్లాసస్స తయో విపల్లాసా తీణి అకుసలమూలాని పదట్ఠానం. తీణి అకుసలమూలాని హీనప్పణీతకారియకమ్మస్స పదట్ఠానం. చతున్నఞ్చ ఉపాదానానం దోసో అకుసలమూలం దిస్సతి. హీనప్పణీతకారియకమ్మస్స పదట్ఠానం. యథా మాతుయా వా పితునో వా అఞ్ఞతరస్స వా పున ఉళారస్స భిక్ఖునో అభయం దేతి. తత్థ అఞ్ఞో మిచ్ఛా పటిపజ్జేయ్య కాయేన వా వాచాయ వా. తత్థ సో బ్యాపాదముపాదాయ తేసం ఉళారానం రక్ఖావరణగుత్తియా అనుపాలయన్తో యో ఉళారానం అభయం దేతి. తేసం అభయే దిన్నే యో తత్థ మిచ్ఛా పటిపజ్జేయ్య. తత్థ సో బ్యాపాదం ఉపాదాయన్తో దోసజం కమ్మం కరోతి. యో తత్థ అసాధు ఇన్ద్రియా నీవరణం యం తేసం అభయం దక్ఖిణతో సఞ్ఞం ఇదం పణీతం కారణం మయా పున తత్థ మిచ్ఛాపటిపత్తి అయం బ్యాపాదో హీనగమివకమ్మం లోభో మోహో చ ఇమాని నీవరణాని వచనాని తాని చత్తారి ఉపాదానాని తేహి చతూహి ఉపాదానేహి యో సో ఉపాదానో ఇత్థీ వా పురిసో వా తేసం పఞ్చక్ఖన్ధానం తేయేవ ఉపాదానో సముదయో ఇదం దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ సోయేవ దేసనాహారో.

తత్థ కామేసు యే న పజ్జన్తి, తే ఆదీనవానుపస్సనాయ పజ్జన్తి. ఇతిస్సా కామధాతుయా నిక్ఖమితుకామతా, అయం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దో. యో తత్థ అనభిసఙ్ఖారానం కిఞ్చి విసోధేతి తస్స ధావరా వా, అయం అబ్యాపాదచ్ఛన్దో. కిఞ్చి విహింసతి, అయం విహింసాఛన్దో. ఇతి నేక్ఖమ్మాభినీహతా తయో ఛన్దా – నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దో అబ్యాపాదచ్ఛన్దో అవిహింసాఛన్దో. తత్థ నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దో అలోభో; అబ్యాపాదచ్ఛన్దో అదోసో; అవిహింసాఛన్దో అమోహో. ఇమాని తీణి కుసలమూలాని అట్ఠసు సమ్పత్తేసు పరహితాని, తేసంయేవ చతున్నం ఉపాదానానం నిరోధాయ సంవత్తన్తి. సచే వా పున కమ్మం కరేయ్య కణ్హం వా సుక్కం వా తస్స విపాకహానాయ సంవత్తన్తి. ఇదం కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతి. తత్థ యో తిణ్ణం అకుసలమూలానం నిరోధో, అయం నిరోధో. సోయేవ మగ్గో తత్థ పటిపదాని ఇమాని ద్వే సచ్చాని ఇమాని చత్తారి సచ్చాని ఆవట్టో హారో.

కామేసు సత్తాతి యే సేక్ఖా, తే ఏకేనేవాకారేన సత్తా. యే పుథుజ్జనా, తే ద్వీహాకారేహి సత్తా, తస్సాయం పఞ్హో విభజ్జబ్యాకరణీయో వత్తబ్బో. కిఞ్చాపి సోతాపన్నో పటిసేవనాయ, నో చ ఖో అభినివేసే సత్తో యో హి అపచయాయ పదహతి, న ఉపచయాయ. సేక్ఖో హి కిలేసవసేన కామే పటిసేవతి. పుథుజ్జనో పన కిలేససముట్ఠానాయ కామే పటిసేవతి. తత్థ కామేసు సత్తానం చతుఓఘం తరిస్సతీతి విభజ్జబ్యాకరణీయో, అయం విభత్తి.

౮౦. పరివత్తనోతి కామే యే నేవ సజ్జన్తి న చ సంయోజనేహి సంయుత్తా, తే ఓఘం తరిస్సన్తి విపులం మహన్తన్తి. అయం సుత్తస్స పటిపక్ఖో.

వేవచనన్తి యో కామేసు సత్తో యో చ తత్థ కామానం గుణో, తత్థ విసో సత్తో. యేపి కామానం ఆహారా ధమ్మా, తత్థ విసో సత్తో. తత్థిమం కామానం వేవచనం పాకో రజో సల్లం గణ్డో ఈతి ఉపద్దవోతి. యాని వా పన అఞ్ఞాని వేవచనాని తత్థ విసో సత్తోతి వేవచనం. సత్తో బన్ధో ముచ్ఛితో గధితో అజ్ఝోసితో కామే అజ్ఝాపన్నా పరిముత్తో తబ్బహులవిహారీతి. యాని వా పన అఞ్ఞాని వేవచనాని, అయం వేవచనో నామ. కామప్పచారపఞ్ఞత్తియా కిలేసగోచరపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా చిత్తన్తి వేవచనం. సత్తో తబ్బహులవిహారీతి యాని వా పన అఞ్ఞాని. ఇమే కామప్పచారపఞ్ఞత్తియా కిలేసగోచర పఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా, బీజపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా, సఙ్ఖారా సంయోజనపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా, ఉపాదానం హేతుపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం, పుగ్గలో పుథుపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తో.

ఓతరణోతి ఇమాయ పటిచ్చసముప్పాదో దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ. యే కిలేసా యే సఙ్ఖారా సంయోజనాని చ పఞ్చసు ఖన్ధేసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధో ధమ్మాయతనేసు అకుసలా ధమ్మాయతనాని ఇన్ద్రియేసు సుఖిన్ద్రియఞ్చ, సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ, అయం ఇన్ద్రియోతరణో.

సోధనోతి ఏత్తకో. ఏసేవ ఆరమ్భో నిద్దిసితబ్బో సుత్తత్థో.

అధిట్ఠానోతి ఇమే ధమ్మా అత్థి ఏకత్తతాయ పఞ్ఞత్తా అత్థి వేమత్తతాయ. యే సఞ్ఞా బాహిరో కామే, తే వేమత్తతాయ పఞ్ఞత్తా. పఞ్చసు కామగుణేసు సత్తాతి పరియుట్ఠానవిపల్లాసా వేమత్తతాయ పఞ్ఞత్తా ఓఘం తరేయ్యుం. విపులం మహన్తన్తి అవిజ్జా ఏకత్తతాయ పఞ్ఞత్తా.

పరిక్ఖారోతి తస్స కో హేతు కో పచ్చయో? ఆరమ్మణపచ్చయతాయ పచ్చయో. అయోనిసో చ మనసికారో సన్నిస్సయస్స పచ్చయతాయ పచ్చయో. అవిజ్జా సమనన్తరపచ్చయతాయ పచ్చయో. రాగానుసయో హేతుపచ్చయతాయ పచ్చయో. అయం హేతు, అయం పచ్చయో.

సమారోపనో పచ్చయోతి యే కామేసు సత్తా సుగతా సురూపాతి అయం కామధాతుయా ఛన్దో రాగో తే అపుఞ్ఞమయా సఙ్ఖారా. తే కిం పచ్చయా? అవిజ్జా పచ్చయా. తే కిస్స పచ్చయా? విఞ్ఞాణస్స పచ్చయా. ఇతి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా. సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం యావ జరామరణం ఏవమేతస్స కేవలస్స మహతో దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి ఏకం సుత్తం గతం. పఞ్చనీవరణికం సుత్తం కాతబ్బం.

౮౧. తత్థ కతమో దేసనాహారో నామ? యా చ అభిజ్ఝా యో చ బ్యాపాదో యఞ్చ ఉద్ధచ్చం, అయం తణ్హా. యఞ్చ థినమిద్ధం, యఞ్చ కుక్కుచ్చం యా చ విచికిచ్ఛా, అయం దిట్ఠి. యా పన కాయస్స అకమ్మనియతా కిఞ్చాపి తం మిద్ధం నో తు సభావకిలేసతాయ కిలేసో, ఇతి యా చ చిత్తసల్లీయనా యా చ కాయాకమ్మనియతా, అయం పక్ఖోపకిలేసో న తు సభావకిలేసో. తత్థ అత్తసఞ్ఞానుపచిత్తం కిలమథో కుక్కుచ్చానుపచిత్తం థినం యా చిత్తస్స లీయనా, ఇతి ఇమే పఞ్చ నీవరణా చత్తారి నీవరణాని సభావకిలేసా థినమిద్ధం నీవరణపక్ఖోపకిలేసో. యథా చత్తారో ఆసవా సభావఆసవతాయ ఆసవా నో తు చిత్తసాసవతాయ ఆసవా. సభావతాయ ఆసవా. పక్ఖే ఆసవతాయ ఆసవా. అథ పనాహ సుత్తన్తం యేన తే సమ్పయుత్తా వా విప్పయుత్తా వా ఆసవా, తేయేవ ఏతే వత్తబ్బా సాసవా వా అనాసవా వా.

తత్థ కతమో విచయో. అభిజ్ఝా కామతణ్హా రూపతణ్హా భవతణ్హా. యం వా పన కిఞ్చి అజ్ఝోసానగతం సాసవా అభిజ్ఝితస్స మేత్తానుపస్సియ యో అనత్థం చరతి. తత్థ యో బ్యాపాదం ఉప్పాదేతి, అచరి చరిస్సతీతి. ఏవం నవ ఆఘాతవత్థూని కత్తబ్బాని, తస్సేవం బ్యాపాదానుపస్సిస్స కిలేసో యో పరిదాహో కాయకిలమథో అకమ్మనియతా మిద్ధం. చిత్తానుపస్సిస్స పటిఘాతేన ఖియనా, ఇదం థినమిద్ధం. తత్థ అధికరణఅవూపసమో, ఇదం ఉద్ధచ్చం. యం కిం కసథమీతి [కరథమీతి (పీ. క.)] ఇదం కుక్కుచ్చం. యం యథా ఇదం సన్తీరణం, అయం విచికిచ్ఛా. తత్థ అవిజ్జా చ తణ్హా చ అత్థి, ఇదం పరియుట్ఠానం. ఆవరణం నీవరణం ఛదనం ఉపక్కిలేసో చ అత్థి, ఇదం కామచ్ఛన్దో కామరాగపరియుట్ఠానస్స పదట్ఠానం. బ్యాపాదో బ్యాపాదపరియుట్ఠానస్స పదట్ఠానం. థినమిద్ధం థినమిద్ధపరియుట్ఠానస్స పదట్ఠానం. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం అవిజ్జాపరియుట్ఠానస్స పదట్ఠానం. విచికిచ్ఛా విచికిచ్ఛాపరియుట్ఠానస్స పదట్ఠానం. కామరాగపరియుట్ఠానం అనుసయసంయోజనస్స పదట్ఠానం. బ్యాపాదపరియుట్ఠానం పటిఘసంయోజనస్స పదట్ఠానం. థినమిద్ధపరియుట్ఠానం మానసంయోజనస్స పదట్ఠానం. అవిజ్జాపరియుట్ఠానఞ్చ విచికిచ్ఛాపరియుట్ఠానఞ్చ దిట్ఠిసంయోజనస్స పదట్ఠానం.

తత్థ కతమో లక్ఖణో హారో? కామరాగపరియుట్ఠానే వుత్తే సబ్బాని పరియుట్ఠానాని వుత్తాని హోన్తీతి. సంయోజనేసు వుత్తేసు సబ్బసంయోజనాని వుత్తాని హోన్తి. అయం లక్ఖణో హారో.

౮౨. తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? యే ఇమే పఞ్చ నీవరణా ఝానపటిపక్ఖో సో దుక్ఖసముదయో. యం ఫలం, ఇదం దుక్ఖం. తత్థ కామచ్ఛన్దస్స నేక్ఖమ్మవితక్కో పటిపక్ఖో; బ్యాపాదస్స అబ్యాపాదవితక్కో పటిపక్ఖో; తిణ్ణం నీవరణానం అవిహింసావితక్కో పటిపక్ఖో. ఇతి ఇమే తయో వితక్కా. నేక్ఖమ్మవితక్కో సమాధిక్ఖన్ధం భజతి. అబ్యాపాదవితక్కో సీలక్ఖన్ధం భజతి. అవిహింసావితక్కో పఞ్ఞాక్ఖన్ధం భజతి. ఇమే తయో ఖన్ధా. అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో నీవరణప్పహానాయ సంవత్తతి. యం నీవరణప్పహానం, అయం నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. అయం చతుబ్యూహో హారో.

తత్థ కతమో ఆవట్టో హారో? పఞ్చ నీవరణాని దస భవన్తి. యదపి అజ్ఝత్తం సారజ్జతి, తదపి నీవరణం. యదపి బహిద్ధా సారజ్జతి, తదపి నీవరణం, ఏవం యావ విచికిచ్ఛా ఇమే దస నీవరణా. అజ్ఝత్తబహిద్ధా కిలేసా ఇమాని ద్వే సంయోజనాని అజ్ఝత్తసంయోజనఞ్చ బహిద్ధాసంయోజనఞ్చ. తత్థ అహన్తి అజ్ఝత్తం, మమన్తి బహిద్ధా. సక్కాయదిట్ఠి అజ్ఝత్తం, ఏకసట్ఠి దిట్ఠిగతాని బహిద్ధా. యో అజ్ఝత్తం ఛన్దరాగో రూపేసు అవీతరాగో భవతి అవీతచ్ఛన్దో. ఏవం యావ విఞ్ఞాణే, అయం అజ్ఝత్తా తణ్హా. యం ఛసు బాహిరేసు ఆయతనేసు తీసు చ భవేసు అజ్ఝోసానం, అయం బహిద్ధా తణ్హా. ఇమాని ద్వే సచ్చాని సంయోజనాని సంయోజనీయా చ ధమ్మా. తత్థ సంయోజనేసు ధమ్మేసు యా నిబ్బిదానుపస్సనా చ, అయం మగ్గో. యం సంయోజనప్పహానం, అయం నిరోధో. అయం ఆవట్టో హారో.

తత్థ కతమో విభత్తిహారో? సంయోజనన్తి న ఏతం ఏకంసేన. మానసంయోజనం దిట్ఠిభాగియన్తి న తం ఏకంసేన అదిట్ఠమానం నిస్సాయమానం న పజహతి. యో పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియో మానో కిఞ్చాపి సో దిట్ఠిపక్ఖే సియా. న తు ఓరమ్భాగియం సంయోజనం తస్స పహానాయ సంవత్తతీతి. యో చ అహంకారో న పవిద్ధోయం పనస్స ఏవం హోతి. కదాసు నామాహం తం సన్తం ఆయతనం సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యం అరియా సన్తం ఆయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సన్తీతి, అయం అభిజ్ఝా న చ తం నీవరణం. అత్థి పన అరహతో కాయకిలేసమిద్ధఞ్చ ఓక్కమతి న చ తం నీవరణం తస్స థినమిద్ధం నీవరణన్తి. న ఏకంసేన. అయం విభత్తిహారో.

పరివత్తనోతి పఞ్చ నీవరణా పఞ్చఙ్గికేన ఝానేన పహానం గచ్ఛన్తి. అయం తేసం పటిపక్ఖో నీవరణో అసుకస్స పహీనాతి న అఞ్ఞానుమినితబ్బం, పరమత్థమజ్ఝత్తం, అయం పరివత్తనా.

తత్థ కతమో వేవచనో? కామచ్ఛన్దో ఛన్దరాగో పేమం నికన్తీతి వేవచనం. నీవరణం ఛదనం ఉపక్కిలేసో పరియుట్ఠానన్తి వేవచనం.

పఞ్ఞత్తీతి అవిజ్జాపచ్చయా కిచ్చపఞ్ఞత్తియా [పచ్చాపఞ్ఞత్తియా (క.)] పఞ్ఞత్తి, బ్యాపాదో విక్ఖేపపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తి, థినమిద్ధం అసముగ్ఘాతపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తి. ఏవం సబ్బేపి ఏతే పఞ్చ నీవరణా ఇమమ్హి సుత్తే విక్ఖేపపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తి.

తత్థ కతమో ఓతరణో? ఇమే పఞ్చ నీవరణా అవిజ్జా చ తణ్హా చ తత్థ అవిజ్జామూలా నీవరణా. యా తణ్హా ఇమే సఙ్ఖారా, తే అవిజ్జాపచ్చయా ఇమే ద్వే ధమ్మా పఞ్చసు ఖన్ధేసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నా, ఆయతనేసు ధమ్మాయతనం, ధాతూసు ధమ్మధాతు, ఇన్ద్రియేసు ఇమేసం ధమ్మానం పదట్ఠానం సుఖిన్ద్రియస్స చ సోమనస్సిన్ద్రియస్స చ ఇత్థిన్ద్రియస్స చ పురిసిన్ద్రియస్స చ.

తత్థ కతమో సోధనో హారో? ఇదం సుత్తం యథా ఆరబ్భ నిక్ఖిత్తం సో అత్థో భాసితో ఇమేహి పఞ్చహి పదేహి.

తత్థ కామచ్ఛన్దో చ బ్యాపాదో చ విచికిచ్ఛా చ న ఏకత్తతాయ పఞ్ఞత్తా, కామాతి న ఏకత్తతాయ పఞ్ఞత్తా, అథ ఖలు వేమత్తతాయ పఞ్ఞత్తా. అయం అధిట్ఠానో హారో.

తత్థ కతమో పరిక్ఖారో? కామచ్ఛన్దస్స అయోనిసో మనసికారో సుభారమ్మణపచ్చయో; సుభనిమిత్తఞ్చ హేతు. బ్యాపాదస్స అయోనిసో మనసికారో ఆఘాతవత్థూని చ పచ్చయో; పటిఘానుసయో హేతు. థినమిద్ధస్స పటిసంహారో పచ్చయో; పవత్తియా కిలమథా చలనా తఞ్చ హేతు. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స రజనీయం ఆరమ్మణియం అస్సాదియాకిన్ద్రియం తావ అపరిపుణ్ణఞ్చ ఞాణం పచ్చయో; కామసఞ్ఞా చ దిట్ఠిఅనుసయో చ హేతు. విచికిచ్ఛాయ నవ మానవిధా ఆరమ్మణం మానానుసయో, సోవ పచ్చయో; విచికిచ్ఛానుసయో హేతు. ఏతే పఞ్చ ధమ్మా సహేతు సప్పచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి.

తత్థ కతమో సమారోపనో హారో? ఇమే పఞ్చ నీవరణా చత్తారోపి ఏతే ఆసవా గణ్డాపి [తణ్హాపి (పీ.)] ఏతే సల్లాపి ఏతే ఉపాదానాని ఏతే. తేసు ఏవ బాహిరేసు ధమ్మేసు సంకిలేసభాగియం సుత్తన్తి పఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి. అయం సమారోపనో హారో.

నిద్దిట్ఠం సంకిలేసికభాగియం సుత్తం.

౮౩. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి గాథా.

తత్థ కతమో దేసనా హారో? ఇమమ్హి సుత్తే కో అత్థో ఖన్ధవవత్థానేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధం దేసేతి, ధాతువవత్థానేన మనోవిఞ్ఞాణధాతుం, ఆయతనవవత్థానేన మనాయతనం, ఇన్ద్రియవవత్థానేన మనిన్ద్రియం. తస్స కిం పుబ్బఙ్గమా ధమ్మా? సంఖిత్తేన ఛ ధమ్మా పుబ్బఙ్గమా ధమ్మా కుసలమూలాని చ అకుసలమూలాని చ అనిమిత్తం ఇమమ్హి సుత్తే కుసలమూలం దేసితం. తత్థ కతమా మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా? మనో తేసం పుబ్బఙ్గమం, యథాపి బలస్స రాజా పుబ్బఙ్గమో, ఏవమేవ ధమ్మానం మనోపుబ్బఙ్గమా. తత్థ తివిధానం పుబ్బఙ్గమానం నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దేన అబ్యాపాదచ్ఛన్దేన అవిహింసాఛన్దేన. అలోభస్స నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దేన పుబ్బఙ్గమా. అదోసస్స అబ్యాపాదచ్ఛన్దేన పుబ్బఙ్గమా. అమోహస్స అవిహింసాఛన్దేన పుబ్బఙ్గమా. తత్థ మనోసేట్ఠాతి మనసా ఇమే ధమ్మా ఉస్సటా మనేన వా నిమ్మితా. మనోవ ఇమేసం ధమ్మానం సేట్ఠోతి మనోవ ఇమేసం ధమ్మానం సేట్ఠజేట్ఠోతి మనోవ ఇమేసం ధమ్మానం ఆధిపచ్చం కరోతీతి మనోసేట్ఠా. మనోజవాతి యత్థ మనో గచ్ఛతి. తత్థ ఇమే ధమ్మా గచ్ఛన్తీతి మనోజవా. యథా వాతో సీఘం గచ్ఛతి అఞ్ఞో వా కోచి సీఘం గామకో వుచ్చతే వాతజవోతి పక్ఖిగామికోతి, ఏవమేవ ఇమే ధమ్మా మనేన సమ్పజాయమానా గచ్ఛన్తి, తత్థ ఇమే ధమ్మా గచ్ఛన్తీతి మనోజవాతి. తే తివిధా ఛన్దసముదానితా అనావిలతా చ సఙ్కప్పో. సత్తవిధా చ కాయికం సుచరితం వాచసికం సుచరితం, తే దస కుసలకమ్మపథా. తత్థ మనసా చే పసన్నేనాతి మనోకమ్మం. భాసతి వాతి వచీకమ్మం. కరోతి వాతి కాయకమ్మం. ఇమేహి ఇమస్మిం సుత్తే దస కుసలకమ్మపథా పరమాపి సన్తా సీలవతా పరమా. సో భవతి వివత్తియం న లోకనియ్యానాయ వాసనాభాగియం సుత్తం భవతి. అయం దేసనా.

తత్థ కతమో విచయో హారో? మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి కుసలమూలాని చ అట్ఠఙ్గసమ్మత్తాని. ఇదం సుత్తం.

యుత్తీతి దసన్నం కుసలకమ్మపథానం యో విపాకో, సో సుఖవేదనీయో అబ్యాపాదస్సఙ్గమానో. ఛాయావ అనపాయినీతి అనుగచ్ఛతి అత్థి ఏసా యుత్తి.

పదట్ఠానన్తి అట్ఠారసన్నం మనోపవిచారానం పదట్ఠానం. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి సబ్బకుసలపక్ఖస్స ఇమే ధమ్మా పదట్ఠానం. మనసా చే పసన్నేనాతి యో చేతసో పసాదో, ఇదం సద్ధిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. భాసతి వాతి సమ్మావాచాయ. కరోతి వాతి సమ్మాకమ్మన్తస్స చ సమ్మావాయామస్స చ పదట్ఠానం.

లక్ఖణోతి ఇతి పుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి వేదనాపుబ్బఙ్గమాపి ఏతే, సఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాపి ఏతే, సఙ్ఖారపుబ్బఙ్గమాపి ఏతే. యే కేచి ధమ్మా సహజాతా సబ్బే పుబ్బఙ్గమా ఏతేసం ధమ్మానం. తతో నం సుఖమన్వేతీతి సోమనస్సమపి నం అన్వేతి యం సుసుఖచ్ఛాయా తదాపి నం సుఖం తదపి అన్వేతి.

౮౪. తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? మనోపుబ్బఙ్గమాతి న ఇదం ఏకాదివచనం. కిం కారణా? సబ్బే యేవ ఇమే ఛవిఞ్ఞాణకాయా, ఇమమ్హి భగవతో కో అధిప్పాయో? యే సుఖేన అత్థికా, తే మనం పసాదేన్తీతి అయం ఇమమ్హి సుత్తే భగవతో అధిప్పాయో. అత్థో పుబ్బేయేవ నిద్దిట్ఠో.

యాని హి కుసలమూలాని, తాని అట్ఠానిసంసమత్తా హేతు, అయం అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. దస ఠానాని దేసనాహేతూని దేసనాపచ్చయా నిద్దేసనా చ. తత్థ యం మఞ్ఞే దుక్ఖేన సహ నామరూపం విఞ్ఞాణసచ్చన్తి అఙ్గేన కుసలమూలం పహీయతి, అయం అప్పహీనభూమియం సముదయో. యం తేసం పహానా, అయం నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. అయం ఆవట్టో హారో.

విభత్తీతి –

మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీతి.

తం న ఏకంసేన సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా పన హోతి. తస్స వా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స సకసత్థే చిత్తం పసాదేతి, తేన చ పసన్నేన చిత్తేన భాసతి బ్యాకరోతి న తం సుఖమన్వేతి న ఛాయావ అనుగామినీ, దుక్ఖమేవ తం అన్వేతి. యథా వహన్తం చక్కం పదమన్వేతి, ఇదం తం విభజ్జబ్యాకరణీయం. మనసా చే పసన్నేన కాయకమ్మం వచీకమ్మం సుఖవేదనీయన్తి సమగ్గతే సుఖవేదనీయం మిచ్ఛగ్గతే దుక్ఖవేదనీయం, అయం విభత్తి.

తత్థ కతమో పరివత్తనో హారో? మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి యం మనసా పదుట్ఠేన భాసతి వా కరోతి వా దుక్ఖమస్సానుగామినీ, ఏతానియేవ ద్వే సుత్తాని భాసితాని ఏస ఏవ చ పటిపక్ఖో. వేవచనన్తి యదిదం మనోచిత్తం విఞ్ఞాణం మనిన్ద్రియం మనోవిఞ్ఞాణధాతు.

పఞ్ఞత్తీతి మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి అయం మనో కిఞ్చి పఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. ధమ్మాతి కుసలకమ్మపథపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. మనోసేట్ఠాతి విసిట్ఠపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. మనోజవాతి సహపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. చిత్తన్తి నేక్ఖమ్మపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. మనసా చే పసన్నేనాతి సద్ధిన్ద్రియపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. మనసా చే పసన్నేనాతి అనావిలసఙ్కప్పదుతియజ్ఝానపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. మనసా చే పసన్నేనాతి అస్సద్ధానం పటిపక్ఖపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. భాసతి వాతి సమ్మావాచాపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. కరోతి వాతి సమ్మాకమ్మన్తపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. తతో నం సుఖమన్వేతీతి ఝానసమాధానం. ఇన్ద్రియేసు మనిన్ద్రియం. పటిచ్చసముప్పాదే విఞ్ఞాణం. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి మేత్తా చ ముదుతా చ ఝానేసు దుతియం ఝానం తతియఞ్చ. ఖన్ధేసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో. ధాతూసు ధమ్మధాతు, ఆయతనేసు ధమ్మాయతనం. యం కుసలం ఇన్ద్రియేసు సుఖిన్ద్రియఞ్చ సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ పదట్ఠానం. ఇమేసం ధమ్మానం పటిచ్చసముప్పన్నానం ఫస్సపచ్చయా సుఖవేదనీయో ఫస్సో సుఖవేదనా మనోపవిచారేసు సోమనస్సవిచారో ఛత్తింసేసు పఠమపదేసు ఛ సోమనస్సనేక్ఖమ్మస్సితా. ఇతి అయం ఓతరణో హారో.

తత్థ కతమో సోధనో హారో? యం అత్థం ఆరబ్భ ఇదం సుత్తం భాసితం. సో అత్థో నియుత్తో ఏతమత్థం ఆరబ్భ సుత్తం. అయం సోధనో హారో.

౮౫. తత్థ కతమో అధిట్ఠానో హారో? మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి వేవచనపఞ్ఞత్తి, న ఏకత్తపఞ్ఞత్తి. ధమ్మాతి ఏకతో న వేవచనపఞ్ఞత్తి. మనసా చే పసన్నేనాతి సో పసాదో ద్విధో అజ్ఝత్తఞ్చ అబ్యాపాదావిక్ఖమ్భనబహిద్ధా చ ఓకప్పనతో. సో అజ్ఝత్తపసాదో ద్విధో. సముగ్ఘాతపసాదో చ విక్ఖమ్భనపసాదో చ బ్యాపాదపరియుట్ఠానం. విఘాతో న మూలపసాదో జాతమూలమ్పి వా. పసాదో సబ్యాపాదం విఘాతేన. తతో నం సుఖమన్వేతీతి సుఖం కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చ అప్పియవిప్పయోగోపి పియసమ్పయోగోపి నేక్ఖమ్మసుఖమ్పి పుథుజ్జనసుఖమ్పి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గమ్పి చేతసికం సుఖం. యమ్పి పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, తమ్పి కాయికం సుఖం బోజ్ఝఙ్గా చ చేతసికం సుఖం. యమ్పి పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేసి, తమ్పి తఞ్చ సుఖపదట్ఠానం పఞ్ఞత్తియా యథావుత్తం తం అపరామట్ఠం కుసలానం ధమ్మానం. అన్వేతీతి అప్పనా సన్దిస్సతి న చాయం వా పత్తభూతో అన్వేతి. తదిదం సుత్తం ద్వీహి ఆకారేహి అధిట్ఠాతబ్బం. హేతునా చ యో పసన్నమానసో విపాకేన చ యో దుక్ఖవేదనీయో.

పరిక్ఖారోతి భగవా పఞ్చసతేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన నగరం పవిసతి రాజగహం. తత్థ మనుస్సో పుగ్గలో భగవన్తం పరివిసతి, తస్స పసాదో ఉప్పన్నో కుసలమూలపుబ్బయోగావచరోపి. సో అఞ్ఞేసఞ్చ అక్ఖాతి, ఇదం వాచం భాసతి లాభా తేసం, యేసం నివేసనం భగవా పవిసతి, అమ్హాకమ్పి యది భవేయ్య మయమ్పి భగవతో సంపసాదం లచ్ఛమ్హాతి. యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ‘‘నమో భగవతో నమో భగవతో’’తి అబ్యాపాదమానో ఏకమన్తే అట్ఠాసి. తదనన్తరే భగవా ఇమం సుత్తం అభాసిత్థ ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి. సబ్బం సుత్తం తథా యం పరేసం భాసతి ఇదం వాచాకమ్మం. యం అఞ్జలిం పణామేతి, ఇదం కాయకమ్మం. యో మనోపసాదో, ఇదం మనోకమ్మం. తత్థ యం పరేసం పకాసేతి భాసతి వణ్ణం. యేసం భగవా నివేసనం గచ్ఛతీతి. సబ్బం తస్స అలోభో కుసలమూలం. యం భగవతి మేత్తచిత్తో, తస్స అదోసో కుసలమూలం. యం అఞ్జలిం పణామేతి మానఞ్చ నిగ్గణ్హాతి, తత్థస్స అమోహో కుసలమూలం పాతుభవతి. యం ఉళారపఞ్ఞం పటిలభతి, ఇదమస్స దిట్ఠివిపల్లాసప్పహానం. యం తథాయేవ సంవరో హోతి, ఇదమస్స సఞ్ఞావిపల్లాసప్పహానం. యం మనస్స పసాదనం, ఇదమస్స చిత్తవిపల్లాసప్పహానన్తి అకుసలవిపల్లాసానం విక్ఖమ్భనం పహానం పచ్చయో. తీణి కుసలమూలాని యో అనావిలచిత్తసఙ్కప్పో, సో తస్స మనసికారోతి వుచ్చతి. యం కిలేసేహి విక్ఖమ్భనం ఇతి విపల్లాసా చ ఆరమ్మణా సప్పచ్చయతాయ పచ్చయో కుసలమూలాని చ సన్దిస్సయతాయ పచ్చయో, సో చ మనసికారో హేతునా ఇమినా పచ్చయేన చిత్తం ఉప్పన్నం. తత్థ యం ససత్థారమ్మణం చిత్తం పవత్తం అయం బుద్ధానుస్సతి. యమ్పి భగవతో గుణే మనసి కరోతి, అయమస్స ధమ్మానుస్సతి. తత్థ సతిసమ్పజఞ్ఞం హేతు, అయఞ్చ పచ్చయో. వాచా పఞ్ఞా హేతు వితక్కవిచారా పచ్చయో. కాయసఙ్ఖారా కమ్మస్స అభిసఙ్ఖారో నామ హేతు వా అప్పచ్చయో సుఖవేదనీయస్స కమ్మస్స ఉపచయో హేతుకా కమ్మస్స పచ్చయో.

౮౬. తత్థ కతమో సమారోపనో హారో? మనసాయేవ పసన్నేన సతోయేవేత్థ పసన్నో అపి చ చిత్తవోదానా సత్తా విముచ్చన్తీతి తేన సత్తా చిత్తపుబ్బఙ్గమా చిత్తేన పసన్నేన చేతనాపి తత్థ చిత్తభూతా భవన్తీతి పటిఘా అయం చేతనానం పసాదేన కాయో చస్స పసాదో, సో చ ఆరభతి పసాదేన పసన్నో సఞ్ఞానన్తి చస్స అవిపరీతా, సో పఞ్చవిధో విక్ఖమ్భనా, కాయపస్సమ్భనాయేవా పసాదో చిత్తసితో చిత్తం పన పుబ్బంయేవ పసన్నం. అయం సమారోపనా. ఏవం పఞ్చన్నమ్పి పసాదో. తతో నం సుఖమన్వేతీతి కతమం భగవా నిద్దిసతి? న హి అత్తసచ్చం తస్స కమ్మస్స విపాకో అన్వేతి. తస్స ఉపాయో అనుగచ్ఛతి యదా సితపచ్చయా ఉప్పజ్జతే సోమనస్సం అవిప్పటిసారోపి అన్వేతి. అయం సమారోపనో హారో.

మహానామ సక్కస్స సుత్తం [పస్స సం. ని. ౫.౧౦౧౭]. తస్మిం చే సమయే అస్సతో అసమ్పజానో కాలం కరేయ్య కామే భవతి. అస్సతో అభిసమాహారో యో మా భాయి, మహానామ, యం తం చిత్తం దీఘరత్తం సద్ధాపరిభావితం సీలపరిభావితం సుతచాగపరిభావితన్తి విత్థారేన కాతబ్బం. చాగేన చ పఞ్ఞాయ చ కిం దస్సేతి? యా సద్ధా, సా చేతసో పసాదో. యా అనావిలసఙ్కప్పితా, సా సద్ధా. కిం కారణా? అనావిలలక్ఖణా. అనావిలలక్ఖణా హి సద్ధా. అపరే ఆహు గుణపరిసుద్ధినిట్ఠాగమనలక్ఖణా, యఞ్చ అపరే వా వచనపటిగ్గహలక్ఖణా సద్ధా. అపరో పరియాయో అత్తానం యది ఏవం ఓకప్పేతి ‘‘నాహం కిఞ్చి జానామీతి ఏసా అహం తత్థ అనుఞ్ఞత్తా అనఞ్ఞతా’’తి. అయం సద్ధాతి. అపరో పరియాయో ఏకసట్ఠియా దిట్ఠిగతానం ఆదీనవానుపస్సనా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి. తేన చ పదిట్ఠం భవతి యథా గమ్భీరే ఉదపానే ఉదకం చక్ఖునా పస్సతి న చ కాయేన అభిసమ్భునాతి. ఏవమస్స అరియా నిజ్ఝానక్ఖన్తియా దిట్ఠి భవతి, న చ సచ్ఛికతా. అయం వుచ్చతి సద్ధా. సా చ లోకికా. అపరో పరియాయో ఖమతి పుథుజ్జనభూతస్స వీసతి చాతి కో సక్కాయాధీనా న నివేసో. న ఏతం ఏకన్తి నయసఞ్ఞా యథాభూతం దిట్ఠియా తు ఖలు ముదూహి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి దస్సనమగ్గేన పహీనా భవన్తి. దిట్ఠేకట్ఠా చ కిలేసా, అయం సద్ధా.

సోతాపత్తఙ్గమదుక్ఖాయం భూమియం పరిపుణ్ణా వుచ్చతి. తస్మింయేవ భూమియం సేక్ఖసీలం అరియా ధారన్తి వుచ్చతి. తస్మింయేవ భూమియం ముదుపఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి వుచ్చతి. తస్మింయేవ భూమియం ఖన్ధేహి అనత్థికతా, అయం చాగో. తస్మా సద్ధా చాగాధిట్ఠానేన నిద్దిసితబ్బా. యతికేన [తేన (క.)] భియ్యో మనేన సా హిస్స విపరీతా దిట్ఠికా అస్సద్ధా, సా నయనఉపధీసు పమత్తా సమాదిన్నా. తత్థ సద్ధిన్ద్రియం యో కామం పరివిస్సన్తి ఇతి సన్తపాపపటినిస్సగ్గా న చాగాధిట్ఠానం పఞ్ఞిన్ద్రియేన పఞ్ఞాధిట్ఠానం, సీలేన ఉపసమాధిట్ఠానం. ఇమే చత్తారో ధమ్మా సీలం పరిభావయన్తి సద్ధా సీలం చాగో చ పఞ్ఞాతి. తత్థ సద్ధాయ ఓఘం తరతి. యం సీలం, అయం అప్పమాదో. యో చాగో, ఇదం పఞ్ఞాయ కమ్మం. యా పఞ్ఞా, ఇదం పఞ్ఞిన్ద్రియం, తత్థ యం సద్ధిన్ద్రియం. తం తీసు అవేచ్చప్పసాదేసు. యం సీలం, తం సద్ధిన్ద్రియేసు. యో చాగో, సో చతూసు ఝానేసు. యా పఞ్ఞా, సా సచ్చేసు, సతి సబ్బత్థగామినీ. తస్స సేక్ఖస్స భద్దికా భతి, భద్దికో అభిసమ్పరాయో. తస్స సమ్ముట్ఠస్సతికస్స సీలం కరోన్తస్స న కాయసమ్ముట్ఠస్సతితాయ తాని వా ఇన్ద్రియాని తం వా కుసలమూలం కమ్మవిపాకం భవతి. తస్స తికస్స అత్థనిద్దేసో. తత్థ సద్ధా సీలం చాగో పఞ్ఞా చత్తారో ధమ్మా. యా సద్ధా యా చ పఞ్ఞా, ఇదం మనోసుచరితం. యం సీలం, ఇదం కాయికం వాచసికం సుచరితం. యో చాగో, ఇదం చేతసికం అలోభో సుచరితం. ఇతి చిత్తే గహితే పఞ్చక్ఖన్ధా గహితా భవన్తి. ఇమేహి ధమ్మేహి సుచరితం ఇదం దుక్ఖఞ్చ అరియసచ్చం పదట్ఠానం మగ్గస్స.

౮౭. తత్థ కతమో విచయో హారో? యా చ సద్ధా యఞ్చ సీలం. తం కిస్స కరోతి? యా సద్ధా తాయ భగవన్తం అనుస్సరతి మత్తేనపి హత్థినా సమాగతా, అస్స భో కుక్కురా సబ్బం సీలేన నప్పటిపజ్జతి కాయేన వా వాచాయ వా ఠానం విసారదో భవతీతి అవిప్పటిసారీ పఞ్ఞా యస్స పఞ్ఞత్తం ఉపట్ఠపేతి. తస్స అఖణ్డస్స సీలం యం న పచ్ఛి తస్సం మోహస్స అకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి మిచ్ఛాదిట్ఠిసహగతం వా, అయం విచయో హారో. ధమ్మవాదినో భద్దికారాతి భవిస్సతి అత్థి ఏసా యుత్తి.

తత్థ కతమో పదట్ఠానో హారో? యమిదం చిత్తం దీఘరత్తం పరిభావితం సద్ధాయ సీలేన చాగేన పఞ్ఞాయ సమాధినా పఠమజ్ఝానస్స పదట్ఠానం. యా సద్ధా అస్స అనావిలసఙ్కప్పో, తం దుతియజ్ఝానస్స పదట్ఠానం. తీణి చ అవేచ్చప్పసాదా యం సీలం, తం అరియకన్తం, తం సీలక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం. యా పఞ్ఞా, సా పఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం. ఇమే చ ధమ్మా ఇదఞ్చ చిత్తం ఏకోదిభూతసమాధిస్స పదట్ఠానం. సద్ధా సద్ధిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. చాగో సమాధిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. సద్ధా చ పఞ్ఞా చ విపస్సనా పదట్ఠానం. సీలఞ్చ చాగో చ సమథస్స పదట్ఠానం. సద్ధా చ పఞ్ఞా చ అవిజ్జా విరాగాయ పఞ్ఞావిముత్తియా పదట్ఠానం. సీలఞ్చ చాగో చ రాగవిరాగాయ చేతోవిముత్తియా పదట్ఠానం.

తత్థ కతమో లక్ఖణో హారో? విఞ్ఞాణే వుత్తే సద్ధాసతిభావితే సబ్బే పఞ్చక్ఖన్ధా వుత్తా భవన్తి. సద్ధాయ భణితాయ సబ్బాని సత్త ధనాని భణితాని హోన్తి సద్ధాధనం…పే… సీలక్ఖన్ధే వుత్తే సమాధిక్ఖన్ధో చ పఞ్ఞాక్ఖన్ధో చ వుత్తా భవన్తి. యం తం చిత్తం దీఘరత్తం పరిభావితం పచ్ఛిమకే కాలే న తదనుపరివత్తి భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. తత్థ సఞ్ఞాపి తదనుపరివత్తినీ భవతి. యేపి తజ్జాతికా ధమ్మా, తేపి తదనుపరివత్తినో భవన్తి. రూపసఞ్ఞా రూపసఞ్చేతనానుపస్సనమనసికారో ఏవం ఛన్నం ఆయతనానం విఞ్ఞాణకాయే, అయం లక్ఖణో హారో.

తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? ఇధ సుత్తే భగవతో కో అధిప్పాయో? యే భద్దికం భతిం ఆకఙ్ఖేయ్య భద్దికఞ్చ అభిసమ్పరాయం, తే సద్ధం సీలం చాగం పఞ్ఞఞ్చ మనసి కరిస్సన్తి, అయం అధిప్పాయో. యే చఞ్ఞేపి సత్తా తథాగతస్స సమ్ముఖం న పటియుజ్ఝన్తే, ఇమం ధమ్మం సోతా అవిప్పటిసారతో కాలం కరిస్సన్తీతి, అయం అధిప్పాయో.

౮౮. తత్థ కతమో ఆవట్టో హారో? ఇదమ్పి చత్తారో ధమ్మా సద్ధా చ పఞ్ఞా చ అస్సద్ధియఞ్చ అవిజ్జఞ్చ హనన్తి. సీలఞ్చ చాగో చ తణ్హా చ దోసఞ్చ హనన్తి. తస్స ద్వే మూలాని పహీయన్తి. దుక్ఖం నివత్తేతి అప్పహీనభూమియఞ్చ ద్విమూలాని పఞ్చక్ఖన్ధా. ద్వే అరియసచ్చాని సమథో చ విపస్సనా చ. ద్విన్నం మూలానం పహానం. ఇమాని ద్వే సచ్చాని నిరోధో చ మగ్గో చ. అయం ఆవట్టో హారో.

తత్థ కతమో విభత్తి? యం తం చిత్తం సద్ధాపరిభావితం…పే… సచే పుథుజ్జనస్స తస్సపి భద్దికా భతి భవిస్సతీతి న ఏకంసేన తస్స కమ్మం దిట్ఠేయేవ ధమ్మే విపాకన్తి పచ్చేస్సతి, అపరమ్హి వా పరియాయే భవిస్సతి. యం వా అతీతం విపాకాయ పచ్చుపట్ఠితం, తప్పచ్చయాని చేతాని, యే యథా మహాకమ్మవిభఙ్గే ‘‘తేనాయం విభజ్జబ్యాకరణియో నిద్దేసో ధమ్మచారినో యా భద్దికా భతీ’’తి.

తత్థ కతమా పరివత్తనా? అస్సద్ధియం దుస్సీల్యం యం మచ్ఛేరం దుప్పఞ్ఞం చ [దుప్పఞ్ఞియం (క.)] యఞ్చ పటిపక్ఖేన పహీనా భవన్తి, అయం పరివత్తనా.

తత్థ కతమం వేవచనం? యం తం చిత్తం దీఘరత్తం పరిభావితం చిత్తం మనోవిఞ్ఞాణం…పే… యం సద్ధాబలం సద్ధిన్ద్రియం, యం సీలం తం సుచరితం, సంయమో నియమో దమో ఖన్ధతా ఇమాని తస్స వేవచనాని. యో చాగో సో పటినిస్సగ్గో అలోభో వోసగ్గో చాగోయిట్ఠానం. యా పఞ్ఞా సా పఞ్ఞత్తా పఞ్ఞప్పభా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం.

తత్థ కతమా పఞ్ఞత్తి? యం తం చిత్తం బీజం పఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. పరిభావనా వాసనా పఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తి. సద్ధా పసాదపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా. సీలం సుచరితపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. చాగో పుఞ్ఞకిరియపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తో. పఞ్ఞా వీమంసపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా. ఇమే తయో ధమ్మా సద్ధా సీలం చాగో పఞ్ఞవతో పారిసుద్ధిం గచ్ఛన్తి.

తత్థ కతమో ఓతరణో? యం చిత్తం, తం ఖన్ధేసు విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, ధాతూసు మనోవిఞ్ఞాణధాతు, ఆయతనేసు మనాయతనం. యే చత్తారో ధమ్మా, తే ఖన్ధేసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధే పరియాపన్నా…పే… ధాతూసు ఆయతనేసు.

తత్థ కతమో సోధనో హారో? ఇదం భగవతో భాసితం మహానామేన సక్కేన పుచ్ఛితేన సబ్బం తం నియుత్తం.

తత్థ కతమో అధిట్ఠానో? ఇదం చిత్తం వేమత్తతాయ పఞ్ఞత్తం అకుసలేహి చిత్తేహి అపరిభావితేహి పరిభావితన్తి యాని పున పరిభావితాని అఞ్ఞేసమ్పి తత్థ ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తం సబ్బేపిమే చత్తారో ధమ్మా ఏకత్తతాయ పఞ్ఞత్తా. భద్దికా భతీతి కామభోగినో తేవ రూపధాతు అరూపధాతు మనుస్సాతి సబ్బా భద్దికా భతి తదేవ కథాయ పఞ్ఞత్తం, అయం పఞ్ఞత్తి.

తత్థ కతమో పరిక్ఖారో? చిత్తస్స ఇన్ద్రియాని పచ్చయో ఆధిపతేయ్యపచ్చయతాయ మనసికారో. హేతుపచ్చయతాయ పచ్చయో. సద్ధాయ లోకికా పఞ్ఞా హేతుపచ్చయతాయ పచ్చయో. యోనిసో చ మనసికారో పచ్చయో. సీలస్స పతిరూపదేసవాసో పచ్చయో. అత్తసమ్మాపణిధానఞ్చ హేతు. చాగస్స అలోభో హేతు. అవిప్పటిసారో చ హేతుపచ్చయో. పఞ్ఞా పరతో చ ఘోసో అజ్ఝత్తఞ్చ యోనిసో మనసికారో హేతుపచ్చయో చ.

తత్థ కతమో సమారోపనో? యం తం చిత్తం దీఘరత్తం పరిభావితన్తి చేతసికాపి. ఏత్థ సబ్బే ధమ్మా పరిభావితా భద్దికా తే భతి భవిస్సతి, భద్దికా ఉపపత్తికో అభిసమ్పరాయో. ఇతి యే కేచి మనుస్సకా ఉపభోగపరిభోగా సబ్బే భద్దికా భతియేవ, అయం సమారోపనో.

౮౯. ఉద్ధం అధో సబ్బధి వీతరాగోతి గాథా [పస్స ఉదా. ౬౧ ఉదానే]. తత్థ కిం ఉద్ధం నామ? యం ఇతో ఉద్ధం భవిస్సతి అనాగామీ, ఇదం ఉద్ధం. అధో నామ యమతిక్కన్తమతీతం, ఇదమవోచ అపదానతన్తి ఉద్ధం. తత్థ అతీతేన సస్సతదిట్ఠి పుబ్బన్తాకప్పికానం అపరన్తదిట్ఠి కేసఞ్చి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం యం [ఉచ్ఛేదదిట్ఠియం (క.)] వుత్తకప్పికానం ఇమా చేవ దిట్ఠియో ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చ సస్సతదిట్ఠి చ. తత్థాయం సస్సతదిట్ఠి ఇమాని పన్నరస పదాని సక్కాయదిట్ఠి సస్సతం భజన్తి. రూపవన్తం మే అత్తా, అత్తని మే రూపం, రూపం మే అత్తాతి యదుచ్చతే పఞ్ఞం పరిదహన్తి. యా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి సా పఞ్చసతాని ఉచ్ఛేదం భజన్తి. తే ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి పస్సన్తి, రూపం మే అత్తాతి తథారూపా చతుబ్బిధా సక్కాయదిట్ఠి ఉచ్ఛేదేన చ సస్సతేన చ. ఏవం పఞ్చసు ఖన్ధేసు వీసతివత్థుకాయ దిట్ఠియా పన్నరస పదాని పుబ్బన్తం భజన్తి. సస్సతదిట్ఠియా పఞ్చ పదాని అపరన్తం భజన్తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా. తత్థ ‘‘అయమహమస్మీ’’తి పస్సన్తా రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, సో ఉచ్ఛేదవాదీ రూపవన్తఞ్చ అత్తానం, అత్తని చ రూపం, రూపస్మిం వా అత్తాతి సో పస్సతి చాతి ఇతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చ, అత్తతో పటిస్సరతి సస్సతదిట్ఠి పుబ్బన్తతో చ పటిస్సరతి. ‘‘అయమహమస్మీ’’తి న సమనుపస్సతి. తస్స దిట్ఠాసవా పహానం గచ్ఛన్తి. యో తీసు అద్ధాసు పుబ్బన్తే చ అపరన్తే చ తేన తేన నిద్దిట్ఠానేన ఉద్ధం అధో సబ్బధి వీతరాగో ‘‘అహమస్మీ’’తి న అనుపస్సతీతి ఇమినా ద్వారేన ఇమినా పయోగేన ఇమినా ఉపాయేన ఇదం దస్సనభూమి చ సోతాపత్తిఫలఞ్చ సో అరియో పయోగో అనభావంగతేన సంసారేన అపునబ్భవాతి యో కోచి అరియో పయోగో పునబ్భవాయ ముదూని వా పఞ్చిన్ద్రియాని మజ్ఝాని అధిమత్తాని వా సబ్బం అపునబ్భవప్పహానాయ సంవత్తన్తి. అహన్తి దిట్ఠోఘో కామోఘో భవోఘో అవిజ్జోఘో చ ఓధిసో. తత్థ దేసనాహారేన చత్తారి సచ్చాని పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి సోతాపత్తిఫలేన చ ద్వే సచ్చాని మగ్గో చ నిరోధో చ. సక్కాయసముదయేన ద్వే సచ్చాని దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ, అయం దేసనా హారో.

తత్థ కతమో విచయో? ‘‘అయమహమస్మీ’’తి అసమనుపస్సన్తో తీణి దస్సనప్పహాతబ్బాని సంయోజనాని పజహతి. అయం విచయో.

తత్థ కతమా యుత్తి? తివిధా పుగ్గలా కోచి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ కోచి విపఞ్చితఞ్ఞూ కోచి నేయ్యో. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ తిక్ఖిన్ద్రియో చ తతో విపఞ్చితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో తతో ముదిన్ద్రియేహి నేయ్యో. తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ తిక్ఖిన్ద్రియతాయ దస్సనభూమిమాగమ్మ సోతాపత్తిఫలం పాపుణాతి, ఏకబీజకో భవతి. అయం పఠమో సోతాపన్నో. విపఞ్చితఞ్ఞూ ముదూహి ఇన్ద్రియేహి దస్సనభూమిమాగమ్మ సోతాపత్తిఫలం పాపుణాతి, కోలంకోలో చ హోతి. అయం దుతియో సోతాపన్నో. తత్థ నేయ్యో దస్సనభూమిమాగమ్మ సోతాపత్తిఫలం పాపుణాతి, సత్తక్ఖత్తుపరమో చ భవతి. అయం తతియో సోతాపన్నో.

అత్థి ఏసా యుత్తి ముదుమజ్ఝాధిమత్తేహి ఇన్ద్రియేహి ముదుమజ్ఝాధిమత్తం భూమిం సచ్ఛికరేయ్య సక్కాయదిట్ఠిప్పహానేన వా దిట్ఠిగతాని పజహతి. అయం యుత్తి.

తత్థ కతమో పదట్ఠానో? తత్థ సక్కాయదిట్ఠి సబ్బమిచ్ఛాదిట్ఠియా పదట్ఠానం. సక్కాయో నామరూపస్స పదట్ఠానం. నామరూపం సక్కాయదిట్ఠియా పదట్ఠానం. పఞ్చ ఇన్ద్రియాని రూపీని రూపరాగస్స పదట్ఠానం. సళాయతనం అహంకారస్స పదట్ఠానం. తత్థ కతమో లక్ఖణో? ద్వీసు దిట్ఠీసు పహీనాసు తత్థ ఏకా దిట్ఠి దిట్ఠిగతాని పహానం గచ్ఛన్తి. ఉద్ధం చ అధో చ వీతరాగో సబ్బరజనీయేసు వీతరాగో హోతి. తజ్జా పరభూమియం, ఇదం పచ్చయన్తి యథాభూతం పస్సతి. సో సబ్బపటిచ్చసముప్పాదం ఆమసతి. అయం లక్ఖణో హారో.

౯౦. తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? ఇమమ్హి సుత్తే భగవతో కో అధిప్పాయో? యే సత్తా యే నాభిరమిస్సన్తి, తే దిట్ఠిప్పహానాయ వాయమిస్సన్తి. అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. అయం చతుబ్యూహో హారో.

తత్థ కతమో ఆవట్టో హారో? యానిమాని ముదూని పఞ్చిన్ద్రియాని తాని ఓరమ్భాగియాని పఞ్చిన్ద్రియాని. సబ్బేన సబ్బం సమూహనన్తి అభిజ్ఝాబ్యాపాదో చ భావనాకారేన సేక్ఖాయ విముత్తియా బలం సద్ధా, ఉద్ధమ్భాగియాని దిట్ఠివసేన బలం సద్ధా, వీరియిన్ద్రియం ఆరభితత్తా సతిన్ద్రియం పగ్గహితత్తా అచ్చన్తం నిట్ఠం గచ్ఛన్తి. తత్థ యాని ఇన్ద్రియాని, అయం మగ్గో సంకిలేసప్పహానం. అయం నిరోధో ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మో, ఇదం దుక్ఖం. అయం ఆవట్టో హారో.

తత్థ కతమో విభత్తి హారో? ‘‘అయమహమస్మీ’’తి యో సమనుపస్సతి, సో చ ఖో అధిమత్తేన లోకికా యం భూమియం న తు అరియేన పయోగేన సో సక్కాయదిట్ఠి పజహతి. యం వుచ్చతి తజ్జాయ భూమియా అధిమత్తాయ. తత్థ తజ్జాయ భూమియం పఞ్చహి ఆకారేహి అధిమత్తతం పటిలభతి సీలేన వతేన బాహుస్సచ్చేన సమాధినా నేక్ఖమ్మసుఖేన. తత్థ అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞీ అధిమానం గణ్హాతి. ఏతస్మింయేవ వత్థుప్పత్తియం భగవా ఇదం సుత్తం భాసతి. సీలవా వతమత్తేనాతి. తత్థ యో అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞీ తస్స యో సమాధి, సో సామిసో కాపురిససేవితో పన సో కాపురిసా వుచ్చన్తి పుథుజ్జనా. ఆమిసం యఞ్చ అరియమగ్గమాగమ్మ లోకికా అనరియం తేన సమాధి హోతి అనరియో కాపురిససేవితో. యో పన అరియాకారేన యథాభూతం న జానాతి న పస్సతి [జానాతి పస్సతి (పీ.)], సో అధిగమనం పజహతి యో అరియేన సమాధినా అకాపురిససేవితేన నిరామిసేన నీయతి, తత్థ అకాపురిసా వుచ్చన్తి అరియపుగ్గలా. యో తేహి సేవితో సమాధి, సో అకాపురిససేవితో. తస్మా ఏకం విభజ్జబ్యాకరణీయం ‘‘అయమహమస్మీ’’తి అసమనుపస్సన్తో తథా పాతేతి.

తత్థ కతమా పరివత్తనా? ఇమాయ దస్సనభూమియా కిలేసా పహాతబ్బా, తేహి పహీయన్తి అనిద్దిట్ఠాపి భగవతా నిద్దిసితబ్బా యో.

తత్థ కతమం వేవచనం? యా సక్కాయదిట్ఠియా అత్తదిట్ఠియా. అయం భూమి. యే కిలేసా పహాతబ్బా. తే అప్పహీయన్తి అనిద్దిట్ఠాపి భగవతా సస్సతదిట్ఠి చ ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చ, సా పరియన్తదిట్ఠి చ. యా అపరియన్తదిట్ఠి చ, సా సస్సతదిట్ఠి చ. యా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, సా నత్థికా దిట్ఠి. యా సస్సతదిట్ఠి, సా అకిరియదిట్ఠి. ఇదం వేవచనం.

తత్థ కతమా పఞ్ఞత్తి? తణ్హా సంయోజనపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తా. మగ్గో పటిలాభపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తో. ఇన్ద్రియా పటిలాభపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తాతి. తత్థ కతమో ఓతరణో? సక్కాయో దుక్ఖం దస్సనప్పహాతబ్బో. సముదయో మగ్గో. ఇన్ద్రియాని తాని చ నిద్దిట్ఠాని ఖన్ధధాతుఆయతనేసు.

తత్థ కతమో సోధనో హారో? యఞ్హి ఆరబ్భ భగవతా ఇదం సుత్తం భాసితం, సో ఆరబ్భ నిద్దిట్ఠో. తత్థ కతమో పరిక్ఖారో? నామరూపస్స హేతుపచ్చయోపి విఞ్ఞాణం హేతు బీజం. తేన అవిజ్జా చ సఙ్ఖారా చ పచ్చయో. నివత్తినయో న అపరో పరియాయో సబ్బభవో, యే చ సబ్బభవస్స హేతు పరభణ్డపచ్చయో ఇతి సమ్మాదిట్ఠి పరతో చ ఘోసో యోనిసో చ మనసికారో పచ్చయో. యా పఞ్ఞా ఉప్పాదేతి, ఏసా హేతు సమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాసఙ్కప్పో భవతి, యా సమ్మాసమాధి [సమ్మాదిట్ఠి (పీ.)], అయం పరిక్ఖారో.

తత్థ కతమో సమారోపనో? ‘‘అయమహమస్మీ’’తి అసమనుపస్సీ దుక్ఖతో రోగతో…పే… పన్నరస పదాని. సీలాని భగవా కిమత్థియాని కిమానిసంసాని. సీలాని, ఆనన్ద, అవిప్పటిసారత్థాని యావ విముత్తి. తత్థ దువిధో అత్థో – పురిసత్థో చ వచనత్థో చ.

౯౧. తత్థ కతమో పురిసత్థో? యాయం న పచ్ఛానుతాపితా అయం అవిప్పటిసారో, అయం పురిసత్థో. యథా కోచి బ్రూహయతి ఇమత్థమాసేవతి సో భణేయ్య, కిఞ్చి మమేత్థ అధీనం తస్సత్థాయ ఇదం కిరియం ఆరభామీతి. అయం పురిసత్థో.

తత్థ కతమో వచనత్థో? సీలాని కాయికం వా వాచసికం వా సుచరితం అవిప్పటిసారోతి. తత్థ సీలస్స వతస్స చ భాసోయేవ. అనఞ్ఞా సుగతకమ్మతా సుచరితం అయం అవిప్పటిసారో. ఏవం యావ విముత్తీతి ఏకమేకస్మిం పదే ద్వే అత్థా – పురిసత్థో చ వచనత్థో చ, యథా ఇమమ్హి సుత్తే ఏవం సబ్బేసు సుత్తేసు ద్వే ద్వే అత్థా. అయం హి పరమత్థో ఉత్తమత్థో చ. యం నిబ్బానసచ్ఛికం నిస్సాయ యం సకం సచ్ఛికాతబ్బం భవతి, సో వుచ్చతి కతస్స [సతస్స (క.)] కత్థోతి. అయం పున వేవచనం సమ్పజానాతి. ఇమినా నియుత్తత్థమభిలబ్భన్తి వచనత్థో. తత్థ యం అత్థం సావకో అభికఙ్ఖతి. తస్స యో పటిలాభో, అయం పురిసత్థో. యం యం భగవా ధమ్మం దేసేతి, తస్స తస్స ధమ్మస్స యా అత్థవిఞ్ఞత్తి. అయం అత్థో, తత్థ సీలానం అవిప్పటిసారో అత్థోపి ఆనిసంసోపి. ఏసో చ ఆనిసంసో యం దుగ్గతిం న గచ్ఛతి. యథా తం భగవతా ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ, అయం అత్థో.

యం పురిసో భావనాభూమియం సీలాని ఆరబ్భ సీలేన సంయుత్తో హోతి ఏవం యావ విముత్తి తథా సీలక్ఖన్ధో. తత్థ యో చ అవిప్పటిసారో అనుసయవసేన నిద్దిట్ఠో, తఞ్చ సీలం అయం సీలక్ఖన్ధో. పామోజ్జపీతిపస్సద్ధీతి చ సమాధిన్ద్రియేన, అయం సమాధిక్ఖన్ధో. యం సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, అయం పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. ఇమే తయో ఖన్ధా సీలం సమాధి పఞ్ఞా చ తథా సీలం పరిపూరేతి యం వీరియిన్ద్రియం తేన కారణేన సో సీలం పరిపూరేతి, అనుప్పన్నస్స చ అకుసలస్స అనుప్పాదాయ వాయమతి, ఉప్పన్నస్స చ పహానాయ అనుప్పన్నస్స చ కుసలస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స చ కుసలస్స భియ్యోభావాయ ఇతి వీరియిన్ద్రియం నిద్దిట్ఠం. తత్థ యో సమాధిక్ఖన్ధో, ఇదం సమాధిన్ద్రియం. పఞ్ఞాక్ఖన్ధో పఞ్ఞిన్ద్రియం, తం చతూసు సమ్మప్పధానేసు దట్ఠబ్బం. తథా యో అనుప్పన్నస్స చ అకుసలస్స అనుప్పాదాయ వాయమతి, ఇదం పఠమం సమ్మప్పధానం. యం ఉప్పన్నస్స, ఇదం దుతియం. చత్తారి సమ్మప్పధానాని చతూసు ఝానేసు పస్సితబ్బాని. తథా సీలక్ఖన్ధేన నేక్ఖమ్మధాతు చ అధికా [ఆదికా (పీ.)], తయో చ వితక్కా నేక్ఖమ్మవితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో అవిహింసావితక్కో చ. సాధారణభూతా. యా పియాయమానస్స పామోజ్జేన ఇదం కాయికం సుఖం ఆనితం అనియమీతిపేమేన, ఇదం దుక్ఖం. యో తత్థ అవిక్ఖేపో, అయం సమాధి. ఇదం పఞ్చఙ్గికం పఠమం ఝానం. యా చేతసికా పస్సద్ధి సవితక్కం సవిచారం విరోధనం, యో కిలేసో చ పరిదాహో, సో పఠమే ఝానే నిరుద్ధో. తథా యా చ కిలేసపస్సద్ధి యా చ వితక్కవిచారానం పస్సద్ధి, ఉభయేపి ఏతే ధమ్మే పస్సద్ధాయం. తత్థ కాయస్స చిత్తస్స చ సుఖం సుఖాయనా, ఇదం పీతిసుఖినో పస్సద్ధి. యోపి ఏకోదిభావో చిత్తస్స, తేన ఏకోదిభావేన యం చిత్తస్స అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం, ఇదం చతుత్థం ఝానఙ్గం. ఇతి అజ్ఝత్తఞ్చ సమ్పసాదో చేతసో చ ఏకోదిభావో పీతి చ సుఖఞ్చ, ఇదం దుతియం ఝానం చతురఙ్గికం. యో పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, తేన అధిమత్తేన సుఖేన ఫరిత్వా సుఖం చేతసికం యం, సో పీతివీతరాగో ఏవం తస్స పీతివీతరాగతాయ ఉపేక్ఖం పటిలభతి. సో పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖం పటిలభతి. సుఖఞ్చ పటిసంవేదేతి. సతి చ సమ్మా పఞ్ఞాయ పటిలభతి. సచే సతి ఏకగ్గతా ఇదం పఞ్చఙ్గికం తతియం ఝానం. యం సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, అయం ఏకగ్గతాయ పరావిధానభాగియా, పఠమే ఝానే అత్థి చిత్తేకగ్గతా నో చక్ఖుస్స వేదనా సబ్బం పారిపూరిం గచ్ఛతి. యథా చతుత్థే ఝానే, తథా యా ఉపేక్ఖా పస్సమ్భయం సతిసమ్పజఞ్ఞం చిత్తేకగ్గతా చ, ఇదం చతుత్థం ఝానం.

౯౨. యథా సమాధి దస్సయితబ్బం, తథా పఞ్ఞిన్ద్రియం తం చతూసు అరియసచ్చేసు పస్సితబ్బం. యం సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, సా పజాననా చతుబ్బిధా అసుభతో దుక్ఖతో అనత్తతో చ, యదారమ్మణం తం దుక్ఖం అరియసచ్చం, యం పజానన్తో నిబ్బిన్దతి విముచ్చతి తథా యం కామాసవస్స పహానం భవాసవస్స దిట్ఠాసవస్స అవిజ్జాసవస్స, అయం నిరోధో అప్పహీనభూమియం ఆసవసముదయో. ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని యథా పఞ్ఞిన్ద్రియం పస్సితబ్బం. యథాయం సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, అయం దస్సనభూమి. సోతాపత్తిఫలఞ్చ యథాభూతం పజానన్తో నిబ్బిన్దతీతి, ఇదం తనుకఞ్చ. కామరాగబ్యాపాదం సకదాగామిఫలఞ్చ యం నిబ్బిన్దతి విరజ్జతి, అయం పఠమజ్ఝానభావనాభూమి చ రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అనాగామిఫలఞ్చ. యం విముత్తి విముచ్చతి, అయం అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అరహత్తఞ్చ. ఇమే అవిప్పటిసారా చ వీరియిన్ద్రియఞ్చ చత్తారో సమ్మప్పధానా అవిప్పటిసారా తఞ్చ ఉపరి యావ సమాధి, ఏవం తే చత్తారి ఝానాని సమాధిన్ద్రియఞ్చ యం సమాహితో యథాభూతం పజానాతి. ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా సీలపారిపూరిముపాదాయ చాగసంహితేన చ నిబ్బేధికానఞ్చ నిమిత్తానం అనావిలమనా, ఇదం సతిన్ద్రియం చత్తారో సతిపట్ఠానా. యం పున ఇమాయ ధమ్మదేసనాయ తీసు ఠానేసు దిట్ఠోగమనకిన్ద్రియం కిలేసపహానేన చ సేక్ఖసీలం, ఇదం సద్ధిన్ద్రియం. చత్తారి చ సోతాపత్తియఙ్గాని ఫలాని. సమాధిన్ద్రియాని సోపనియాహారీని సబ్బసుత్తేసు నిద్దిసితబ్బాని. యం ఝానం పటిలభనం వీరియగహితంయేవ ఞాణం పటిస్సరతో, అయం సుతమయీ పఞ్ఞా. యో సమాధి పుబ్బాపరనిమిత్తాభాసో అనోమగతితాయ యథాకామో, అయం చిన్తామయీ పఞ్ఞా, యం తథాసమాహితో యథాభూతం పజానాతి, అయం భావనామయీ పఞ్ఞా. అయం సుత్తనిద్దేసో.

ఇమం సుత్తం నిబ్బేధభాగియం బుజ్ఝకారధికం బుజ్ఝితబ్బం. యేహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం తం బుజ్ఝిస్సన్తి తస్స అఙ్గాని బుజ్ఝిస్సన్తి, తేన బోజ్ఝఙ్గా. తథా ఆదితో యావ సీలం వతం చేతనా కరణీయా, కిస్స సీలాని పారిపూరేతి. అనుప్పన్నస్స చ అకుసలస్స అనుప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స చ అకుసలస్స పహానాయ అనుప్పన్నస్స కుసలస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స చ కుసలస్స భియ్యోభావాయ, ఇదం వీరియం తస్స తస్స బుజ్ఝితస్స అఙ్గన్తి. అయం వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఇమినా వీరియేన ద్వే ధమ్మా ఆదితో అవిప్పటిసారో పామోజ్జఞ్చ యా పున పీతి అవిప్పటిసారపచ్చయా పామోజ్జపచ్చయా, అయం పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. యం పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి. అయం పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తేన కాయికసుఖమానితం యం సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, అయం సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. యం సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, అయం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో. యా సీలముపాదాయ పఞ్చన్నం బోజ్ఝఙ్గానం ఉపాదాయానులోమతా నిమిత్తాయనా పీతిభాగియానఞ్చ విసేసభాగియానఞ్చ అపిలాపనతా సహగతా హోతి అనవమగ్గో, అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. యం యథాభూతం పజానాతి, అచ్చారద్ధవీరియం కరోతి. ఉద్ధచ్చభూమీతి కతా అభిపత్థితం పేసేతి. కోసజ్జభూమీతి గరహితో రహితేహి అఙ్గేహి బుజ్ఝతి యం చక్ఖుసమథపథం, సా ఉపేక్ఖాతి. తేన సా ఉపేక్ఖా తస్స బోజ్ఝఙ్గస్స అఙ్గన్తి కరిత్వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి వుచ్చతే. ఏసో సుత్తనిద్దేసో.

౯౩. తత్థ కతమా దేసనా? అస్మిం సుత్తే చత్తారి అరియసచ్చాని దేసితాని. తత్థ కతమో విచయో? సీలవతో అవిప్పటిసారో యావ విముత్తి ఇమిస్సాయ పుచ్ఛాయ మినికిమత్థస్సమీతి ద్వే పదాని పుచ్ఛా ద్వే పదాని విసజ్జనాని ద్వీహి పదేహి ద్వే అభిఞ్ఞం ద్వీహి చేవ పదేహి విసజ్జనా కిం పుచ్ఛతి నిబ్బాధికం కాయభూమిం కమ్మస్స తథా హి పతిట్ఠా చ అసేక్ఖే ధమ్మే ఉప్పాదేతి. తత్థ కతమా యుత్తి? సీలవతో అవిప్పటిసారో భవతి కిం నిచ్ఛన్దస్స చ విరాగో అత్థి ఏసా యుత్తి. తత్థ కతమం పదట్ఠానం? వీరియం వీరియిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. సమాధి సమాధిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. వీరియం అదోసస్స పదట్ఠానం. సమాధి అలోభస్స పదట్ఠానం. పఞ్ఞా అమోహస్స పదట్ఠానం. వీరియిన్ద్రియం తిణ్ణం మగ్గఙ్గానం పదట్ఠానం, సమ్మావాచాయ సమ్మాకమ్మన్తస్స సమ్మాఆజీవస్స. సమాధిన్ద్రియం తిణ్ణం మగ్గఙ్గానం పదట్ఠానం, సమ్మాసఙ్కప్పస్స సమ్మావాచాయ సమ్మాసమాధినో. పఞ్ఞిన్ద్రియం ద్విన్నం మగ్గఙ్గానం పదట్ఠానం, సమ్మాసతియా సమ్మాదిట్ఠియా చ.

తత్థ కతమో లక్ఖణో? సీలక్ఖన్ధే వుత్తే సబ్బే తయో ఖన్ధా వుత్తా భవన్తి, సీలమేవ హి సేలోపమతా యథా సేలో సబ్బపచ్చత్థికేహి అకరణీయో ఏవం తం చిత్తం సబ్బకిలేసేహి న కమ్పతీతి, అయం అమోహో. విరత్తం [పస్స ఉదా. ౩౪ ఉదానపాళియం] రజనీయేసూతి అయం అలోభో. కోపనేయ్యే న కుప్పతీతి అయం అదోసో. తత్థ పఞ్ఞా అమోహో కుసలమూలం, అలోభో అలోభోయేవ, అదోసో అదోసోయేవ. ఇమేహి తీహి కుసలమూలేహి సేక్ఖభూమియం ఠితో అసేక్ఖమగ్గం ఉప్పాదేతి. సేక్ఖభూమి సమ్పత్తికమ్మధమ్మే ఉప్పాదేతి, సా చ సమ్మావిముత్తి, యఞ్చ విముత్తిరసఞాణదస్సనం ఇమే దస అసేక్ఖానం అరహత్తం ధమ్మా. తత్థ అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన చతుబ్బిధా భావనాపి లబ్భతి. సీలభావనా కాయభావనా చిత్తభావనా పఞ్ఞాభావనా చ. తత్థ సమ్మాకమ్మన్తేన సమ్మాఆజీవేన చ కాయో భావితో. సమ్మావాచాయ సమ్మావాయామేన చ సీలం భావితం. సమ్మాసఙ్కప్పేన సమ్మాసమాధినా చ చిత్తం భావితం. సమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాసతియా చ పఞ్ఞా భావితా. ఇమాయ చతుబ్బిధాయ భావనాయ ద్వే ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ. చిత్తం భావనాయ సమథో, పఞ్ఞా భావనాయ విపస్సనా. తత్థ పఞ్ఞా అవిజ్జాపహానేన చిత్తం ఉపక్కిలేసేహి అమిస్సీకతన్తి. పఞ్ఞా భావనాయ చిత్తభావనంయేవ పరిపూరేతి. ఏవం యస్స సుభావితం చిత్తం కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీతి. అపి చ ఖో పన తస్స ఆయస్మతో అబ్యాపాదధాతు అధిముత్తా, న సో పేతం సమాపన్నో తస్స సఙ్ఖాపహారం దేతి, సఙ్ఖావితక్కితే సరీరే దుక్ఖం న వేదియతి, అయం సుత్తత్థో.

౯౪. తత్థ కతమా దేసనా? ఇమమ్హి సుత్తే దస అసేక్ఖా అరహత్తధమ్మా దేసితా అప్పమాణా చ సమ్మా విభావనా. తత్థ కతమో విచయో? సేలోపమతా యే యే ధమ్మా వేదనీయసుఖదుక్ఖోపగతా, తే సబ్బే నిరూపం వానుపస్సన్తానం వూపగతా కాయతో వేదయితపరిక్ఖారో అప్పవత్తితో దుక్ఖం న వేదియతి. తత్థ కతమా యుత్తి, యస్సేవం భావితం చిత్తం కుతో తం [నం (క.)] దుక్ఖమేస్సతీతి. తీసు భావనాసు దుక్ఖం నక్ఖమతి చిత్తం చిత్తభావనాయ చ. నిరోధభావనాయ చ ఆనన్తరికా సమాధిభావనాయ చ. ఇతి యస్సేవం భావితం చిత్తన్తి సమాధి ఫలస్స పదట్ఠానం.

తత్థ కతమో లక్ఖణో? యస్సేవం భావితం [పస్స ఉదా. ౩౪ ఉదానపాళియం] చిత్తన్తి చిత్తాని భావితాని యథా పఠమం నిద్దిట్ఠాని పఞ్ఞా సీలం కాయో చిత్తం, సీలమ్పి సుభావితం కాయికచేతసికఞ్చ ఠితత్తా నానుపకమ్పతీతి వేదనాపి తథా సఞ్ఞాపి సఙ్ఖారాపి. కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీతి సుఖమ్పి నానుగచ్ఛతి, అదుక్ఖమసుఖమ్పి నాగతన్తి.

తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? ఇధ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే దుక్ఖేన అధికా భవిస్సన్తి, తే ఏవరూపాహి సమాపత్తీహి విరహిస్సన్తి. అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. యే చ అప్పసన్నా, తే హి భవిస్సన్తి, పసన్నానఞ్చ పీతిపామోజ్జం భవిస్సతి, అయం తత్థ భగవతో అధిప్పాయో. ఆవట్టోతి నత్థి ఆవట్టనస్స భూమి.

విభత్తీతి యస్సేవం భావితం చిత్తం కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీతి దువిధో నిద్దేసో – దుక్ఖహేతునిద్దేసో చ పటిపక్ఖనిద్దేసో చ. కో సో దుక్ఖహేతు? యతో దుక్ఖం ఆగచ్ఛతి పటిపక్ఖే వుత్తే సేసధమ్మానం సీలం హేతు చ పచ్చయో చ, తే సబ్బే ధమ్మా వుత్తా హోన్తి. ఏకబోధిపక్ఖియే ధమ్మే వుత్తే సబ్బే బోధగమనీయా ధమ్మా వుత్తా భవన్తి.

తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? ఇమమ్హి సుత్తే భగవతో కో అధిప్పాయో? యే అవిప్పటిసారేన ఛన్దికా, తే సీలపారిపూరీ భవన్తి పామోజ్జఛన్దికా అవిప్పటిసారీపారిపూరీ, అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో…పే… అయం చతుబ్యూహో హారో.

తత్థ కతమో ఆవట్టో? ఇదం సుత్తం నిబ్బేధభాగియం. యో నిబ్బేధో, అయం నిరోధో. యేన నిబ్బిజ్ఝతి, సో మగ్గో. యం నిబ్బిజ్ఝతి, తం దుక్ఖం. యం నిబ్బేధగామినా మగ్గేన పహీయతి, సముదయోయం వుత్తో.

తత్థ కతమా విభత్తి? సీలవతో అవిప్పటిసారోతి విభజ్జబ్యాకరణీయం, పరామసన్తస్స నత్థి అవిప్పటిసారో యావ దోసకతం కాయేన వా వాచాయ వా అకుసలం ఆరభతి. కిఞ్చిపిస్స ఏవం హోతి ‘‘సుకతమేతం సుచరితమేతం నో చస్స తేన అవిప్పటిసారేన పామోజ్జం జాయతి యావ విముత్తి, తస్స సీలవతో అవిప్పటిసారో’’తి విభజ్జబ్యాకరణీయం, అయం విభత్తిహారో.

తత్థ కతమా పరివత్తనా? ఇమేహి సత్తహి ఉపనిసాసమ్పత్తీహి ఏకాదస ఉపనిసా విభత్తియం పజహానం పజహన్తి, అయం పరివత్తనా.

తత్థ కతమా వేవచనా? ఇమేసం అరియధమ్మానం బలబోజ్ఝఙ్గవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం ఇమాని వేవచనాని.

తత్థ కతమా పఞ్ఞత్తి? సీలవతో అవిప్పటిసారోతి సీలక్ఖన్ధే నేక్ఖమ్మపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం, నిసజ్జపఞ్ఞత్తి చ ఏవం దస అఙ్గాని ద్వీహి ద్వీహి అఙ్గేహి పఞ్ఞత్తాని.

తత్థ కతమో ఓతరణో? ఇదం నిబ్బేధభాగియసుత్తం పఞ్చసు ఓతిణ్ణం యథా యం పఠమం నిద్దిట్ఠం ఏవమిన్ద్రియాదిఖన్ధధాతుఆయతనేసు నిద్దిసితబ్బాని.

తత్థ కతమో సోధనో హారో? సీలవతో అవిప్పటిసారోతి న తావ సుద్ధో ఆరమ్భో అవిప్పటిసారినో పామోజ్జన్తి న తావ సుద్ధో ఆరమ్భో యాని ఏకాదస పదాని దేసితాని యదా తదా సుద్ధో ఆరమ్భో, అయం సోధనో.

తత్థ కతమో అధిట్ఠానో? సీలవేమత్తతాయ పఞ్ఞత్తం ఏవం దస పదాని సబ్బాని సీలక్ఖన్ధస్స ఆనిసంసో, తే చ పతిరూపదేసవాసో చ పచ్చయో అత్తసమ్మాపణిధానఞ్చ హేతు, సమాధిక్ఖన్ధస్స సుఖం హేతు పస్సద్ధి పచ్చయో, యేన ఝానసహజాతి చ ఠానన్తి ఝానఙ్గా అపరో పరియాయో కామేసు ఆదీనవానుపస్సనా సమాధినో పచ్చయో నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసదస్సావితా హేతు.

తత్థ కతమా సమారోపనా? యం వీరియిన్ద్రియం, సో సీలక్ఖన్ధో. యం సీలం, తే చత్తారో ధమ్మా పధానా. యం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి, సో పాతిమోక్ఖసంవరో.

౯౫. యస్స సేలోపమం చిత్తన్తి గాథా [పస్స ఉదా. ౩౪ ఉదానే], సేలోపమన్తి ఉపమా యథా సేలో వాతేన న కమ్పతి న ఉణ్హేన న సీతేన సంకమ్పతి. యథా అనేకా అచేతనా, తే ఉణ్హేన మిలాయన్తి, సీతేన అవసుస్సన్తి, వాతేన భజన్తి. న ఏవం సేలో విరత్తం రజనీయేసు దోసనీయే న దుస్సతీతి కారణం దోసనీయే దోమనస్సన్తం, న దుట్ఠేన వా కమ్పతి ఉణ్హేన వా, సో మిలాయతి సీతేన వా అవసుస్సతి, ఏవం చిత్తం రాగేన నానుస్సతి సీతేన కమ్పతీతి. కిం కారణం? విరత్తం రజనీయేసు దోసనీయే న దుస్సతి. కిం కారణం? దోసనీయే పనస్సన్తి న దుస్సతి, అదుట్ఠం తం న కోసిస్సన్తి, తేన కుప్పనీయే న కుప్పతి, యస్సేవం భావితం చిత్తం కుతో తం దుక్ఖనిద్దేసో చ కుతో ఏవరూపస్స దుక్ఖం ఆగమిస్సతీతి నిద్దిట్ఠం.

పరివత్తనాతి కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీతి యం చేతసికం సుఖం అనుపాదిసేసా అయం నత్థి సోపాదిసేసా అయం అత్థి. పున ఏవమాహంసు తం ఖణం తం ముహుత్తం ఉభయమేవ అవేదయితం సోపాదిసేసం యఞ్చ అనుపాదిసేసం యఞ్చ తం ఖణం తం ముహుత్తం అనుపాదిసేసం యఞ్చ సోపాదిసేసం చ అవేదయితం. సుఖమాపన్నస్స అనావత్తికన్తి అయమేత్థ విసేసో పరివత్తనా.

తత్థ కతమో వేవచనో? యస్సేవం భావితం చిత్తం వా భావితం సుభావితం అనుట్ఠితం వత్థుకతం సుసమారద్ధం. చిత్తన్తి మనో విఞ్ఞాణం మనిన్ద్రియం మనోవిఞ్ఞాణధాతు.

తత్థ కతమా పఞ్ఞత్తి? చిత్తం మనో సఙ్ఖారా వూపసమపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం. సమాధి అసేక్ఖపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తో. దుక్ఖం ఉచ్ఛిన్నపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞత్తం.

తత్థ కతమో ఓతరణో? చిత్తే నిద్దిట్ఠే పఞ్చక్ఖన్ధా నిద్దిట్ఠా హోన్తి, అయం ఖన్ధేసు ఓతరణో, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా నిద్దిట్ఠాయ అట్ఠారస ధాతుయో నిద్దిట్ఠా హోన్తి, అయం ధాతూసు ఓతరణో. మనాయతనే నిద్దిట్ఠే సబ్బాని ఆయతనాని నిద్దిట్ఠాని హోన్తి. తత్థ మనాయతనం నామరూపస్స పదట్ఠానం. నామరూపపచ్చయా సళాయతనం. తథా పటిచ్చసముప్పాదే. అయం ఓతరణో. తత్థ కతమో సోధనో సుద్ధోయేవ ఆరమ్భో.

తత్థ కతమో అధిట్ఠానో? ఛళిన్ద్రియం భావనా ఏకత్తాయం పఞ్ఞత్తి ఛట్ఠితేన కాయో ఏకత్తాయ పఞ్ఞత్తో.

తత్థ కతమో పరిక్ఖారో? చిత్తస్స పుబ్బహేతు సముప్పాదాయ మనసికారో చ తప్పోణతా చ యం అసమాహితభూమియం చ విసేసధమ్మానం అభావితత్తా చిత్తసతతం గచ్ఛతి, సచే సమాధినో సుఖం హేతు అవిప్పటిసారో పచ్చయో, అయం హేతు అయం పచ్చయో పరిక్ఖారో.

తత్థ కతమా సమారోపనా? యస్సేవం భావితన్తి తస్స ధమ్మా సమారోపయితబ్బా. కాయో సీలం పఞ్ఞా భావితచిత్తన్తి అనభిరతం అనపణతం అనేకం అనుతం అనాపజ్జాసత్తం అయం సమఞ్ఞాయతనా న తస్స సేక్ఖస్స సమ్మాసమాధి సబ్బే అసేక్ఖా దస అరహన్తధమ్మా నిద్దిట్ఠా హోన్తి. అసేక్ఖభాగియాని సుత్తాని.

౯౬. యస్స నూన, భన్తే, కాయగతాసతి అభావితా, అయం సో అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం [సబ్రహ్మచారీనం (క.)] ఆసజ్జ సమాపజ్జ అప్పటినిసజ్జ జనపదచారికం పక్కమేయ్య, సో ఆయస్మా ఇమస్మిం విప్పటిజానాతి ద్వే పజాని పటిజానాతి చిత్తభావనాయఞ్చ దిట్ఠియా పహానం, కాయభావనాయఞ్చ దిట్ఠిప్పహానం, కాయభావనాయఞ్చ తణ్హాపహానం, యం పఠమం ఉపమం కరోతి. అసుచినాపి సుచినాపి పథవీ నేవ అట్టియతి న జిగుచ్ఛతి న పీతిపామోజ్జం పటిలభతి, ఏవమేవ హి పథవీసమేన సో చేతసా అన్వయేన అప్పకేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన విహరామీతి. ఇతి సో ఆయస్మా కిం పటిజానాతి, కాయభావనాయ సుఖిన్ద్రియపహానం పటిజానాతి, చిత్తభావనాయ సోమనస్సిన్ద్రియపహానం పటిజానాతి. కాయికా వేదనా రాగానుసయమనుగతానం సుఖిన్ద్రియం పటిక్ఖిపతి. న హి వేదనాక్ఖన్ధం యా చేతసికా సుఖవేదనా తత్థ అయం పటిలాభపచ్చయా ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం. సోతం పటిక్ఖిపతి, న హి మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం. తత్థ చతూసు మహాభూతేసు రూపక్ఖన్ధస్స అనుసయపటిఘపహానం భణతి. కామే రూపఞ్చ తఞ్చ అసేక్ఖభూమియం. కాయే కాయానుపస్సనా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారఞ్చ. బలేన చ ఉస్సాహేన చ సబ్బం మనసి కతత్తానం పహానం మేదం కతాలికాయ చ పురిసేన చ మణ్డనకజాతికేన చ, ఏతేహి ఇమస్స మాతాపితుసమ్భూతం పచ్చవేక్ఖణం, సో కాయేన చ కాయానుపస్సనాయ చ చిత్తేన చ చిత్తానుపస్సనాయ చ ద్వే ధమ్మే ధారేతి. కాయకిలేసవత్థుం చిత్తేన చ చిత్తసన్నిస్సయే చిత్తేన సుభావితేన సత్తన్నం చ సమాపత్తీనం విహరితుం పటిజానాతి.

గహపతిపుత్తోపమతాయ చ యథా గహపతిపుత్తస్స నానారఙ్గానం వత్థకరణ్డకో పుణ్ణో భవేయ్య, సో యం యదేవ వత్థయుగం పుబ్బణ్హసమయే ఆకఙ్ఖతి, పుబ్బణ్హసమయే నిబ్బాపేతి, ఏవం మజ్ఝన్హికసమయే, సాయన్హసమయే, ఏవమేవ సో ఆయస్మా చిత్తస్స సుభావితత్తా యథారూపేన విహారేన ఆకఙ్ఖతి పుబ్బణ్హసమయం విహరితుం, తథారూపేన [యథారూపేన (పీ. క.)] పుబ్బణ్హసమయం విహరతి, మజ్ఝన్హికసమయే, సాయన్హసమయే. తేన వేస ఆయస్మతా ఉపమాయ మే ఆసితాయ పథవీ వా అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా భావితచిత్తేన. తేన సో ఆయస్మా ఇదం అట్ఠవిధం భావనం పటిజానాతి చతూసు మహాభూతేసు, కాయభావనం ఉపకచణ్డాలం పురిసమేతకం భవతలాకాసు చిత్తభావనం, ఇమాహి భావనాహి తాయ భావనాయ చ సమథా పారిపూరిమన్తేహి. ఇమేహి చతూహి పఞ్ఞాపారిపూరిమన్తేహి.

౯౭. కథం ఉపకచణ్డాలం పటికూలేసు ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? కాయో పకతియా అప్పటికూలం కాయే ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా సంఖిత్తేన నవ సఞ్ఞా ఇమే పటికూలా ధమ్మా చేసో ఆయస్మా పటికూలతో అజిగుచ్ఛితో కాయగతాసతియా భావనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి, న హి తస్స జిగుచ్ఛప్పహాయ చిత్తం పటికూలతి.

కథం అప్పటికూలేసు ధమ్మేసు పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీతి? కాయో సబ్బలోకస్స అప్పటికూలో తం సో ఆయస్మా అసుభసఞ్ఞాయ విహరతి. ఏవం అప్పటికూలేసు ధమ్మేసు పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీతి అపి సబ్బోయం లోకస్స యమిదం ముణ్డో పత్తపాణీ కులేసు పిణ్డాయ విచరతి, తేన చ సో ఆయస్మా సువణ్ణదుబ్బణ్ణేన అప్పటికూలసఞ్ఞీ చిత్తేన చ కాయేన నిబ్బిదాసహగతేన అప్పటికూలసఞ్ఞీ, ఏవం పటికూలేసు అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? పటికూలేసు చ ధమ్మేసు సుభసఞ్ఞినో ఇత్థిరూపే పటికూలేసు చ జిగుచ్ఛినో వినీలకవిపుబ్బకే తత్థ సో ఆయస్మా పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు ధమ్మేసు తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో చ సమ్పజానో చ? అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు సుభసఞ్ఞినో ఇత్థిరూపే పటికూలేసు చ జిగుచ్ఛినో వినీలకవిపుబ్బకే తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా ‘నేతం మమ’‘నేసోహమస్మి’‘నేసో మే’ అత్తాతి విహరతి. ఏవం తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో.

అపరో పరియాయో. తేధాతుకో లోకసన్నివాసో సబ్బబాలపుథుజ్జనానం అప్పటికూలసఞ్ఞా. తత్థ చ ఆయస్మా సారిపుత్తో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. ఏవం అప్పటికూలేసు ధమ్మేసు పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? పటికూలసఞ్ఞినో సబ్బసేక్ఖా ఇధ కా తేధాతుకే సబ్బలోకే. తత్థ కతమో భూమిప్పత్తో సమాధిఫలే సచ్ఛికతో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? కిం కారణం? న హి తం అత్థి యస్స లోకస్స పహానాయ పటికూలసఞ్ఞీ ఉప్పాదేయ్య.

కథం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? తేధాతుకే లోకసన్నివాసే యావ కామలోకభూమతా హి రాగానం వీతరాగానం పటికూలసమతా రూపారూపధాతుం అప్పటికూలసమతా. తత్థ చ ఆయస్మా సారిపుత్తో పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. ఏవం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? యం కిఞ్చి పరతో దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం తం వచనం అప్పటికూలం యావతా వాచసో అప్పతిరూపా తథా జనస్స అప్పటికూలసఞ్ఞా. తత్థ ఆయస్మా సారిపుత్తో అభిఞ్ఞాయ సచ్ఛికతో అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి, ఏవం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

౯౮. కథం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో? యఞ్చ నేసం సమనుపస్సతి యే ధమ్మా దుచ్చరితా, తే ధమ్మా అప్పటికూలా. తత్థ ఆయస్మా సారిపుత్తో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి యే ధమ్మా దుచ్చరితా, తే ధమ్మా అనిట్ఠవిపాకా. యే ధమ్మా సుచరితా, తే ఆచయగామినో. సో చ సుచరితం ఆచయగామినిం కరిత్వా దుచ్చరితం అనిట్ఠవిపాకం కరిత్వా తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి.

అథ పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలేసు చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. తణ్హా పటికూలధమ్మా కిం కారణం? తణ్హావసేన హి సత్తా ద్వీహి ధమ్మేహి సత్తా, కబళీకారే ఆహారే రసతణ్హాయ సత్తా, ఫస్సే సుఖసఞ్ఞాయ సత్తా. తత్థాయస్మా సారిపుత్తో కబళీకారే చ ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి, ఫస్సే చ దుక్ఖసఞ్ఞీ విహరతి. ఏవం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? తణ్హాక్ఖయం అనుత్తరం నిబ్బానం తథా బాలపుథుజ్జనానం పటికూలసఞ్ఞా పహతసఞ్ఞా చ. తత్థాయస్మతో సారిపుత్తస్స అప్పటికూలసఞ్ఞా అబ్యాపాదసఞ్ఞా చ సామం పఞ్ఞాయ పస్సిత్వా ఏవం పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలేసు చ అప్పటికూలేసు చ ధమ్మేసు అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? తతియే చ నిబ్బానే పటికూలసఞ్ఞినో యసేన చ కిత్తిని చ అప్పటికూలసఞ్ఞినో. తత్థాయస్మా సారిపుత్తో అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం సమ్మాపఞ్ఞాయ పటిజానన్తో పటికూలఞ్చ అప్పటికూలఞ్చ ధమ్మం తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి.

కథం పటికూలం అప్పటికూలఞ్చ ధమ్మం తదుభయం అభినివజ్జయిత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి? సతో చ సమ్పజానో చ, యఞ్చ సమనుపస్సతి అనునయో అప్పటికూలో ధమ్మో పటిఘో చ పటికూలో ధమ్మో, తత్థాయస్మా సారిపుత్తో అనునయస్స పటిఘప్పహీనత్తా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో చ. యఞ్చస్స సమనుపస్సతి అయం పఞ్చవిధా అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా. అయం సుత్తనిద్దేసో.

౯౯. తత్థ కతమో దేసనాహారో? ఇమమ్హి సుత్తే కిం దేసితబ్బం? తత్థ వుచ్చతే, ఇమమ్హి సుత్తే దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో దేసితో, తథా విముత్తం చిత్తం పచ్చవేక్ఖణా చ అధిపఞ్ఞాధమ్మం దేసితం.

తత్థ కతమో విచయో? యే కాయే కాయానుపస్సినో విహరన్తి, తేసం చిత్తం అనునయప్పటిఘేన న విహరతి అనునయప్పటిఘేన చాభిరమమానస్స చిత్తం సమగ్గతం భవిస్సతీతి భావనాయ బలమేతం, అయం విచయో హారో.

తత్థ కతమో యుత్తిహారో? కాయభావనాయ చ చిత్తభావనాయ చ న కిఞ్చి సబ్రహ్మచారీ అతిమఞ్ఞిస్సతీతి. అత్థి ఏసా యుత్తి, అయం యుత్తిహారో.

తత్థ కతమో పదట్ఠానో హారో? కాయభావనాయ పఠమస్స సతి ఉపట్ఠానస్స పదట్ఠానం. యా పథవీసమచిత్తతా, సా అనిచ్చానుపస్సనాయ పదట్ఠానం.

తత్థ కతమో లక్ఖణో? యం పథవీసమేన చేతసా విహరతి అత్తానుపస్సీ పథవీసమేన గిహీ విహరతి. కో అత్థో పథవీసమేనాతి? యథా యే చ సేలోపమతాయ అకమ్మయుత్తా ఏవమేవ పథవీసమో అయం హిరియతాయ. అయం లక్ఖణో.

తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? ఇమమ్హి బ్యాకరణే కో తస్స ఆయస్మతో అధిప్పాయో? యే కేచి అరహన్తా ఇన్ద్రియభావనం ఆకఙ్ఖియన్తి, తే పథవీసమతం ఉప్పాదయిస్సన్తీతి. అయం అధిప్పాయో.

తత్థ కతమో ఆవట్టోతి? నత్థి ఆవట్టస్స భూమి.