౮. సుత్తవేభఙ్గియం

౧౧౮. పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ చ భవతణ్హాయ చ. తత్థ అవిజ్జానీవరణానం తణ్హాసంయోజనానం సత్తానం పుబ్బకోటి న పఞ్ఞాయతి. తత్థ యే సత్తా తణ్హాసంయోజనా, తే అజ్ఝోసానబహులా మన్దవిపస్సకా. యే పన ఉస్సన్నదిట్ఠికా సత్తా, తే విపస్సనాబహులా మన్దజ్ఝోసానా.

తత్థ తణ్హాచరితా సత్తా సత్తసఞ్ఞాభినివిట్ఠా అనుప్పాదవయదస్సినో. తే పఞ్చసు ఖన్ధేసు అత్తానం సమనుపస్సన్తి ‘‘రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తాన’’న్తి. ఏవం పఞ్చక్ఖన్ధా. అఞ్ఞేహి ఖన్ధేహి అత్తానం సమనుపస్సన్తి తస్స ఉస్సన్నదిట్ఠికా సత్తా విపస్సమానా ఖన్ధే ఉజుం అత్తతో సమనుపస్సన్తి. తే రూపం అత్తకో సమనుపస్సన్తి. యం రూపం, సో అత్తా. యో అహం, తం రూపం. సో రూపవినాసం పస్సతి, అయం ఉచ్ఛేదవాదీ. ఇతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పఠమాభినిపాతా సక్కాయదిట్ఠియో పఞ్చ ఉచ్ఛేదం భజన్తి ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి. ఏకమేకమ్హి ఖన్ధే తీహి పదేహి పచ్ఛిమకేహి సస్సతం భజతి ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి. ఇతో బహిద్ధాతే పబ్బజితా తణ్హాచరితా కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తేన యే చ నిస్సన్దేన దిట్ఠిచరితా అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తేన యేవ దిట్ఠిసుఖేన ఏత్తావతా బాహిరకో పయోగో.

తత్థ దిట్ఠిచరితా సత్తా యే అరియధమ్మవినయం ఓతరన్తి, తే ధమ్మానుసారినో హోన్తి. యే తణ్హాచరితా సత్తా అరియం ధమ్మవినయం ఓతరన్తి, తే సద్ధానుసారినో హోన్తి.

తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా, తే కామేసు దోసదిట్ఠీ, న చ యే కామేసు అనుసయా సమూహతా, తే అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తేసం సత్థా ధమ్మం దేసేతి. అఞ్ఞో వా సావకో కామేహి నత్థి అత్థోతి తే చ పుబ్బేయేవ కామేహి అనత్థికా ఇతి కామే అప్పకసిరేన పటినిస్సజ్జన్తి. తే చేతసికేన దుక్ఖేన అనజ్ఝోసితా. తేన వుచ్చతి ‘‘సుఖా పటిపదా’’తి. యే పన తణ్హాచరితా సత్తా, తే కామేసు అజ్ఝోసితా, తేసం సత్థా వా ధమ్మం దేసేతి. అఞ్ఞతరో వా భిక్ఖు కామేహి నత్థి అత్థోతి, తే పియరూపం దుక్ఖేన పటినిస్సజ్జన్తి. తేన వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖా పటిపదా’’తి. ఇతి ఇమే సబ్బసత్తా ద్వీసు పటిపదాసు సమోసరణం గచ్ఛన్తి దుక్ఖాయఞ్చ సుఖాయఞ్చ.

తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా, తే ద్విధా ముదిన్ద్రియా చ తిక్ఖిన్ద్రియా చ. తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా తిక్ఖిన్ద్రియా సుఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, ఖిప్పఞ్చ అభిసమేన్తి, తేన వుచ్చతి ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞా సుఖా పటిపదా’’తి. తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా ముదిన్ద్రియా పఠమం తిక్ఖిన్ద్రియం ఉపాదాయ దన్ధతరం అభిసమేన్తి, తే సుఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, దన్ధఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి ‘‘సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా’’తి. తత్థ తణ్హాచరితా సత్తా ద్విధా తిక్ఖిన్ద్రియా చ ముదిన్ద్రియా చ. తత్థ యే తణ్హాచరితా సత్తా తిక్ఖిన్ద్రియా దుక్ఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, ఖిప్పఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా’’తి. తత్థ యే తణ్హాచరితా సత్తా ముదిన్ద్రియా పఠమం తిక్ఖిన్ద్రియం ఉపాదాయ దన్ధతరం అభిసమేన్తి, తే దుక్ఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, దన్ధఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా’’తి. ఇమా చతస్సో పటిపదాయో అపఞ్చమా అఛట్ఠా. యే హి కేచి నిబ్బుతా నిబ్బాయిస్సన్తి వా ఇమాహి చతూహి పటిపదాహి అనఞ్ఞాహి అయం పటిపదాచతుక్కేన కిలేసే నిద్దిసతి. యా చతుక్కమగ్గేన అరియధమ్మేసు నిద్దిసితబ్బా, అయం వుచ్చతి సీహవిక్కీళితో నామ నయో.

౧౧౯. తత్రిమే చత్తారో ఆహారా. చత్తారో విపల్లాసా ఉపాదానా యోగా గన్థా ఆసవా ఓఘా సల్లా విఞ్ఞాణట్ఠితియో అగతిగమనాతి, ఏవం ఇమాని సబ్బాని దస పదాని. అయం సుత్తస్స సంసన్దనా.

చత్తారో ఆహారా. తత్థ యో చ కబళీకారో ఆహారో యో చ ఫస్సో ఆహారో, ఇమే తణ్హాచరితేన పహాతబ్బా. తత్థ యో చ మనోసఞ్చేతనాహారో యో చ విఞ్ఞాణాహారో, ఇమే దిట్ఠిచరితేన పహాతబ్బా.

పఠమో ఆహారో పఠమో విపల్లాసో, దుతియో ఆహారో దుతియో విపల్లాసో, తతియో ఆహారో తతియో విపల్లాసో, చతుత్థో ఆహారో చతుత్థో విపల్లాసో. ఇమే చత్తారో విపల్లాసా అపఞ్చమా అఛట్ఠా. ఇదఞ్చ పమాణా చత్తారో ఆహారా.

తత్థ పఠమే విపల్లాసే ఠితో కామే ఉపాదియతి, ఇదం కాముపాదానం. దుతియే విపల్లాసే ఠితో అనాగతం భవం ఉపాదియతి, ఇదం సీలబ్బతుపాదానం. తతియే విపల్లాసే ఠితో విపరీతో దిట్ఠిం ఉపాదియతి, ఇదం దిట్ఠుపాదానం. చతుత్థే విపల్లాసే ఠితో ఖన్ధే అత్తతో ఉపాదియతి, ఇదం అత్తవాదుపాదానం.

తత్థ కాముపాదానే ఠితో కామే అభిజ్ఝాయతి గన్థతి, అయం అభిజ్ఝాకాయగన్థో. సీలబ్బతుపాదానే ఠితో బ్యాపాదం గన్థతి, అయం బ్యాపాదకాయగన్థో. దిట్ఠుపాదానే ఠితో పరామాసం గన్థతి, అయం పరామాసకాయగన్థో. అత్తవాదుపాదానే ఠితో పపఞ్చన్తో గన్థతి, అయం ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో.

తస్స గన్థితా కిలేసా ఆసవన్తి. కిఞ్చి పన వుచ్చతి విప్పటిసారో. యే విప్పటిసారా [యో విప్పటిసారో (పీ. క.)] తే అనుసయా. తత్థ అభిజ్ఝాకాయగన్థేన కామాసవో, బ్యాపాదకాయగన్థేన భవాసవో, పరామాసకాయగన్థేన దిట్ఠాసవో, ఇదం సచ్చాభినివేసకాయగన్థేన అవిజ్జాసవో.

తే చత్తారో ఆసవా వేపుల్లభావం గతా ఓఘా హోన్తి, తేన వుచ్చన్తి ‘‘ఓఘా’’తి. తత్థ కామాసవో కామోఘో, భవాసవో భవోఘో, అవిజ్జాసవో అవిజ్జోఘో, దిట్ఠాసవో దిట్ఠోఘో.

తే చత్తారో ఓఘా ఆసయమనుపవిట్ఠా అనుసయసహగతా వుచ్చన్తి. సల్లాతి హదయమాహచ్చ తిట్ఠన్తా. తత్థ కామోఘో రాగసల్లం, భవోఘో దోససల్లం, అవిజ్జోఘో మోహసల్లం, దిట్ఠోఘో దిట్ఠిసల్లం.

ఇమేహి చతూహి సల్లేహి పరియాదిన్నం విఞ్ఞాణం చతూసు ధమ్మేసు తిట్ఠతి రూపే వేదనాయ సఞ్ఞాయ సఙ్ఖారేసు. ఇమా చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో. తత్థ రాగసల్లేన నన్దూపసేచనం రూపూపగం విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి. దోససల్లేన వేదనూపగం మోహసల్లేన సఞ్ఞూపగం దిట్ఠిసల్లేన నన్దూపసేచనం సఙ్ఖారూపగం విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి.

చతూహి విఞ్ఞాణట్ఠితీహి చతుబ్బిధం అగతిం గచ్ఛన్తి ఛన్దా దోసా భయా మోహా. రాగేన ఛన్దా అగతిం గచ్ఛతి, దోసేన దోసా అగతిం గచ్ఛతి, మోహేన మోహా అగతిం గచ్ఛతి, దిట్ఠియా భయా అగతిం గచ్ఛతి. ఇతి ఇదఞ్చ కమ్మం ఇమే చ కిలేసా. అయం సంసారస్స హేతు.

౧౨౦. తత్థిమా చతస్సో దిసా కబళీకారాహారో ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో కాముపాదానం కామయోగో అభిజ్ఝాకాయగన్థో కామాసవో కామోఘో రాగసల్లం రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి ఛన్దా అగతిగమనం. అయం పఠమా దిసా.

ఫస్సో ఆహారో ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో సీలబ్బతుపాదానం భవయోగోబ్యాపాదో కాయగన్థో భవాసవో భవోఘో దోససల్లం వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి దోసా అగతిగమనం, అయం దుతియా దిసా.

మనోసఞ్చేతనాహారో ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో దిట్ఠుపాదానం దిట్ఠియోగో పరామాసకాయగన్థో దిట్ఠాసవో దిట్ఠోఘో దిట్ఠిసల్లం సఞ్ఞూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి భయా అగతిగమనం. అయం తతియా దిసా.

విఞ్ఞాణాహారో ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో అత్తవాదుపాదానం అవిజ్జాయోగో ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో అవిజ్జాసవో అవిజ్జోఘో మోహసల్లం సఙ్ఖారూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి మోహా అగతిగమనం, అయం చతుత్థీ దిసా. ఇతి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం పఠమేన పదేన పఠమాయ దిసాయ ఆలోకనం. అయం వుచ్చతి దిసాలోకనా.

చతూహి విపల్లాసేహి అకుసలపక్ఖే దిసావిలోకనా కిలేసం సంయోజేత్వా అయం అకుసలపక్ఖే దిసావిలోకనాయ భూమి పఞ్చన్నం దసన్నం సుత్తానం యాని పఠమాని పదాని ఇమేసం ధమ్మానం కో అత్థో? ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఏవం దుతియా ఏవం తతియా ఏవం చతుత్థీ. అయం పఠమా సంసన్దనా.

ఇమినా పేయ్యాలేన సబ్బే కిలేసా చతూసు పదేసు పక్ఖిపితబ్బా. తతో కుసలపక్ఖే చతస్సో పటిపదా చత్తారి ఝానాని చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో విహారా దిబ్బో బ్రహ్మా అరియో ఆనేఞ్జో చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతధమ్మా చత్తారో అధిట్ఠానా చత్తారో సమాధయో ఛన్దసమాధి వీరియసమాధి చిత్తసమాధి వీమంసాసమాధి. చత్తారో ధమ్మా సుఖభాగియా నాఞ్ఞత్ర బోజ్ఝఙ్గా నాఞ్ఞత్ర తపసా నాఞ్ఞతిన్ద్రియసంవరా నాఞ్ఞత్ర సబ్బనిస్సగ్గా చత్తారి అప్పమాణాని.

తత్థ దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా భావియమానా బహులీకరియమానా పఠమం ఝానం పరిపూరేతి, పఠమం ఝానం పరిపుణ్ణం పఠమం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతి, పఠమం సతిపట్ఠానం పరిపుణ్ణం పఠమం విహారం పరిపూరేతి, పఠమో విహారో పరిపుణ్ణో పఠమం సమ్మప్పధానం పరిపూరేతి, పఠమం సమ్మప్పధానం పరిపుణ్ణం పఠమం అచ్ఛరియం అబ్భుతధమ్మం పరిపూరేతి, పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పరిపుణ్ణో పఠమం అధిట్ఠానం పరిపూరేతి, పఠమం అధిట్ఠానం పరిపుణ్ణం ఛన్దసమాధిం పరిపూరేతి, ఛన్దసమాధి పరిపుణ్ణో ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియసంవరో పరిపుణ్ణో పఠమం మేత్తాఅప్పమాణం పరిపూరేతి. ఏవం యావ సబ్బనిస్సగ్గో చతుత్థం అప్పమాణం పరిపూరేతి.

తత్థ పఠమా చ పటిపదా పఠమఞ్చ ఝానం పఠమఞ్చ సతిపట్ఠానం పఠమో చ విహారో పఠమఞ్చ సమ్మప్పధానం పఠమో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో సచ్చాధిట్ఠానఞ్చ ఛన్దసమాధి చ ఇన్ద్రియసంవరో చ మేత్తా చ అప్పమాణం. అయం పఠమా దిసా.

దుక్ఖా చ [దుతియా చ (క.)] పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా దుతియం ఝానం దుతియఞ్చ సతిపట్ఠానం దుతియో చ విహారో దుతియఞ్చ సమ్మప్పధానం దుతియో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో చాగాధిట్ఠానం చిత్తసమాధి చత్తారో ఇద్ధిపాదా కరుణా చ అప్పమాణం, అయం దుతియా దిసా.

సుఖా చ [తతియా చ (క.)] పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా తతియఞ్చ ఝానం తతియఞ్చ సతిపట్ఠానం తతియో చ విహారో తతియఞ్చ సమ్మప్పధానం తతియో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పఞ్ఞాధిట్ఠానఞ్చ వీరియసమాధి చ బోజ్ఝఙ్గా చ ముదితా చ అప్పమాణం. అయం తతియా దిసా.

సుఖా చ [చతుత్థీ చ (క.)] పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చతుత్థం ఝానం చతుత్థఞ్చ సతిపట్ఠానం చతుత్థో చ విహారో చతుత్థఞ్చ సమ్మప్పధానం చతుత్థో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో ఉపసమాధిట్ఠానఞ్చ వీమంసాసమాధి చ సబ్బనిస్సగ్గో చ ఉపేక్ఖా అప్పమాణఞ్చ. అయం చతుత్థీ దిసా. ఇమాసం చతస్సన్నం దిసానం ఆలోకనా. అయం వుచ్చతి దిసాలోకనో నామ నయో.

తత్థాయం యోజనా. చత్తారో చ ఆహారా చతస్సో చ పటిపదా, చత్తారో చ విపల్లాసా చత్తారో చ సతిపట్ఠానా, చత్తారి చ ఉపాదానాని చత్తారి చ ఝానాని చత్తారో చ యోగా విహారా చ, గన్థా చ సమ్మప్పధానా చ, ఆసవా చ అచ్ఛరియా అబ్భుతధమ్మా చ, ఓఘా చ అధిట్ఠానాని చ, సల్లా చ సమాధయో, విఞ్ఞాణట్ఠితియో చత్తారో చ సుఖభాగియా ధమ్మా, చత్తారి చ అగతిగమనాని చత్తారి చ అప్పమాణాని ఇతి కుసలాకుసలానం పటిపక్ఖవసేన యోజనా, అయం వుచ్చతి దిసాలోకనో నయో.

తస్స చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని పరియోసానం, యో చ ధమ్మో కుసలాకుసలనిద్దేసే పఠమో దిసానిద్దేసో, ఇమస్స సోతాపత్తిఫలం పరియోసానం దుతియం సకదాగామిఫలం, తతియం అనాగామిఫలం, చతుత్థం అరహత్తఫలం.

తత్థ కతమో తిపుక్ఖలో నయో? యే చ దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి ద్వే పుగ్గలా, యే చ సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి ద్వే పుగ్గలా.

ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం యో పుగ్గలో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, యో చ పుగ్గలో దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి. ఇమే ద్వే పుగ్గలా భవన్తి. తత్థ యో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యో పచ్ఛిమో పుగ్గలో సాధారణో, అయం విపఞ్చితఞ్ఞూ. యో పుగ్గలో దన్ధాభిఞ్ఞాయ దుక్ఖాయ పటిపదాయ నియ్యాతి, అయం నేయ్యో. ఇమే చత్తారో భవిత్వా తీణి హోన్తి, తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స సమథపుబ్బఙ్గమా విపస్సనా, నేయ్యస్స విపస్సనాపుబ్బఙ్గమో సమథో, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స సమథవిపస్సనా యుగనద్ధా. ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స ముదుకా దేసనా, నేయ్యస్స తిక్ఖా దేసనా, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స తిక్ఖముదుకా దేసనా.

ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, నేయ్యస్స అధిచిత్తసిక్ఖా, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స అధిసీలసిక్ఖా. ఇతి ఇమేసం పుగ్గలానం చతూహి పటిపదాహి నియ్యానం.

తత్థ అయం సంకిలేసో, తీణి అకుసలమూలాని తయో ఫస్సా తిస్సో వేదనా తయో ఉపవిచారా తయో సంకిలేసా తయో వితక్కా తయో పరిళాహా తీణి సఙ్ఖతలక్ఖణాని తిస్సో దుక్ఖతాతి.

తీణి అకుసలమూలానీతి లోభో అకుసలమూలం, దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం. తయో ఫస్సాతి సుఖవేదనీయో ఫస్సో, దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో. తిస్సో వేదనాతి సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. తయో ఉపవిచారాతి సోమనస్సోపవిచారో దోమనస్సోపవిచారో ఉపేక్ఖోపవిచారో. తయో సంకిలేసాతి రాగో దోసో మోహో. తయో వితక్కాతి కామవితక్కో బ్యాపాదవితక్కో విహింసావితక్కో. తయో పరిళాహాతి రాగజో దోసజో మోహజో. తీణి సఙ్ఖతలక్ఖణానీతి ఉప్పాదో ఠితి వయో. తిస్సో దుక్ఖతాతి దుక్ఖదుక్ఖతా విపరిణామదుక్ఖతా సఙ్ఖతదుక్ఖతా.

తత్థ లోభో అకుసలమూలం కుతో సముట్ఠితం? తివిధం ఆరమ్మణం మనాపికం అమనాపికం ఉపేక్ఖాఠానియఞ్చ. తత్థ మనాపికేన ఆరమ్మణేన లోభో అకుసలమూలం సముట్ఠహతి. ఇతి మనాపికా ఆరమ్మణా సుఖవేదనీయో ఫస్సో, సుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే సుఖవేదనా, సుఖవేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే సోమనస్సూపవిచారో, సోమనస్సూపవిచారం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే రాగో, రాగం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే కామవితక్కో, కామవితక్కం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే రాగజో పరిళాహో రాగజం పరిళాహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే ఉప్పాదో సఙ్ఖతలక్ఖణో, ఉప్పాదం సఙ్ఖతలక్ఖణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే విపరిణామదుక్ఖతా.

దోసో అకుసలమూలం కుతో సముట్ఠితం? అమనాపికేన ఆరమ్మణేన దోసో అకుసలమూలం సముట్ఠితం. ఇతి అమనాపికా ఆరమ్మణా దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో, దుక్ఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే దుక్ఖవేదనా, దుక్ఖవేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే దోమనస్సూపవిచారో, దోమనస్సూపవిచారం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే దోసో, దోసం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే బ్యాపాదవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే దోసజో పరిళాహో, దోసజం పరిళాహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం సఙ్ఖతలక్ఖణం, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం సఙ్ఖతలక్ఖణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే దుక్ఖదుక్ఖతా వేదనా.

మోహో అకుసలమూలం కుతో సముట్ఠితం? ఉపేక్ఖాఠానియేన ఆరమ్మణేన మోహో అకుసలమూలం సముట్ఠితం. ఇతి ఉపేక్ఖాఠానియా ఆరమ్మణా అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖవేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే ఉపేక్ఖూపవిచారో, ఉపేక్ఖూపవిచారం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే మోహో, మోహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే విహింసావితక్కో, విహింసావితక్కం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే మోహజో పరిళాహో, మోహజం పరిళాహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే వయో సఙ్ఖతలక్ఖణం, వయం సఙ్ఖతలక్ఖణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతే సఙ్ఖతదుక్ఖతా, ఇతి అయం తిణ్ణం కిలేసానం నిద్దేసో, అయం వుచ్చతే కుసలపక్ఖే తిపుక్ఖలో నయో.

ఇతి తీణి అకుసలమూలాని న చతుత్థాని న పఞ్చమాని, తయో ఫస్సాతి తిస్సో వేదనా యావ సఙ్ఖతదుక్ఖతాతి, యో కోచి అకుసలపక్ఖో, సబ్బో సో తీసు అకుసలమూలేసు సమోసరతి.

తత్థ కతమో కుసలపక్ఖో? తీణి కుసలమూలాని, తిస్సో పఞ్ఞా సుతమయీ పఞ్ఞా చిన్తామయీ పఞ్ఞా భావనామయీ పఞ్ఞా. తయో సమాధీ సవితక్కసవిచారో…పే… తిస్సో సిక్ఖా అధిసీలసిక్ఖా…పే… సిక్ఖా. తీణి నిమిత్తాని సమథనిమిత్తం పగ్గహనిమిత్తం ఉపేక్ఖానిమిత్తం. తయో వితక్కా నేక్ఖమ్మవితక్కో…పే… అవిహింసావితక్కో. తీణి ఇన్ద్రియాని అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి విత్థారో. తయో ఉపవిచారా నేక్ఖమ్మూపవిచారో అబ్యాపాదూపవిచారో అవిహింసూపవిచారో. తిస్సో ఏసనా కామేసనా భవేసనా బ్రహ్మచరియేసనా. తయో ఖన్ధా సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో పఞ్ఞాక్ఖన్ధో.

తత్థ యం అలోభో కుసలమూలం, తం సుతమయిపఞ్ఞం పరిపూరేతి, సుతమయీ పఞ్ఞా పరిపుణ్ణా సవితక్కం సవిచారం సమాధిం పరిపూరేతి, సవితక్కో సవిచారో సమాధి పరిపుణ్ణో అధిచిత్తసిక్ఖం పరిపూరేతి, అధిచిత్తసిక్ఖా పరిపుణ్ణా సమథనిమిత్తం పరిపూరేతి, సమథనిమిత్తం పరిపుణ్ణం నేక్ఖమ్మవితక్కం పరిపూరేతి, నేక్ఖమ్మవితక్కో పరిపుణ్ణో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం పరిపుణ్ణం నేక్ఖమ్మూపవిచారం పరిపూరేతి, నేక్ఖమ్మూపవిచారో పరిపుణ్ణో కామేసనం పజహతి, కామేసనప్పహానం సమాధిక్ఖన్ధం పరిపూరేతి.

అదోసో కుసలమూలం చిన్తామయిపఞ్ఞం పరిపూరేతి, చిన్తామయీ పఞ్ఞా పరిపుణ్ణా అవితక్కవిచారమత్తం సమాధిం పరిపూరేతి. అవితక్కవిచారమత్తో సమాధి పరిపుణ్ణో అధిసీలసిక్ఖం పరిపూరేతి, అధిసీలసిక్ఖా పరిపుణ్ణా ఉపేక్ఖానిమిత్తం పరిపూరేతి, ఉపేక్ఖానిమిత్తం పరిపుణ్ణం అబ్యాపాదవితక్కం పరిపూరేతి, అబ్యాపాదవితక్కో పరిపుణ్ణో అఞ్ఞిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అఞ్ఞిన్ద్రియం పరిపుణ్ణం అబ్యాపాదూపవిచారం పరిపూరేతి, అబ్యాపాదూపవిచారో పరిపుణ్ణో భవేసనం పజహతి, భవేసనప్పహానం సీలక్ఖన్ధం పరిపూరేతి.

అమోహో కుసలమూలం భావనామయిపఞ్ఞం పరిపూరేతి, భావనామయీపఞ్ఞా పరిపుణ్ణా అవితక్కఅవిచారం సమాధిం పరిపూరేతి, అవితక్కో అవిచారో సమాధి పరిపుణ్ణో అధిపఞ్ఞాసిక్ఖం పరిపూరేతి, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా పరిపుణ్ణా పగ్గహనిమిత్తం పరిపూరేతి, పగ్గహనిమిత్తం పరిపుణ్ణం అఞ్ఞాతావినో ఇన్ద్రియం పరిపూరేతి, అఞ్ఞాతావినో ఇన్ద్రియం పరిపుణ్ణం అవిహింసూపవిచారం పరిపూరేతి, అవిహింసూపవిచారో పరిపుణ్ణో బ్రహ్మచరియేసనం పరిపూరేతి, బ్రహ్మచరియేసనా పరిపుణ్ణా పఞ్ఞాక్ఖన్ధం పరిపూరేతి.

ఇతి ఇమే తయో ధమ్మా కుసలపక్ఖికా సబ్బే కుసలా ధమ్మా తీహి తికనిద్దేసేహి నిద్దిసియన్తి తీణి విమోక్ఖముఖాని తస్స పరియోసానం. తత్థ పఠమేన అప్పణిహితం, దుతియేన సుఞ్ఞతం, తతియేన అనిమిత్తం. అయం వుచ్చతి దుతియో తిపుక్ఖలో నామ నయో.

తత్థ యే ఇమే తయో పుగ్గలా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యోతి. ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం యే చ పుగ్గలా సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ, సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, తే ద్వే పుగ్గలా. యే చ ద్వే పుగ్గలా దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ, దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇమే చత్తారో తేన విసేసేన ద్వే భవన్తి దిట్ఠిచరితో చ తణ్హాచరితో చ. ఇమే చత్తారో భవిత్వా తయో భవన్తి, తయో భవిత్వా ద్వే భవన్తి. ఇమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో, అవిజ్జా చ తణ్హా చ, అహిరికఞ్చ అనోత్తప్పఞ్చ, అస్సతి చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ, నీవరణాని చ సంయోజనాని చ, అజ్ఝోసానఞ్చ అభినివేసో చ, అహంకారో చ మమంకారో చ, అస్సద్ధియఞ్చ దోవచస్సఞ్చ, కోసజ్జఞ్చ అయోనిసో చ మనసికారో, విచికిచ్ఛా చ అభిజ్ఝా చ, అసద్ధమ్మస్సవనఞ్చ అసమాపత్తి చ.

తత్థ అవిజ్జా చ అహిరికఞ్చ అస్సతి చ నీవరణాని చ అజ్ఝోసానఞ్చ అహంకారో చ అస్సద్ధియఞ్చ కోసజ్జఞ్చ విచికిచ్ఛా చ అసద్ధమ్మస్సవనఞ్చ, అయం ఏకా దిసా.

తణ్హా చ అనోత్తప్పఞ్చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ సంయోజనాని చ అభినివేసో చ మమంకారో చ దోవచస్సతా చ అయోనిసో మనసికారో చ అభిజ్ఝా చ అసమాపత్తి చ, అయం దుతియా దిసా. దసన్నం దుకానం దస పదాని పఠమాని కాతబ్బాని. సంఖిత్తేన అత్థం ఞాపేన్తి పటిపక్ఖే కణ్హపక్ఖస్స సబ్బేసం దుకానం దస పదాని దుతియకాని, అయం దుతియా దిసా.

ఇతి అకుసలానం ధమ్మానం దుక్ఖనిద్దేసో, అయం సముదయో. యం తం ధమ్మం అజ్ఝావసతి నామఞ్చ రూపఞ్చ ఇదం దుక్ఖం ఇతి అయఞ్చ సముదయో, ఇదఞ్చ దుక్ఖం, ఇమాని ద్వే సచ్చాని దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ నన్దియావట్టస్స నయస్స పఠమనిద్దేసో.

తత్థ కతమో కుసలపక్ఖో? సమథో చ విపస్సనా చ, విజ్జా చ చరణఞ్చ, సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ, అహంకారప్పహానఞ్చ మమంకారప్పహానఞ్చ, సమ్మావాయామో చ యోనిసో చ మనసికారో, సమ్మాసతి చ సమ్మాసమాధి చ, పఞ్ఞా చ నిబ్బిదా చ, సమాపత్తి చ సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ, సోమనస్సఞ్చ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి చ.

తత్థ సమథో చ విజ్జా చ సతి చ హిరీ చ అహంకారప్పహానఞ్చ సమ్మావాయామో చ సమ్మాసతి చ పఞ్ఞా చ సమాపత్తి చ సోమనస్సఞ్చ, ఇమే ధమ్మా ఏకా దిసా. విపస్సనా చ చరణఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఓత్తప్పఞ్చ మమంకారప్పహానఞ్చ యోనిసో మనసికారో చ సమ్మాసమాధి చ నిబ్బిదా చ సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి చ, అయం దుతియా దిసా. ఇతి కుసలపక్ఖే చ అకుసలపక్ఖే చ నన్దియావట్టస్స పన నయస్స చతస్సో దిసా.

తాసు యాని అకుసలపక్ఖస్స పఠమాని పదాని అకుసలాని కుసలేహి పహానం గచ్ఛన్తి, తాని కుసలపక్ఖే దుతియేహి పదేహి పహానం గచ్ఛన్తి. తేసం పహానా రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి యాని అకుసలపక్ఖస్స దుతియాని అకుసలపదాని పహానం గచ్ఛన్తి, తాని కుసలపక్ఖస్స పఠమేహి పదేహి పహానం గచ్ఛన్తి. తేసం పహానా అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి పరియోసానం. ఇమేసం తిణ్ణం నయానం పఠమో నయో సీహవిక్కీళితో నామ. అట్ఠ పదాని చత్తారి చ కుసలాని చత్తారి చ అకుసలాని ఇమాని అట్ఠ పదాని మూలపదాని, అత్థనయేన దుతియో తిపుక్ఖలో. సో ఛహి ధమ్మేహి నేతి కుసలమూలాని చ నేతి అకుసలమూలాని చ, ఇతి ఇమాని ఛ పదాని పురిమకాని చ అట్ఠ మూలపదాని ఇమాని చుద్దస పదాని అట్ఠారసన్నం మూలపదానం. తత్థ యో పచ్ఛిమకో నయో నన్దియావట్టో, సో చతూహి ధమ్మేహి నేతి. అవిజ్జాయ చ తణ్హాయ చ సమథేన చ విపస్సనాయ చ, ఇమే చత్తారో ధమ్మా ఇమాని అట్ఠారస మూలపదాని తీసు నయేసు నిద్దిట్ఠాని.

తత్థ యాని నవ పదాని కుసలాని, తత్థ సబ్బం కుసలం సమోసరతి. తేసఞ్చ నవన్నం మూలానం చత్తారి పదాని సీహవిక్కీళితనయే తీణి తిపుక్ఖలే ద్వే నన్దియావట్టే, ఇచ్చేతే కుసలస్స పక్ఖా. తత్థ యాని నవ పదాని కుసలాని, తత్థ సబ్బం కుసలం యుజ్జతి. తత్థ సీహవిక్కీళితే నయే చత్తారి పదాని తీణి తిపుక్ఖలే ద్వే నన్దియావట్టే ఇమాని నవ పదాని కుసలాని నిద్దిట్ఠాని.

తత్థ యాని నన్దియావట్టే నయే చత్తారి పదాని, తత్థ అట్ఠారస మూలపదాని సమోసరన్తి. యథా కథం, సమథో చ అలోభో చ అదోసో చ అసుభసఞ్ఞా చ దుక్ఖసఞ్ఞా చ ఇమాని కుసలపక్ఖే పఞ్చ పదాని సమథం భజన్తి. విపస్సనా చ అమోహో చ అనిచ్చసఞ్ఞా చ అనత్తసఞ్ఞా చ ఇమాని చత్తారి పదాని విపస్సనం భజన్తి. ఇమాని నవ పదాని కుసలాని ద్వీసు పదేసు యోజితాని, తత్థ అకుసలపక్ఖే నవన్నం అకుసలమూలపదానం యా చ తణ్హా యో చ లోభో యో చ దోసో యా చ సుభసఞ్ఞా యా చ సుఖసఞ్ఞా, ఇమాని పఞ్చ పదాని తణ్హం భజన్తి. యా చ అవిజ్జా యో చ మోహో యా చ నిచ్చసఞ్ఞా యా చ అత్తసఞ్ఞా, ఇమాని చత్తారి పదాని అవిజ్జం భజన్తి. ఏతాని నవ పదాని అకుసలాని సుసంఖిత్తాని. ఇతి తయో నయా ఏకం నయం న పవిట్ఠా. ఏవం అట్ఠారస మూలపదాని నన్దియావట్టనయే నిద్దిసితబ్బాని.

కథం అట్ఠారస మూలపదాని, తిపుక్ఖలే నయే యుజ్జన్తి? నవన్నం పదానం కుసలానం, విపస్సనా చ అమోహో చ అనిచ్చసఞ్ఞా చ అనత్తసఞ్ఞా చ, ఇమాని చత్తారి పదాని; అమోహో చ సమథో చ అలోభో చ అసుభసఞ్ఞా చ, ఇమాని చత్తారి పదాని; లోభో చ దోసో చ, ఏవం ఇమాని నవ పదాని తీసు కుసలేసు యోజేతబ్బాని. తత్థ నవన్నం పదానం అకుసలానం తణ్హా చ లోభో చ సుభసఞ్ఞా చ సుఖసఞ్ఞా చ, ఇమాని చత్తారి పదాని లోభో అకుసలమూలం; అవిజ్జా చ మోహో చ నిచ్చసఞ్ఞా చ అత్తసఞ్ఞా చ అయం మోహో అయం దోసో, యే చ ఇమాని నవ పదాని తీసు అకుసలేసు యోజితాని. ఏవం అట్ఠారస మూలపదాని కుసలమూలేసు చ యోజేత్వా తిపుక్ఖలేన నయేన నిద్దిసితబ్బాని.

కథం అట్ఠారస మూలపదాని సీహవిక్కీళితే నయే యుజ్జన్తి? తణ్హా చ సుభసఞ్ఞా చ, అయం పఠమో విపల్లాసో. లోభో చ సుఖసఞ్ఞా చ, అయం దుతియో విపల్లాసో. అవిజ్జా చ నిచ్చసఞ్ఞా చ, అయం తతియో విపల్లాసో. మోహో చ అత్తసఞ్ఞా చ, అయం చతుత్థో విపల్లాసో. ఇతి నవ పదాని అకుసలమూలాని చతూసు పదేసు యోజితాని. తత్థ నవన్నం మూలపదానం కుసలానం సమథో చ అసుభసఞ్ఞా చ, ఇదం పఠమం సతిపట్ఠానం. అలోభో చ దుక్ఖసఞ్ఞా చ, ఇదం దుతియం సతిపట్ఠానం. విపస్సనా చ అనిచ్చసఞ్ఞా చ, ఇదం తతియం సతిపట్ఠానం. అమోహో చ అనత్తసఞ్ఞా చ, ఇదం చతుత్థం సతిపట్ఠానం. ఇమాని అట్ఠారస మూలపదాని సీహవిక్కీళితనయం అనుపవిట్ఠాని. ఇమేసం తిణ్ణం నయానం యా భూమి చ యో రాగో చ యో దోసో చ ఏకం నయం పవిసతి. ఏకస్స నయస్స అకుసలే వా ధమ్మే కుసలే వా ధమ్మే విఞ్ఞాతే పటిపక్ఖో అన్వేసితబ్బో, పటిపక్ఖే అన్వేసిత్వా సో నయో నిద్దిసితబ్బో, తమ్హి నయే నిద్దిట్ఠో. యథా ఏకమ్హి నయే సబ్బే నయా పవిట్ఠా తథా నిద్దిసితబ్బా. ఏకమ్హి చ నయే అట్ఠారస మూలపదాని పవిట్ఠాని, తమ్హి ధమ్మే విఞ్ఞాతే సబ్బే ధమ్మా విఞ్ఞాతా హోన్తి. ఇమేసం తిణ్ణం నయానం సీహవిక్కీళితనయస్స చత్తారి ఫలాని పరియోసానం. పఠమాయ దిసాయ పఠమం ఫలం, దుతియాయ దిసాయ దుతియం ఫలం, తతియాయ దిసాయ తతియం ఫలం, చతుత్థాయ దిసాయ చతుత్థం ఫలం. తిపుక్ఖలస్స నయస్స తీణి విమోక్ఖముఖాని పరియోసానం. పఠమాయ దిసాయ అప్పణిహితం, దుతియాయ దిసాయ సుఞ్ఞతం, తతియాయ దిసాయ అనిమిత్తం. నన్దియావట్టస్స నయస్స రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అవిజ్జావిరాగా చ పఞ్ఞావిముత్తి పరియోసానం. పఠమాయ దిసాయ రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, దుతియాయ దిసాయ అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి. ఇమే తయో నయా ఇమేసం తిణ్ణం నయానం అట్ఠారసన్నం మూలపదానం ఆలోకనా, అయం వుచ్చతి దిసాలోకనో [దిసాలోచనో (క.)] నయో. ఆలోకేత్వాన జానాతి ‘‘అయం ధమ్మో ఇమం ధమ్మం భజతీ’’తి సమ్మా యోజనా. కుసలపక్ఖే అకుసలపక్ఖే చ అయం నయో అఙ్కుసో నామ. ఇమే పఞ్చ నయా.

తత్థిమా ఉద్దానగాథా

తణ్హా చ అవిజ్జాపి చ, లోభో దోసో తథేవ మోహో చ;

చత్తారో చ విపల్లాసా, కిలేసభూమీ నవ పదాని.

యే చ సతిపట్ఠానా, సమథో చ విపస్సనా కుసలమూలా;

ఏతం సబ్బం కుసలం, ఇన్ద్రియభూమీ నవ పదాని.

సబ్బకుసలం నవహి పదేహి యుజ్జతి, నవహి చేవ అకుసలం;

ఏతే తే మూలపదా, ఉభతో అట్ఠారస పదాని.

తణ్హా చేవ అవిజ్జా చ, సమథో చ విపస్సనా;

యో నేతి సబ్బేసు యోగయుత్తో, అయం నయో నన్దియావట్టో.

యం కుసలమూలేహి, నయతి కుసలఅకుసలమూలేహి;

భూతం తథం అవితథం, తిపుక్ఖలం తం నయం ఆహు.

సో నేతి విపల్లాసేహి, కిలేసఇన్ద్రియేహి చ;

ధమ్మే తం నయం వినయమాహు, సీహవిక్కీళితం నామ.

వేయ్యాకరణే వుత్తే, కుసలతాహి అకుసలతాహి చ;

తయో ఆలోకయతి, అయం నయో దిసాలోచనో నామ.

ఓలోకేత్వా దిసాలోచనేన, ఉక్ఖిపియ యం సమానేతి;

సబ్బే కుసలాకుసలే, అయం నయో అఙ్కుసో నామ.

నయసముట్ఠానం.

పేటకోపదేసే మహాకచ్చాయనస్స థేరస్స సుత్తవిభఙ్గస్స