౪. సుత్తవిచయచతుత్థభూమి

౪౦. తత్థ కతమో సుత్తవిచయో?

తత్థ కుసలేహి ధమ్మేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి పుబ్బాపరసో సాధుకం ఉపపరిక్ఖియతి. కింను ఖో ఇదం సుత్తం ఆరభి…పే… తేహి సుత్తేహి సహ అధిసన్నట్ఠేహి యుజ్జతి ఉదాహు న యుజ్జతీతి?

యథా భగవా కిలేసే ఆదిమ్హి తత్థ దేసేతి. కిం దేసితం? తేసం కిలేసానం పహానం ఉదాహు నో దేసితన్తి ఉపపరిక్ఖితబ్బం. యది న దేసితం భగవతి తేసం కిలేసానం పహానం కుసలా ధమ్మా పరియేసితబ్బా యత్థ తే అకుసలా పహానం గచ్ఛన్తి. సచే సమన్నేహమానో న లభతి. తత్థ అకుసలా ధమ్మా అపకడ్ఢితబ్బా వీమంసితబ్బా, సంకిలేసభాగియసుత్తం, యది కిలేసా అపకడ్ఢియన్తా. యే వా న దేన్తి తత్థ ఉపపరిక్ఖితబ్బా అరియమగ్గధమ్మా తాసు భూమీసు కిలేసా పహానం గచ్ఛన్తి, ఉదాహు న గచ్ఛన్తీతి. యత్తకా పన కిలేసా దేసితా. న తత్తకా అరియధమ్మా దేసితా. యత్థ కిలేసా పహానం గచ్ఛన్తి, తత్థ యే కిలేసా అరియధమ్మానం పటిపక్ఖేన న యుజ్జన్తి, తే అపకడ్ఢితబ్బా, సచే అపకడ్ఢియన్తా యోజనం దేతి. తత్థ ఏవం వీమంసితబ్బం. ద్వే తీణి వా తదుత్తరి వా కిలేసా ఏకేన అరియమగ్గేన పహానం గచ్ఛన్తీతి. సచే ఏవం వీమంసియన్తా యోజనం దేతి, తత్థ ఉపపరిక్ఖితబ్బం. పరమ్పరాయ వా పిటకసమ్పదానేన వా సుత్తస్స అత్థో చ నత్థో చ. యం వా న సక్కా సుత్తం నిద్దిసితుం నేవ సుత్తం విచికిచ్ఛితబ్బం. ఏవం యథా ఆదిమ్హి కుసలా ధమ్మా హోన్తి. యే కిలేసా తే పహీనేయ్యాతి. తే ఉపపరిక్ఖితబ్బా. పురో వా కుసలో పటిపక్ఖేన వా పురో దేసనా, అనూనా అనధికా ఉగ్గహేతబ్బా. యథా పఠమో ఉత్తిలో యేసమిదాని కిలేసానం యే అరియధమ్మా దేసితా ఇమే కిలేసా ఇమేహి అరియధమ్మేహి పహీయన్తి, ఉదాహు నప్పహీయన్తీతి విచినితబ్బా. యది ఉపపరిక్ఖియమానా యుజ్జన్తి, గహేతబ్బా. అథ న యుజ్జన్తి, యే కిలేసా అపటిపక్ఖా హోన్తి, తే కిలేసా అపరిపక్ఖితబ్బా. యే చ అరియధమ్మా పటిపక్ఖా హోన్తి, తే అరియధమ్మా అపకడ్ఢితబ్బా. న హి అరియధమ్మా అనాగామికిలేసప్పహానం గచ్ఛన్తి, నాపి అరియధమ్మా సబ్బకిలేసానం పహానాయ సంవత్తన్తి. యథా కుసలా మేత్తా అకుసలో రాగో న తు కుసలా మేత్తాతి కారేత్వా అకుసలస్స రాగస్స పహానాయ సమ్భవతి బ్యాపాదో మేత్తాయ పహానం గచ్ఛతి. తస్మా ఉభో కిలేసా ఉపపరిక్ఖితబ్బా. యో యో చ ధమ్మో ఉపదిసియతి కుసలో వా అకుసలో వా సో అపకడ్ఢితబ్బో. సచే తే యుజ్జన్తి అపకడ్ఢియమానో నత్థి ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ద్వే వా కిలేసా ఏకేన అరియధమ్మేన పహీనేయ్యాతి ద్వీహి వా అరియధమ్మేహి ఏకో వా కిలేసో పహీయతీతి.

అథ వా ఏవమ్పి ఉపపరిక్ఖియమానం యుజ్జతి, తత్థ వీమంసితబ్బం వా యథా యుజ్జతి తత్థ వీమంసితబ్బం వా, యథా నను సక్కా సుత్తం నిద్దిసితుం, న హి సుత్తే విచికిచ్ఛితబ్బం. కిలేసో మం అరియధమ్మేసు దేసితేసు ఉభయతో ఉపపరిక్ఖితబ్బం. కిర యే వా ఇమే కిలేసా దేసితా యే చ అరియధమ్మా దేసితా గాథాయ వా బ్యాకరణేన వా, కిం ను ఖో ఇమే కిలేసా ఇమేహి అరియధమ్మేహి పహీయన్తి, ఉదాహు నప్పహీయన్తి? ఇమే వా అరియధమ్మా ఇమేసం కిలేసానం పహానాయ సంవత్తన్తీతి. కిఞ్చాపి కుసలేహి ధమ్మేహి అకుసలా ధమ్మా పహానం గచ్ఛన్తి. న తు సబ్బేహి అరియధమ్మేహి సబ్బాకుసలా పహానం గచ్ఛన్తి. యథా మేత్తా కుసలో అకుసలో చ రాగో న తు కుసలా మేత్తా అకుసలో రాగోతి కారేత్వా మేత్తాయ రాగో పహానం, బ్యాపాదో మేత్తాయ పహానం గచ్ఛన్తి. ఏవం కిలేసోతి కారేత్వా సుత్తేన పహానం గచ్ఛతి. న సుత్తో ధమ్మోతి కారేత్వా సబ్బం కిలేసస్స పహానాయ సంవత్తతి. యం తు సుత్తస్స అరియధమ్మో సంకిలేసపటిపక్ఖో, సో తేన పహానం గచ్ఛతీతి.

౪౧. తత్థ కుసలే దేసితే సుత్తే బ్యాకరణే వా సంకిలేసా న యుజ్జన్తి అరియధమ్మా వా, తే మహాపదేసే నిద్దిసితబ్బావయవేన అపకడ్ఢితబ్బా. తత్థ కిలేసేహి చ దేసితేహి అరియధమ్మేసు చ యదిపి తేన అరియధమ్మేన తే కిలేసా పహానం గచ్ఛన్తి. తత్థపి ఉత్తరి ఉపపరిక్ఖితబ్బం. కేన కారణేన ఏతే కిలేసా పజహితబ్బా, కేన కారణేన అరియధమ్మా దేసితాతి? యేన యేన వా ఆకారేన అరియధమ్మా దేసితా, తేన తేన పకారేన అయం కిలేసో ఠితో. అత్థి హి ఏకో కిలేసో, తేన వా అరియధమ్మా న అఞ్ఞథా అఞ్ఞథా పహాతబ్బో, యథా దిట్ఠి రాగో అవిజ్జా చ దస్సనేన పహాతబ్బా. సా చే ఏవఞ్చ అవిజ్జా భావనాయ భూమి వా ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా. సాయేవ ఉద్ధంభాగియం అసఙ్ఖతదస్సనాయ విముత్తియా అనిమిత్తేన చేతోసమాధినా అమనసికారేన పహీయతి. ఏవం సాత్థం సబ్యఞ్జనం ఉపపరిక్ఖితబ్బం. యే దస్సనేన పహాతబ్బా కిలేసా దస్సనాకారేన అరియధమ్మో దేసితో, భావనాయ పహాతబ్బా భావనాకారేన అరియధమ్మో దేసితో, పతిసేవనా పహాతబ్బా పతిసేవనాకారేన అరియధమ్మో దేసితో, ఏవం వినోదనపహాతబ్బా యావ సత్త ఆసవా కాతబ్బా, యావఞ్ఞథా. అఞ్ఞథా హేస ధమ్మో పహాతబ్బో అఞ్ఞేనాకారేన అరియధమ్మో దేసితో, సో అరియధమ్మో అఞ్ఞథా పరియేసితబ్బో. యది అయం ధమ్మో పరియేసతో యో చ దేసేతి యేన యేనాకారేన, సో అరియధమ్మో పరియేసితబ్బో, తేనాకారేన కిలేసో పహీయతి. సో తత్థ ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అథ న యుజ్జతి యది హి తేన సుత్తేన విహితం సుత్తం వీమంసితబ్బం. యథా యుజ్జతి, తథా గహేతబ్బం. యథా న యుజ్జతి, తథా న గహేతబ్బం, అద్ధా ఏతం భగవతా న భాసితం, ఆయస్మతా వా దుగ్గహితం, యథా మహాపదేసే నిద్దిసితబ్బం, భగవతా యథాభూతం దేసితం, యో చ ధమ్మో దేసితో కుసలో చ అకుసలో చ తస్స ధమ్మస్స పచ్చయో పరియేసితబ్బో. న హి పచ్చయా వినా ధమ్మో అప్పచ్చయో ఉప్పజ్జతి. తత్థ కో ఆకారో పరియేసనాయ?

తత్థ తథారూపం సహేతు సప్పచ్చయం సోయం ధమ్మో వుత్తోతి ఇదం వీమంసితబ్బం. సో చ పచ్చయో తివిధో – ముదు మజ్ఝో అధిమత్తో. తత్థ ముదుమ్హి పచ్చయే ముదుధమ్మో గహేతబ్బో, ఏవం సత్యేస పచ్చయో దువిధో పరంపరాపచ్చయో చ సమనన్తరపచ్చయో చ. సో పచ్చయో ముదుతేన బ్యాధిమత్తం పరియేసితబ్బం. కిం కారణం? అఞ్ఞతరోపి పచ్చయో అఞ్ఞేహి పచ్చయేహి పరియత్తిం వా పారిపూరిం వా గచ్ఛతి. తత్థ యో ధమ్మో దేసితో, తస్స ధమ్మస్స ఏతేన వా కారణేన వా హేతు పరియేసితబ్బో. యథా పచ్చయో హేతునా పచ్చయేన చ, సో తస్స ధమ్మస్స నిస్సన్దో పరియేసితబ్బో. యథా నిద్దిట్ఠో అధిట్ఠానే పధానం పరియేసతి, సో పచ్చయో పరియేసితబ్బో. న హి ముదుస్స ధమ్మస్స అధిమత్తో నిస్సన్దో అధిమత్తస్స వా నిస్సన్దస్స ముదుధమ్మో, అథ ముదుస్స ముదు మజ్ఝాయ మజ్ఝో అధిమత్తస్స అధిమత్తో యుజ్జతి, తం గహేతబ్బం, అథ న యుజ్జతి న గహేతబ్బం. యఞ్చ భగవా ఆరభతి ధమ్మం దేసేతుం, తంయేవ ధమ్మం మజ్ఝన్తపరియోసానం దేసేతి, యథా సుత్తాధిట్ఠానే ధమ్మా ఆదిమ్హి నిద్దిసతి, తంయేవ బహు తస్స సుత్తస్స పరియోసానం. తస్స హి ధమ్మస్స వసేన తం సుత్తం హోతి గాథా వా బ్యాకరణం ఖుద్దకం మహన్తం వా, యథా పన దువిధా అనురూపన్తి వా థపనా చ దేసనాథపనా. రూపన్తిపి ధమ్మస్స పరియేసితబ్బా. యథా చ భగవతా పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సంవరణం దేసితం తణ్హాయ నిగ్గహణత్థం ఇచ్ఛావ హోతి. దేసేతి యథా గోపాలకోపమే సుత్తే అఞ్ఞేహిపి సుత్తేహి భగవా భాసతి ఇచ్ఛావ హోతి మజ్ఝిమనికాయే వితక్కో అయం భగవతో దేసనానురూపన్తి ఇతి సో ధమ్మో అఞ్ఞేసుపి వేయ్యాకరణేసు పరియేసితబ్బో. న హి ఏకం హి సుత్తే దట్ఠబ్బో. యుజ్జనం తం గహేతబ్బం.

౪౨. తత్థ కతమం అనుఞ్ఞాతం? యం కిఞ్చి సుత్తం భగవతా న భాసితం తఞ్చ సుత్తేసుయేవ న్దిస్సతి, ఏవమేతం ధారేతబ్బం. యథా అసుకేన భాసితన్తి, తం సుత్తం వీమంసితబ్బం. కిం ను ఖో ఇమం సుత్తం అనుఞ్ఞాతం ఖమం భగవతో ఉదాహు నానుఞ్ఞాతం ఖమం, కిఞ్చి రూపఞ్చ సుత్తం భగవతో అనుఞ్ఞాతం ఖమం కిఞ్చి రూపఞ్చ నానుఞ్ఞాతం ఖమం? యం సబ్బసో అనోతారేత్వా దసబలో గోచరం దేసేతి, తం సబ్బం సుత్తం భగవతో నానుఞ్ఞాతం ఖమం. అత్థిపి సో సావకో దసబలానం గోచరం జానాతి ఓధిసో అనోధిసో, తం పన బలం సబ్బసో న జానాతి అఞ్ఞథా నామ సవనేన, యథా ఆయస్మతా సారిపుత్తేన యేన బ్రాహ్మణో ఓవదితో, తస్స ఆయస్మతో నత్థి ఇన్ద్రియబలవేమత్తఞాణం, తేన పుగ్గలపరో [పుగ్గలో పరోపరఞ్చ (పీ.)] పరఞ్చ తం అజానన్తో సతి ఉత్తరికరణీయే ఉప్పాదితో, సో భగవతా అపసాదితో. యథావ ఆయస్మా మహాకస్సపో భాగినేయ్యం ఓవదతి అనన్తరియసమన్నాగతో ఇద్ధిపాటిహీరేన అఙ్గులియో అదీపేత్వా యం సబ్బేసం ధమ్మానం కమ్మసమాదానానం హేతుసో ఠానసో యథాభూతం ఞాణం, తస్స ఆయస్మతో సంవిజ్జతే, తేన నం ఓవదతి, తం భగవా కరోతి.

‘‘సచేపి దస పజ్జోతే, ధారయిస్ససి కస్సప;

నేవ దక్ఖతి రూపాని, చక్ఖు తస్స న విజ్జతీ’’తి.

అపి చ ఖో యథా దూతో రాజవచనేన సత్తమనుసాసతి, ఏవం సేసానుగో అఞ్ఞాతకం ఘోసం పరేసం దేసేతి. అనుఞ్ఞాతఖమసుత్తం గహేతబ్బం. అననుఞ్ఞాతఖమం న గహేతబ్బం.

తత్థ కతమో సుత్తసఙ్కరో? పఞ్చవిధం సుత్తం, సంకిలేసభాగియం వాసనాభాగియం దస్సనభాగియం భావనాభాగియం అసేక్ఖభాగియం. అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య అఞ్ఞం దేసేతి అఞ్ఞస్స చ సుత్తస్స అత్థం అఞ్ఞమ్హి సుత్తే నిద్దిసతి. సుత్తస్స వా హి అనేకాకారం అత్థం నిద్దిసతి. అరియధమ్మసాధనే అత్థం వివరతి. వాసనాభాగియస్స అత్థం దస్సనభాగియేసు నిద్దిసతి. ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం అత్థం ఉద్ధంభాగియేసు నిద్దిసతి. ముదుమజ్ఝానం ఇన్ద్రియానం అధిమత్తేసు సుత్తేసు నిద్దిసతి. ఇతి అయం సుత్తం సమ్భేదం హేతునా చ నిస్సన్దేన చ ఫలేన చ నిద్దేసేన చ ముదుమజ్ఝాధిమత్తతాయపి చ అత్థేన చ బ్యఞ్జనేన చ యో సమ్భేదో, అయం వుచ్చతి సుత్తసఙ్కరో. యో అసమ్భేదో, అయం వుచ్చతి సుత్తవిచయో.

తత్థాయం ఉద్దానగాథా

పురిమానం అక్ఖణ్డం, యథాభూతస్స పచ్చయో;

నిస్సన్దో వాసనాసద్ధి, అనుఞ్ఞా సుత్తసఙ్కరో.

థేరస్స మహాకచ్చాయనస్స

సుత్తవిచయో నామ చతుత్థభూమి.