౫. పఞ్చమభూమి

౪౩. తత్థ కతమో హారవిభఙ్గో? యత్థ సోళస హారా అక్ఖరసో భేదం గచ్ఛన్తి. తత్థ ఆదిమ్హి దేసనాహారో. తత్థ అయం గాథా కుసలా వా అకుసలా వా సచ్చాని వా సచ్చేకదేసో వా. కిం దేసితన్తి? సుత్తే వీమంసా దేసనాహారో. యథా అరియసచ్చాని నిక్ఖేపో చత్తారి సచ్చాని సాధారణాని అసాధారణాని చ. యాని చ అట్ఠారస పదాని దుక్ఖతో సత్త పదాని సఙ్ఖేపేన కాయికేన చేతసికేన దుక్ఖేన, అప్పియసమ్పయోగేన పియవిప్పయోగేన చ తీహి చ సఙ్ఖతాహి. తత్థ తీణి సఙ్ఖతలక్ఖణాని తిస్సో దుక్ఖతా ఉప్పాదో సఙ్ఖతలక్ఖణం, సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖతా చ సఙ్ఖతలక్ఖణం, విపరిణామదుక్ఖతాయ దుక్ఖతాతి అఞ్ఞథత్థం చ సఙ్ఖతలక్ఖణం, దుక్ఖదుక్ఖతాయ చ దుక్ఖతా, ఇమేసం తిణ్ణం సఙ్ఖతలక్ఖణానం తీసు వేదనాభూమీసు అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఉప్పాదో సఙ్ఖతలక్ఖణం, సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ చ దుక్ఖతా తయో సఙ్ఖతలక్ఖణం, సుఖా వేదనాయ చ విపరిణామదుక్ఖతాయ చ దుక్ఖతాతి అఞ్ఞథత్తం సఙ్ఖతలక్ఖణం, దుక్ఖావేదనా దుక్ఖదుక్ఖతా చ దుక్ఖతా ఇమమ్హి ఇమేసు నవపదేసు పఠమకేసు సత్తసు పదేసు సోళససు పదేసు దుక్ఖా పరియేసితబ్బా, ఏకాదస దుక్ఖతాయ చ లక్ఖణం నిద్దేసే నిద్దిట్ఠం. పాతుభావలక్ఖణా జాతియా చ పాతుభావచుతిలక్ఖణో చుతోతి విత్థారేన పన్నరసపదాని కత్తబ్బాని, ఏవం సాధారణాని అసాధారణాని చ సత్తసు దససు పదేసు సఞ్ఞాస తివిధే చ సాసనప్పట్ఠానే అట్ఠారసవిధేసు చ సుత్తాధిట్ఠానేసు దసవిధేసు చ సుత్తవిధేయ్యేసు సోళసవిధేసు చ హారేసు ఏకవీసతివిధాయ చ పవిచయవీమంసాయాతి ఇదం దేసితం. యథాభూతఞ్చ దేసితన్తి, అయం వుచ్చతి దేసనాహారో.

౪౪. తత్థ కతమో విచయో హారో?

పదం పఞ్హా చ పుచ్ఛా చ, కిం పుబ్బం కిఞ్చ పచ్ఛిమం;

అనుగీతి సా చ విచయో, హారో విచయోతి నిద్దిట్ఠో.

పదన్తి పఠమం పదం. తస్స కో అత్థో? యం భగవా పుట్ఠో ఆయస్మతా అజితేన తం గహేతబ్బం, కతిపదాని పుట్ఠాని యథాకిం కేనస్సు నివుతో లోకోతి గాథా, ఇమాని కతిపదాని చత్తారి ఇతి విసజ్జనాయ పుచ్ఛా. యత్తకేహి పదేహి భగవతా విసజ్జితాని పదాని ఇతి పుచ్ఛాయ చ యా పదానం సఙ్కాసనా, ఇదం వుచ్చతి పదన్తి.

పఞ్హాతి ఇమాని చత్తారి పదాని. కతి పఞ్హా? ఏకో వా ద్వే వా తదుత్తరి వా ఇమాని చత్తారి పదాని ఏకో పఞ్హో, అత్థానుపరివత్తి బ్యఞ్జనం హోతి, సమ్బహులానిపి పదాని ఏకమేవత్థం పుచ్ఛతి. ఇమాని చత్తారి పదాని అనుపరివత్తీని తం బ్యఞ్జనేన ఏకో పఞ్హోవ హోతి. కేనస్సు నివుతో లోకోతి లోకం సన్ధాయ పుచ్ఛతి, కేనస్సు నప్పకాసతి కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీతి తంయేవ పుచ్ఛతి. కింసు తస్స మహబ్భయన్తి తంయేవ పుచ్ఛతి. ఏవం అత్థానుపరివత్తి బ్యఞ్జనం ఏకో పఞ్హో హోతి, సో పఞ్హో చతుబ్బిధో ఏకంసబ్యాకరణీయో విభజ్జబ్యాకరణీయో పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో ఠపనియోతి. తత్థ చక్ఖు అనిచ్చన్తి ఏకంసబ్యాకరణీయో, యం అనిచ్చం తం దుక్ఖన్తి విభజ్జబ్యాకరణీయో, సియా అనిచ్చం న చక్ఖు, యానిపి ఆయతనాని చ న చక్ఖు, తానిపి అనిచ్చన్తి న చక్ఖుయేవ, అయం విభజ్జబ్యాకరణీయో, యం చక్ఖు తం చక్ఖున్ద్రియం నేతి పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో, తం చక్ఖు తథాగతోతి ఠపనియో. అఞ్ఞత్ర చక్ఖునాతి ఠపనియో పఞ్హో. ఇదం పఞ్హం భగవా కిం పుచ్ఛితో, లోకస్స సంకిలేసో పుచ్ఛితో. కిం కారణం? తివిధో హి సంకిలేసో తణ్హాసంకిలేసో చ దిట్ఠిసంకిలేసో చ దుచ్చరితసంకిలేసో చ. తత్థ అవిజ్జాయ నివుతోతి అవిజ్జం దస్సేతి, జప్పాతి తణ్హం దస్సేతి, మహబ్భయన్తి అకుసలస్స కమ్మస్స విపాకం దస్సేతి, సోతం నామ సుఖవేదనీయస్స కమ్మస్స దుక్ఖవేదనీయో విపాకో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి భగవా విసజ్జేతి, చతూహి యో పదేహి అవిజ్జాయ నివుతో లోకోతి…పే… ఏవం వుచ్చతి.

౪౫. తదుత్తరి పటిపుచ్ఛతి, సవన్తి సబ్బధి సోతాతి గాథా, చత్తారి పదాని పుచ్ఛతి తం భగవా ద్వీహి పదేహి విసజ్జేతి.

యాని సోతాని లోకస్మిం, సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే.

ఇమాని చత్తారి పదాని ద్వీహి పదేహి విసజ్జేతి. ఇదం పదన్తి పుచ్ఛితో, తస్స సంకిలిట్ఠస్స లోకస్స వోదానం పుచ్ఛితో, సోతాని ఛ తణ్హాకాయా బహులాధివచనేన నిద్దిట్ఠా భవన్తి సబ్బేహి ఆయతనేహి. తాని సోతాని కేన నివారియన్తీతి పరియుట్ఠానపహానం పుచ్ఛతి, కేన సోతా పిధీయరేతి అనుసయసముగ్ఘాతం పుచ్ఛతి. తత్థ భగవా ఛసు ద్వారేసు సతియా దేసేతి, యో హి సమ్పజానో విహరతి సతిదోవారికే చ తస్స ఇన్ద్రియాని గుత్తాని సమ్భవన్తి. తత్థ గుత్తేసు ఇన్ద్రియేసు యా యా విపస్సనా, సా సా తేసం తేసం సోతానం తస్సా చ అవిజ్జాయ యో లోకో నివుతో అచ్చన్తపహానాయ సంవత్తతి. ఏవం సోతాని పిహితానిపి భవన్తి తతో ఉత్తరి పుచ్ఛతి.

పఞ్ఞా చ సతి చ నామరూపస్స ఖో తస్స భగవన్తం పుట్ఠుమాగమ్మ కత్థేతం ఉపసమ్మతి ఇమాని చత్తారి పదాని భగవా ఏకేన పదేన విసజ్జేతి.

యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛి [పుచ్ఛసే పఞ్హం (పీ. క.) పస్స సు. ని. ౧౦౪౩], అజిత తం వదామి తే…పే…;

విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపసమ్మతి.

ఇమినా పఞ్హేన కిం పుచ్ఛతి? అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుం పుచ్ఛతి, తం భగవా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా విసజ్జేతి. తత్థ పఠమేన పఞ్హేన సంకిలేసం పుచ్ఛతి. దుతియేన పఞ్హేన వోదానం పుచ్ఛతి. తతియేన పఞ్హేన సోపాదిసేసనిబ్బానధాతుం పుచ్ఛతి. చతుత్థేన పఞ్హేన అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుం పటిపుచ్ఛతి తతో ఉత్తరి పటిపుచ్ఛతి.

యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా [సేక్ఖా (క.) పస్స సు. ని. ౧౦౪౪] పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిస.

ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛతి. కతి చ పన తే పఞ్హే సఙ్ఖాతధమ్మా చ అరహన్తా సేక్ఖా చ? కిం పుబ్బం కిఞ్చ పచ్ఛిమన్తి అయమత్థో. తత్థ కతరం పఠమం పుచ్ఛతి, కతరం పచ్ఛా? అరహన్తం పఠమం పుచ్ఛతి. సేక్ఖధమ్మే తత్థ కేన పదేన సఙ్ఖాతధమ్మాతి అరహన్తో గహితా, పుథూతి సేక్ఖా గహితా. తేసం మే నిపకోతి సాధారణం పదం భగవన్తం పుచ్ఛతి. తస్స సాధారణాని చ అసాధారణాని చ పఞ్హేసు పుచ్ఛితబ్బాని. తం భగవా విసజ్జేతి. న తథా పుట్ఠం, పఠమం పుట్ఠం, తం పచ్ఛా విసజ్జేతి. యం పచ్ఛా పుచ్ఛితం పఠమం విసజ్జేతి. కిఞ్చ ఇదం పుచ్ఛితం విసుద్ధానం విసుజ్ఝన్తానఞ్చ కా ఇరియాతి ఇదం పుచ్ఛి, తం కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య. మనసానావిలో సియాతి పరియుట్ఠానాని వితక్కేన చ భగవా నివారేతి, ద్వే పన వితక్కఅనావిలతాయ పరియుట్ఠానం, యథా నీవరణేసు నిద్దిట్ఠం. కుసలా సబ్బధమ్మేసూతి అరహన్తం విసజ్జేతి.

కేనస్సు తరతి ఓఘన్తి గాథా, ఇమాని చత్తారి పదాని. చత్తారోయేవ పఞ్హా. కిం కారణం, న హి ఏత్థ అత్థానుపరివత్తి బ్యఞ్జనం [యథానుపరివత్థివజ్జం (పీ. క.)] యథా పఠమం అజితపఞ్హేసు, తస్స న ఏకంసేన బహూని విసజ్జనాని, బహుకా పఞ్హా, ఏకోవ న చాపి, సబ్బే పుచ్ఛతి, పుబ్బే విసజ్జితో, యథా చతుత్థో అజితోపఞ్హే, యం ఏత్థ యథాభూతం పరియేసనాపదబన్ధేన విసజ్జనాయో ఏవం యథాభూతం పరియేసతి. యో పున ఏత్థ యం ఏవం పుచ్ఛతి తత్థ అయమాకారో పుచ్ఛనాయం అన్తోజటా బహిజటాతి గాథా [సం. ని. ౧.౨౯] పుచ్ఛితవిసజ్జనాయ మగ్గితబ్బా. కథం విసజ్జితాతి భగవాతి విసజ్జేతి? సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞోతి గాథా. తత్థ చిత్తభావనాయ సమథా, పఞ్ఞాభావనాయ విపస్సనా. తత్థ ఏవం అనుమీయతి, యే ధమ్మా సమథేన చ విపస్సనాయ చ పహీయన్తి, తే ఇమే అన్తోజటా బహిజటా. తత్థ విసజ్జనం సమథేన రాగో పహీయతి, విపస్సనాయ అవిజ్జా. అజ్ఝత్తవత్థుకో రాగో అన్తోజటా, బాహిరవత్థుకో రాగో బహిజటా. అజ్ఝత్తవత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, అయం అన్తోజటా. ఏకసట్ఠి దిట్ఠిగతాని చ బాహిరవత్థుకాని బహిజటా, యా హి అజ్ఝత్తవత్థుకా యా దిట్ఠిభాగియేన భవిస్సతి, అయం జటా. తథా సంఖిత్తేన యా కాచి అజ్ఝత్తవత్థుకా తణ్హా చ దిట్ఠి చ, అయం అన్తోజటా. యా కాచి బాహిరవత్థుకా తణ్హా చ దిట్ఠి చ, అయం బహిజటా.

యథా దేవతా భగవన్తం పుచ్ఛతి ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి గాథా [సంయుత్తనికాయే]. తత్థ భగవా విసజ్జేతి ‘‘ఛేత్వా నద్ధిం వరత్తం చా’’తి గాథా, ఇదం భగవా దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం విసజ్జేతి. ఇమాయ విసజ్జనాయ భగవా అనుమీయతి కిలేసే ఏత్థ పురిమాయ గాథాయ నిద్దిసితబ్బేన. తం హి చతుచక్కన్తి చత్తారో వా హత్థపాదా. నవద్వారన్తి నవ వణముఖాని. యథా చతుచక్కన్తి చత్తారో ఉపాదానా, ఉపాదానప్పచ్చయా భవో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో. నవద్వారన్తి నవ మానవిధా, మానజాతికాయ హి దుక్ఖం సేయ్యేనమ్హి పరసో తీణి తికాని పుణ్ణం. తికేన సంయుత్తం హి పఞ్చకామగుణికో రాగో. తత్థ నద్ధీతి తణ్హా విసజ్జీయతి. వరత్తన్తి మానం విసజ్జేతి, ఇచ్ఛా లోభో చ పాపకోతి పఞ్చకామగుణికో రాగో. తత్థ విసమలోభో పాపకోతి నిద్దిసియతి సమూలతణ్హన్తి. అఞ్ఞాణమూలకా తణ్హాతి అఞ్ఞాణమూలకా తణ్హా, తణ్హాయ చ దిట్ఠియా చ పహానం. యే చ పున అఞ్ఞేపి కేచి చతుచక్కయోగేన తేనేవ కారణేన చ యుజ్జన్తి, సంసారగామినో ధమ్మా సబ్బే నిద్దిసితబ్బా. తత్థాయం గాథా విసజ్జనా పుచ్ఛాయ చ విసజ్జనాయ సమేతి [సమంతి (పీ.)]. యం యది సన్దేన అథ సహ బ్యాకరణేన అనుగీతియం చ సో విచయోతి భగవా యత్తకాని పదాని నిక్ఖిపతి, తత్తకేహి అనుగాయతి.

౪౬. అట్ఠహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు దూతేయ్యం గన్తుమరహతి [కాతుమరహతి (పీ. క.) పస్స అ. ని. ౮.౧౬]. ఇమాని అట్ఠ పదాని నిక్ఖిత్తాని. ఛహి పదేహి భగవా అనుగాయతి.

‘‘యో వే న బ్యథతి [బ్యాథతి (క.)] పత్వా, పరిసం ఉగ్గవాదినిం;

న చ హాపేతి వచనం, న చ ఛాదేతి సాసనం.

‘‘అసన్దిద్ధిం చ భణతి, పుచ్ఛితో న చ కుప్పతి;

స వే తాదిసకో భిక్ఖు, దూతేయ్యం గన్తుమరహతీ’’తి.

తత్థ పన భగవా యత్తకాని పదాని నిక్ఖిపతి, తత్తకేహి అనుగాయతి. సత్తహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో కల్యాణమిత్తో పియో గరుభావనీయోతి విత్థారేన, ఇదం భగవా సత్తహి పదేహి అనుగాయతి. ఇతి బహుస్సుతవా అనుగాయతి, అప్పతరకథం పదం వా నిక్ఖేపో, బహుస్సుతవా నవ పదాని నిక్ఖేపో, అప్పతరికా అనుగీతియా బహుతరికా అనుగాయతి. అయం వుచ్చతి తే అనుగీతి చ విచయో, అయం విచయో నామ హారో.

తత్థ కతమో యుత్తిహారో?

సబ్బేసం హారానం, యా భూమీ యో చ గోచరో తేసం;

యుత్తాయుత్తి పరిక్ఖా, హారో యుత్తీతి నిద్దిట్ఠో.

హారానం సోళసన్నం యథా దేసనా యథా విచయో యో చ నిద్దిసియతి, అయం నిద్దేసో. అయం పుచ్ఛా సుత్తేసు న యుజ్జతీతి యా తత్థ వీమంసా, అయం యుత్తి.

యథా హి సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి, అత్థి హేతు అత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ, సహేతూ సప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తి, అత్థి హేతు అత్థి పచ్చయో సత్తానం విసుద్ధియా. సీలవతా, ఆనన్ద, పుగ్గలేన న వేయ్యాకరణియా కిన్తి మే విప్పటిసారో ఉప్పాదేయ్య…పే… అబ్యాకరణం కత్తబ్బం, అయం విసుద్ధియా మగ్గో. తస్స హేతు కో పచ్చయో, సీలక్ఖన్ధస్స చత్తారి చత్తారి హేతు చ పచ్చయో చ. సప్పురిససంసేవో యో చ పతిరూపదేసవాసో చ, అయం ఉపాదాపచ్చయతా సప్పచ్చయో. యం పోరాణకమ్మం అస్స విపాకో పచ్చయో, తాయ పచ్చయాయ అత్తసమ్మాపణిధి, అయం హేతు. ఇతి సీలక్ఖన్ధో సహేతు సప్పచ్చయోతి ఇదం లోకికం సీలం.

యం పన లోకుత్తరం సీలం, తస్స తీణి ఇన్ద్రియాని పచ్చయో – సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం – అయం పచ్చయో. సతిన్ద్రియఞ్చ పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ హేతు. పఞ్ఞాయ నిబ్బేధగామినియా, యం సీలం జాయతి. సోతాపన్నస్స చ సీలం తేనాయం హేతు అయం పచ్చయో. యం పున సమాధినో పస్సద్ధి చ పీతి చ పామోజ్జం పచ్చయో. యం సుఖం హేతు తేన సమాధిక్ఖన్ధో సహేతు సప్పచ్చయో. యం సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, అయం పఞ్ఞా. తస్స పరతోఘోసో అజ్ఝత్తం చ యోనిసో మనసికారో హేతు చ పచ్చయో చ, ఇతి ఇమే తయో ఖన్ధా సహేతూ సప్పచ్చయా ఏవం సత్త పఞ్ఞా. సత్తబ్యాకరణీసు చ సుత్తేసు న యుజ్జతి. అయం యుత్తిహారో. సో చతూసు మహాపదేసేసు దట్ఠబ్బో.

౪౭. తత్థ కతమం పదట్ఠానం?

ధమ్మం దేసేతి జినో, తస్స చ ధమ్మస్స యం పదట్ఠానం;

ఇతి యావ సబ్బధమ్మా, ఏసో హారో పదట్ఠానో.

తత్థ పఞ్చకామగుణా కామరాగస్స పదట్ఠానం. యేసం కేసఞ్చి కామరాగో ఉప్పజ్జతి ఉప్పన్నో వా ఉప్పజ్జిస్సతి వా, ఏతేసు యేపి పఞ్చసు రూపేసు ఆయతనేసు నాఞ్ఞత్ర ఏతేహి కామరాగస్స పదట్ఠానన్తి. వుచ్చతే, తేన పఞ్చ కామగుణా కామరాగస్స పదట్ఠానం. పఞ్చిన్ద్రియాని రూపరాగస్స పదట్ఠానం. మనిన్ద్రియం భవరాగస్స పదట్ఠానం. పఞ్చక్ఖన్ధా సక్కాయదిట్ఠియా పదట్ఠానం. ఏకసట్ఠి దిట్ఠిగతాని దిట్ఠిరాగస్స పదట్ఠానం. కామధాతు కామరాగస్స పదట్ఠానం. అరూపధాతు అరూపరాగస్స పదట్ఠానం. సుఖసఞ్ఞా కామరాగస్స పదట్ఠానం. బ్యాపాదసఞ్ఞా బ్యాపాదస్స పదట్ఠానం. అసమ్పజఞ్ఞతా సమ్మోహస్స పదట్ఠానం. నవ ఆఘాతవత్థూని బ్యాపాదస్స పదట్ఠానం. నవవిధం మానం [నవమానం విధమానస్స (పీ. క.)] మానస్స పదట్ఠానం. సుఖా వేదనా రాగానుసయస్స పదట్ఠానం. దుక్ఖా వేదనా పటిఘానుసయస్స పదట్ఠానం. అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అవిజ్జానుసయస్స పదట్ఠానం. అత్తవాదుపాదానఞ్చ ముసావాదో చ లోభస్స పదట్ఠానం. పాణాతిపాతో చ పిసుణవాచా చ ఫరుసవాచా చ బ్యాపాదస్స పదట్ఠానం. మిచ్ఛత్తఞ్చ సమ్ఫప్పలాపో చ మోహస్స పదట్ఠానం. భవం భోగఞ్చ వోకారో అహంకారస్స పదట్ఠానం. బాహిరానం పరిగ్గహో మమంకారస్స పదట్ఠానం. కాయస్స సఙ్గం [కాయవఙ్కం (పీ.)] దిట్ఠియా పదట్ఠానం. కాయికదోసో దోసస్స పదట్ఠానం. కాయికకాసావో లోభస్స పదట్ఠానం. యో యో వా పన ధమ్మో యేన యేన ఆరమ్మణేన ఉప్పజ్జతి సచ్చాధిట్ఠానేన వా ధమ్మాధిట్ఠానేన వా అనుసయనేన వా, సో ధమ్మో తస్స పదట్ఠానం. తేన సారమ్మణేన సో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి.

యథా మనుస్సో పురిమస్స పదస్స పదట్ఠానం అలభన్తో దుతియం పదం ఉద్ధరతి, సో పచ్ఛానుపదం సంహరతి. యది పన యో న దుతియపదస్స పదట్ఠానం లభతి, అపరం పదం ఉద్ధరతి. తస్స యో చేసో పచ్చయో భవతి. ఏవం ధమ్మో కుసలో వా అకుసలో వా అబ్యాకతో వా పదట్ఠానం అలభన్తో న పవత్తతి. యథా పయుత్తస్స ధమ్మస్స యోనిలాభో [యోనిసో లాభో (పీ.)], అయం వుచ్చతి పదట్ఠానో హారో.

౪౮. తత్థ కతమో లక్ఖణో హారో?

వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా తేన;

సబ్బే భవన్తి వుత్తా, సో హారో లక్ఖణో నామ.

యేసఞ్చ సుసమారద్ధా, నిచ్చం కాయగతాసతీతి గాథాయ వుత్తాయ కాయగతాసతియా వుత్తా వేదనాగతా చిత్తగతా ధమ్మగతా చ సతి చతున్నం సతిపట్ఠానానం ఏకేన సతిపట్ఠానేన. న హి చిత్తం ఏకస్మిం విఞ్ఞాణట్ఠితియా పవత్తతి, నానాసు గతీసు పవత్తతి, కాయగతాసతియా వుత్తాయ వుత్తా వేదనాగతా చిత్తధమ్మగతా చ. న హి కాయగతాసతియా భావితాయ సతిపట్ఠానా చత్తారో భావనాపారిపూరిం న గచ్ఛన్తి. ఏవం తస్సదిసేసు ధమ్మేసు వుత్తేసు సబ్బధమ్మా వుత్తా చ భవన్తి.

సచిత్తపరియోదాపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసనన్తి గాథా చేతసికా ధమ్మా వుత్తా, చిత్తే రూపం వుత్తం. ఇదం నామరూపం దుక్ఖం అరియసచ్చం. తతో సచిత్తపరియోదాపనా యం యం ఓదపేతి, తం దుక్ఖం. యేన ఓదపేతి, సో మగ్గో. యతో ఓదపనా, సో నిరోధో. చక్ఖుం చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తత్థ సహజాతా వేదనా సఞ్ఞా చేతనా ఫస్సో మనసికారో ఏతే తే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా ఉప్పాదలక్ఖణేన. యో చ రూపే నిబ్బిన్దతి, వేదనాయ సో నిబ్బిన్దతి, సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి సో నిబ్బిన్దతి. ఇతి యే ఏకలక్ఖణా ధమ్మా, తేసం ఏకమ్హి ధమ్మే నిద్దిట్ఠే సబ్బే ధమ్మా నిద్దిట్ఠా హోన్తి, అయం వుచ్చతి లక్ఖణో హారో.

తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో?

నిరుత్తి అధిప్పాయో చ, బ్యఞ్జనా దేసనాయ చ;

సుత్తత్థో పుబ్బాపరసన్ధి, ఏసో హారో చతుబ్యూహో.

తత్థ కతమా నిరుత్తి, సా కథం పరియేసితబ్బా [పస్సితబ్బా (పీ. క.)]? యథా వుత్తం భగవతా ఏకాదసహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు ఖిప్పం ధమ్మేసు మహత్తం పాపుణాతి, అత్థకుసలో చ హోతి, ధమ్మకుసలో చ హోతి, నిరుత్తికుసలో చ హోతి, ఇత్థాధివచనకుసలో చ హోతి, పురిసాధివచనకుసలో చ, విపురిసాధివచనకుసలో చ, అతీతాధివచనకుసలో చ, అనాగతాధివచనకుసలో చ, పచ్చుప్పన్నాధివచనకుసలో చ. ఏకాధిప్పాయేన కుసలో నానాధిప్పాయేన కుసలో. కిమ్హి దేసితం, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం. ఇత్థాధివచనేన పురిసాధివచనేన విపురిసాధివచనేన సబ్బం యథాసుత్తం నిద్దిట్ఠం. తం బ్యఞ్జనతో నిరుత్తికోసల్లతో యో యం సుత్తస్స సునిరుత్తిదున్నిరుత్తితం అవేక్ఖతి, ఇదం ఏవం నిరోపయితబ్బం. ఇదమ్పి న నిరోపయితబ్బం. ఇదం వుచ్చతే నిరుత్తికోసల్లం.

౪౯. తత్థ కతమం అధిప్పాయకోసల్లం? యథాదేసితస్స సుత్తస్స సబ్బస్స వారం గచ్ఛతి ఇమేన భగవతా దేసితబ్బన్తి. యథా కిం అప్పమాదో అమతం పదం, పమాదో మచ్చునో పదన్తి గాథా. ఏత్థ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే అసీతిమేవ ఆకఙ్ఖన్తి తే అప్పమత్తా విహరిస్సన్తి, అయం అధిప్పాయో.

యోగస్స కాలం న నివత్తతి యా చ, సో న తత్థ పాపిన్తవే భవన్తి;

వేదనామగ్గఇసినా [వేదనామగ్గం ఇసినా (పీ.)] పవేదితం, ధుతరజాసవా దుక్ఖా పమోక్ఖాతా.

ఏత్థ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే దుక్ఖే నాస్సాదకా [దుక్ఖేన సాధకా (పీ.)], తే వీరియమారభిస్సన్తి దుక్ఖక్ఖయాయాతి. అయం తత్థ భగవతో అధిప్పాయో. ఇతి గాథాయ వా బ్యాకరణేన వా దేసితే ఇమినా సుత్తేన సాధకా, యో ఏవం ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జతీతి సో అధిప్పాయో, అయం వుచ్చతి దేసనాధిప్పాయో.

తత్థ కతమో పుబ్బాపరసన్ధి? యం గాథాయం వా సుత్తేసు వా పదాని అసీతి తాని భవన్తి ఏవం వా ఏవమేతి తస్సా గాథాయ సుత్తస్స వా యాని పురిమాని పదాని యాని చ పచ్ఛిమకాని, తాని సమోసారేతబ్బాని. ఏవం సో పుబ్బాపరేన సన్ధి ఞాయతి. యా ఏకా సమారద్ధా గాథా ద్వే తీణి వా తస్స మేకదేసే భాసితానం అభాసితాహి గాథాహి అనిద్దిట్ఠో అత్థో భవతి తదుపధారితబ్బం. యంవ సబ్బా [యం వత్తబ్బం (పీ.)] ఇతిస్స పరియేసమానస్స పరియేసనా కఙ్ఖా, తస్స వా పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తీనం అపరే పరియేసితబ్బం. ఇదం వుచ్చతే పుబ్బాపరేన సన్ధి. కోసల్లన్తి వత్థుతో నిదానకోసల్లం. బ్యఞ్జనతో నిరుత్తికోసల్లం. దేసనాధిప్పాయకోసల్లం. పుబ్బాపరేన సన్ధికోసల్లం. తత్థ తస్స గాథా పరియేసితా నిదానం వా. ఉపలబ్భితుం న అత్థో నిద్దిసితబ్బో వత్థుతో నిదానకోసల్లం అత్థకోసల్లం ఇమేహి చతూహి పదేహి అత్థో పరియేసియన్తో యథాభూతం పరియిట్ఠో హోతి. అథ చ సబ్బో వత్థుతో వా నిదానేన వా యో అధిప్పాయో బ్యఞ్జనో నిరుత్తి సన్ధి చ అనుత్తరో ఏసో పుబ్బాపరేన ఏవం సుత్తత్థేన దేసితబ్బం. అయం చతుబ్యూహో హారో.

౫౦. తత్థ కతమో ఆవట్టో హారో?

ఏకమ్హి పదట్ఠానే, పరియేసతి సేసకం పదట్ఠానం;

ఆవట్టతి పటిపక్ఖే, ఆవట్టో నామ సో హారో.

యథా కిం ఉన్నళానం పమత్తానన్తి గాథాయో. యం పమాదో, ఇదం కిస్స పదట్ఠానం? కుసలానం ధమ్మానం ఓసగ్గస్స. కుసలధమ్మోసగ్గో పన కిస్స పదట్ఠానం? అకుసలధమ్మపటిసేవనాయ. కిస్స పదట్ఠానం, కుసలధమ్మపటిసేవనాయ? కిస్స పదట్ఠానం, కిలేసవత్థుపటిసేవనాయ? ఇతి పమాదేన మోహపక్ఖియా దిట్ఠి అవిజ్జా ఛన్దరాగపక్ఖియా. తత్థ తణ్హా చ దిట్ఠి చత్తారో ఆసవా తణ్హా కామాసవో చ భవాసవో చ దిట్ఠాసవో చ అవిజ్జాసవో చ. తత్థ చిత్తే అత్థీతి దిట్ఠి చేతసికేసు నిచ్చన్తి పఞ్చసు కామగుణేసు అజ్ఝావహనేన కామాసవో, ఉపపత్తీసు ఆసత్తి భవాసవో. తత్థ రూపకాయో కామాసవస్స భవాసవస్స చ పదట్ఠానం. నామకాయో దిట్ఠాసవస్స అవిజ్జాసవస్స చ పదట్ఠానం.

తత్థ అల్లియనాయ అజ్ఝత్తవాహనం కామాసవస్స లక్ఖణం. పత్థనగన్థనఅభిసఙ్ఖారకాయసఙ్ఖారణం భవాసవస్స లక్ఖణం, అభినివేసో చ పరామాసో చ దిట్ఠాసవస్స లక్ఖణం. అప్పటివేధో ధమ్మేసు అసమ్పజఞ్ఞా చ అవిజ్జాసవస్స లక్ఖణం. ఇమే చత్తారో ఆసవా చత్తారి ఉపాదానాని. కామాసవో కాముపాదానం, భవాసవో భవుపాదానం, దిట్ఠాసవో దిట్ఠుపాదానం, అవిజ్జాసవో అత్తవాదుపాదానం, ఇమేహి చతూహి ఉపాదానేహి పఞ్చక్ఖన్ధా. తత్థ అవిజ్జాసవో చిత్తే పహాతబ్బో, సో చిత్తే చిత్తానుపస్సిస్స పహీయతి. దిట్ఠాసవో ధమ్మేసు పహాతబ్బో, సో ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సిస్స పహీయతి. భవాసవో ఆసత్తియా పహాతబ్బో, సో వేదనాసు వేదనానుపస్సిస్స పహీయతి. కామాసవో పఞ్చసు కామగుణేసు పహాతబ్బో, సో కాయే కాయానుపస్సిస్స పహీయతి. తత్థ కాయానుపస్సనా దుక్ఖమరియసచ్చం భజతి. వేదనానుపస్సనా పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పచ్చయో సుఖిన్ద్రియస్స దుక్ఖిన్ద్రియస్స సోమనస్సిన్ద్రియస్స దోమనస్సిన్ద్రియస్స ఉపేక్ఖిన్ద్రియస్స, సత్తకిలేసోపచారో తేన సముదయం భజతి. చిత్తే చిత్తానుపస్సనా నిరోధం భజతి. ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనా మగ్గం భజతి. తేనస్స చతూసు చ దస్సనేన తస్సేవ సబ్బే పహీయన్తి, యేన నిద్దిట్ఠా పఠమం ఉన్నళానం పమత్తానం తేసం వడ్ఢన్తి ఆసవా. జానతో హి పస్సతో ఆసవానం ఖయో దుక్ఖం సముదయో నిరోధో మగ్గో హి అకుసలా ధమ్మా. ఏవం పరియేసితబ్బా. యావ తస్స అకుసలస్స గతి తతో పటిపక్ఖేన అకుసలే ధమ్మే పరియేసతి తేసం కిలేసానం హారేన ఆవట్టతి. అయం వుచ్చతే ఆవట్టో హారో. ఏవం సుక్కాపి ధమ్మా పరియేసితబ్బా. అకుసలధమ్మే ఆగమిస్స.

తత్థ ఆవట్టస్స హారస్స అయం భూమి సతి ఉపట్ఠానా చ విపల్లాసా చ చత్తారి ఞాణాని సక్కాయసముప్పాదాయగామినీ చ పటిపదా సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదా.

౫౧. తత్థ కతమో విభత్తి హారో? యం కిఞ్చి విభజ్జబ్యాకరణీయం వుచ్చతి విభత్తి హారో. యథా కిం ఆగన్త్వా చ పున పుగ్గలో హోతి, నో వాగతం న పరిభాసతి [నో వా న పరిభాసతి (పీ.), న తావాయం పరిభాసి (క.)] పరిపుచ్ఛతాయ పఞ్హాయ అతియనం ఏకస్స కిఞ్చి – అయం వుచ్చతే విభత్తి హారో.

తత్థ కతమో పరివత్తనో హారో. యం కిఞ్చి పటిపక్ఖనిద్దేసో, అయం వుచ్చతి పరివత్తనో హారో. యథా వుత్తం భగవతా సమ్మాదిట్ఠికస్స పురిసపుగ్గలస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీతి విత్థారేన సబ్బాని మగ్గఙ్గాని. అయం వుచ్చతే పరివత్తనో హారో.

తత్థ కతమో వేవచనో హారో?

వేవచనేహి అనేకేహి, ఏకం ధమ్మం పకాసితం;

సుత్తే యో జానాతి సుత్తవిదూ, వేవచనో నామ సో హారో.

యథా ఆయస్మా సారిపుత్తో ఏకమ్హి వత్థుమ్హి వేవచనేన నానావుత్తేన భగవతా పసంసితో ‘‘మహాపఞ్ఞో సారిపుత్తో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో’’తి ఇదం పఞ్ఞాయ వేవచనం. యథా చ మగ్గవిభఙ్గే నియ్యానత్థో ఏకమేకం మగ్గఙ్గం వేవచనేహి నిద్దిట్ఠం. ఏవం అవిజ్జాయ వేవచనా. ఏకం అకుసలమూలం తదేవ సన్తం తేసు తేసు జనపదేసు తేన తేన పజానన్తి. న హి అనేన తదేవపి ఆలపియన్తి అఞ్ఞం భజతి. సబ్బకామజహస్స భిక్ఖునోతి కామా ఆలపితా. యస్స నిత్థిణ్ణో సఙ్కోతి తేయేవ కామే సఙ్కాతి ఆలపతి. సుణమానస్స పురేతరం రజ్జన్తి తేయేవ కామే రజ్జన్తి ఆలపతి. ఏవం సుత్తమ్హి యో ధమ్మో దేసియతి తస్స పరియేట్ఠి ‘‘కతమస్స ధమ్మస్స ఇదం నామం కతమస్స ఇదం వేవచన’’న్తి. సబ్బఞ్ఞూ హి యేసం యేసం యా నిరుత్తి హోతి, యథాగామి తేన తేన దేసేతీతి తస్స వేవచనం పరియేసితబ్బం. అయం వేవచనో హారో.

౫౨. తత్థ కతమో పఞ్ఞత్తి హారో? చత్తారి అరియసచ్చానీతి సుత్తం నిద్దిసతి, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. యా సముదయపఞ్ఞత్తి. కబళీకారే ఆహారే అత్థి ఛన్దో అత్థి రాగో యావ పతిట్ఠితం. తత్థ విఞ్ఞాణం పభవపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేతి. కబళీకారే ఆహారే నత్థి ఛన్దో…పే… సముగ్ఘాతి పఞ్ఞత్తి.

తస్స కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చతి, అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీతి పహానపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేతి. తణ్హా యస్స పురక్ఖతా పఞ్ఞా పరివత్తతి గాథా మనాపపఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞపేతి. ఏవం పన మనాపపఞ్ఞత్తీతి ఏకధమ్మం భగవా పఞ్ఞపేతి. న హి తణ్హా దుక్ఖసముదయోతి కారేత్వా సబ్బత్థ తణ్హాసముదయో నిద్దిసితబ్బో. యథా ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి వినోదేతి పజహతీతి పటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. ఏవం సబ్బేసం ధమ్మానం కుసలానఞ్చ అకుసలానఞ్చ యఞ్చస్స ధమ్మక్ఖేత్తం భవతి, సో చేవ ధమ్మో తత్థ పవత్తతి. తదవసిట్ఠా ధమ్మా తస్సానువత్తకా హోన్తి. సా దువిధా పఞ్ఞత్తి – పరాధీనపఞ్ఞత్తి చ సాధీనపఞ్ఞత్తి చ. కతమా సాధీనపఞ్ఞత్తి? సమాధిం, భిక్ఖవే [పస్స సం. ని. ౩.౫], భావేథ, సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి. ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, అయం సాధీనపఞ్ఞత్తి పరాధీనపఞ్ఞత్తి చ, సా పఞ్ఞత్తి పఞ్ఞాయ చ సీలస్స చ, యథా చత్తారి ఝానాని భావేథ. తస్స అత్థి సమాధిన్ద్రియం ముదూని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తాని చతుపరాధీనాని, తీణి అవేచ్చప్పసాదేతి పరాధీనం సమాధిన్ద్రియం చత్తారి ఇన్ద్రియాని పరాధీనాతి చతూసు అరియసచ్చేసు అపరాధీనం పఞ్ఞిన్ద్రియం సతిపట్ఠానేసు సమ్మప్పధానేసు వీరియిన్ద్రియం. ఇతి సకే పదట్ఠానే సకే ఖేత్తసాధీనో సో ధమ్మో, సో చ తత్థ పఞ్ఞాపేతబ్బో. తస్స పటిపక్ఖా నిఘాతో నిద్దిసితబ్బో. ఏత్థాయం అనేకాకారపఞ్ఞత్తి కేన కారణేన అయం ధమ్మో పఞ్ఞత్తోతి. అయం వుచ్చతే పఞ్ఞత్తి.

౫౩. తత్థ కతమో ఓతరణో హారో? ఛసు ధమ్మేసు ఓతారేతబ్బం. కతమేసు ఛసు? ఖన్ధేసు ధాతూసు ఆయతనేసు ఇన్ద్రియేసు సచ్చేసు పటిచ్చసముప్పాదేసు. నత్థి తం సుత్తం వా గాథా వా బ్యాకరణం వా. ఇమేసు ఛన్నం ధమ్మానం అఞ్ఞతరస్మిం న సన్దిస్సతి. ఏత్తావతా ఏస సబ్బా దేసనా యా తా ఖన్ధా వా ధాతుయో వా ఆయతనాని వా సచ్చాని వా పటిచ్చసముప్పాదో వా, తత్థ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వేదనాక్ఖన్ధో రాగదోసమోహానం పదట్ఠానం. తత్థ తిస్సో వేదనాయో తస్స సుఖాయ వేదనాయ సోమనస్సో సవిచారో, దుక్ఖాయ వేదనాయ దోమనస్సో సవిచారో, అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ ఉపేక్ఖో సవిచారో. యం పున తత్థ వేదయితం ఇదం దుక్ఖసచ్చం, ఖన్ధేసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధో తత్థ కాయో పమత్తం సఉపవత్తతి, తఞ్చ సఙ్ఖారగతో ద్విధా చ భవఙ్గోతరణం కమ్మం తీణి చ సఙ్ఖారాని పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారా వా అపుఞ్ఞా వా ఆనేఞ్జా వా హేతు సబ్బసరాగస్స నో వీతరాగస్స, దోసస్స అభిసఙ్ఖారాని చ అవీతరాగో చేతేతి చ పకప్పేతి చ, వీతరాగో పన చేతేతి చ నో అభిసఙ్ఖరోతి, యం ఉణ్హం వజిరం కట్ఠే వా రుక్ఖే వా అఞ్ఞత్థ వా పతన్తం భిన్దతి చ డహతి చ, ఏవం సరాగచేతనా చేతేతి చ అభిసఙ్ఖరోతి చ. యథా సతం వజిరం న భిన్దతి న చ డహతి, ఏవం వీతరాగచేతనా చేతేతి న చ అభిసఙ్ఖరోతి. తత్థ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఏకో ఖన్ధో అనిన్ద్రియసరీరం సఞ్ఞాక్ఖన్ధో.

తత్థ ధాతూనం అట్ఠారస ధాతుయో. తత్థ యా రూపీ దస ధాతుయో, తాసు దేసియమానాసు రూపక్ఖన్ధో నిద్దిసితబ్బో, దుక్ఖం అరియసచ్చం. యేపి చ ఛ విఞ్ఞాణకాయా మనోధాతుసత్తమా, తత్థ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో చ నిద్దిసితబ్బో, దుక్ఖం అరియసచ్చం. ధమ్మధాతు పన ధమ్మసమోసరణా, సో ధమ్మో హేతునా చ నిస్సన్దేన చ ఫలేన చ కిచ్చేన చ వేవచనేన చ యేన యేన ఉపలబ్భతి, తేన తేన నిద్దిసితబ్బో. యది వా కుసలా యది వా అకుసలా యది వా అబ్యాకతా యది వా అసఙ్ఖతా. ద్వాదసన్నం ఆయతనానం దస ఆయతనాని రూపాని తం దుక్ఖం అరియసచ్చం నిద్దిసితబ్బం. రూపక్ఖన్ధో చ మనాయతనఞ్చ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధేన నిద్దిసితబ్బం, దుక్ఖం అరియసచ్చం. ధమ్మాయతనం నానాధమ్మసమోసరణం. తత్థ యే ధమ్మా ఇన్ద్రియానం ఇన్ద్రియేసు నిద్దిసితబ్బా, యే అనిన్ద్రియానం అనిన్ద్రియేసు నిద్దిసితబ్బా. పరియాయతో చ ఓతారేతబ్బా. యథా సా ధమ్మధాతు తథా ధమ్మాయతనం పరియేసితబ్బం. యాయేవ హి ధమ్మధాతు తదేవ ధమ్మాయతనం అనూనం అనధికం.

తత్థ పటిచ్చసముప్పాదో అత్థి తివిధో, అత్థి చతుబ్బిధో, అత్థి దువిధో. తత్థ తివిధో పటిచ్చసముప్పాదో హేతుఫలనిస్సన్దో. అవిజ్జా సఙ్ఖారా తణ్హా ఉపాదానం చ అయం హేతు, విఞ్ఞాణం నామరూపం సళాయతనం ఫస్సో వేదనా చ అయం పచ్చయో, యో భవో అయం విపాకో, యా జాతి మరణం అయం నిస్సన్దో.

కథం చతుబ్బిధో హేతు పచ్చయో విపాకో నిస్సన్దో చ? అవిజ్జా చ తణ్హాసఙ్ఖారా చ ఉపాదానం చ – అయం హేతు. విఞ్ఞాణం నామరూపస్స పచ్చయో. నామరూపం ఉపపజ్జతి, తథా ఉపపన్నస్స సళాయతనం ఫస్సో వేదనా చ – అయం పచ్చయో. యో భవో అయం విపాకో. యా జాతి యా చ జరామరణం – అయం నిస్సన్దో.

కథం దువిధో పటిచ్చసముప్పాదో? అవిజ్జా సఙ్ఖారా తణ్హా ఉపాదానం – అయం సముదయో. విఞ్ఞాణం నామరూపం సళాయతనం ఫస్సో వేదనా భవో జాతి మరణఞ్చ – ఇదం దుక్ఖం. యం పన అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో ఇమాని తప్పటిపక్ఖేన ద్వే సచ్చాని. తస్మా పటిచ్చసముప్పాదో యేన ఆకారేన నిద్దిట్ఠో, తేన తేన నిద్దిసితబ్బో.

తథా బావీసతి ఇన్ద్రియాని. ద్వాదస ఇన్ద్రియాని చక్ఖున్ద్రియాని చక్ఖున్ద్రియం యేన దోమనస్సిన్ద్రియం, ఇదం దుక్ఖం. పురిసిన్ద్రియం చ దిట్ఠియా చ తణ్హాపదట్ఠానం. యతో పురిసో పురిసకానం తం ఏవం కాతబ్బతా. అథ అజ్ఝత్తం సారజ్జతి. అయం అహంకారో తం యసా సారత్తో బహిద్ధా పరియేసతి, అయం మమంకారో ఏవం ఇత్థీ, తత్థ సుఖిన్ద్రియం చ సోమనస్సిన్ద్రియం చ పురిసిన్ద్రియస్సానువత్తకా హోన్తి. తస్స అధిప్పాయపరిపుణ్ణా లోభధమ్మా కుసలమూలే పవడ్ఢేన్తి. తస్స చే అయమధిప్పాయో న పారిపూరిం గచ్ఛతి. తస్స దుక్ఖిన్ద్రియం చ దోమనస్సిన్ద్రియం చ వత్తతి. దోసో చ అకుసలమూలం పవడ్ఢతి. సచే పన ఉపేక్ఖా భావేతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియస్స అనువత్తకామా భవతి. అమోహో చ కుసలమూలం పవడ్ఢతి. ఇతి సత్త ఇన్ద్రియాని కిలేసవత్థుముపాదాయ అనన్వేమాని అవమాని సబ్బస్స వేదనా ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం. తత్థ అట్ఠ ఇన్ద్రియాని సద్ధిన్ద్రియం యావ అఞ్ఞాతావినో ఇన్ద్రియం, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా. దసన్నం పఞ్ఞిన్ద్రియానం కామరాగస్స పదట్ఠానం. మనిన్ద్రియం భవరాగస్స పదట్ఠానం. పఞ్ఞిన్ద్రియాని రూపరాగస్స పదట్ఠానం. ఇత్థిన్ద్రియం చ పురిసిన్ద్రియం చ సత్త పఞ్ఞత్తియా పదట్ఠానం. తత్థ యేన యేన ఇన్ద్రియేన యుత్తం వా గాథాయ ఓతారేతుం సక్కోతి, తేన తేన నిద్దిసితబ్బో. ఏవం ఖన్ధేసు ధాతూసు ఆయతనేసు సచ్చేసు పటిచ్చసముప్పాదేసు అయం ఓతరణో హారో.

౫౪. తత్థ కతమో సోధనో హారో? యో గాథా ఏకేన ఆరమ్భో భాసిస్సన్తి. తత్థ ఏకిస్సా భాసితాయ అవసిట్ఠాసు భాసితాసు సో అత్థో న నిద్దిసితబ్బో. కిం కారణం? న హి తావ సో అత్థో భాసితో, సో అభాసితో న సక్కా నిద్దిసితుం. యథా కిం అప్పమాదో అమతం పదన్తి గాథా అయమేకా గాథా నిద్దిసితబ్బా. కిం కారణం, అత్థిక్ఖాతావ ఇమస్స ఆరమ్భస్స అనభాసితం?

ఏవం [ఏతం (పీ.) పస్స ధ. ప. ౨౨] విసేసతో ఞత్వా, అప్పమాదమ్హి పణ్డితా;

అప్పమాదే పమోదన్తి, అరియానం గోచరే రతాతి.

ఇదం అభాసితం. ఇమిస్సాపి గాథాయ భాసితాయ అత్థో నిద్దిసితబ్బో. కిం కారణం, అత్థి తత్థ అవసిట్ఠం? తే ఝాయినో [ధ. ప. ౨౩] సాతతికా, నిచ్చం దళ్హపరక్కమాతి గాథా, ఏవం ఇమా గాథాయో ఉపధారితా యదా భవన్తి, తదా అత్థో నిద్దిసితబ్బో. ఏవం అస్సుతపుబ్బేసు సుత్తేసు బ్యాకరణేసు వా ఏకుద్దేసో భాసితో. యా వీమంసా తులనా ఇదం అత్థి కిచ్చం, ఇదం సుత్తం భాసితం తస్స వేవచనం నిద్దిట్ఠం వా న వాతి. తత్థ యా వీమంసా, అయం వుచ్చతే సోధనో హారో.

౫౫. తత్థ కతమో అధిట్ఠానో హారో? ఏకత్తతా చ వేమత్తతా చ. తత్థ కితపఞ్ఞత్తి చ కిచ్చపఞ్ఞత్తి చ. సా ఏకత్తతా చ వేమత్తతా చ యథా పఞ్ఞత్తి ఏకవేవచనేన వేమత్తతా పజానాతీతి పఞ్ఞా, సా చ ఆధిపతేయ్యట్ఠేన పఞ్ఞత్తి. యం అనోమత్తియట్ఠేన పఞ్ఞత్తన్తి. తం అనోమత్తియట్ఠేన పఞ్ఞాబలం. తనుభూతా గోచరత్తవసా సేవసతి తీసు రతనేసు అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి ధమ్మానుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి అవిపరీతానుస్సరణతాయ. సమ్మాదిట్ఠి ధమ్మానం పవిచయేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో అభినీహారతో అభిఞ్ఞాతి. సఙ్ఖేపేన మగ్గా కా వత్థు అవికోపనతాయ ఏకత్తా, యథా ఉణ్హేన సంసట్ఠం ఉణ్హోదకం, సీతేన సంసట్ఠం సీతోదకం ఖారోదకం గుళ్హోదకన్తి, ఇదం ఏకత్తతా వేమత్తతా చ.

అత్థి పున ధమ్మో నానాధమ్మసఙ్ఘతో ఏకతో యథారూపం చత్తారో వారేతబ్బా, తఞ్చ రూపన్తి ఏకత్తతా. పథవీధాతు ఆపో తేజో వాయోధాతూతి వేమత్తతా. ఏవం సబ్బా చతస్సో ధాతుయో రూపన్తి ఏకత్తతా, పథవీధాతు ఆపో తేజో వాయోధాతూతి వేమత్తతా. పథవీధాతూతి లక్ఖణతో ఏకత్తతా, సంకిణ్ణవత్థుతో వేమత్తతా. యం కిఞ్చి కక్ఖళలక్ఖణం, సబ్బం తం పథవీధాతూతి ఏకత్తతా. కేసా లోమా నఖా దన్తా ఛవి చమ్మన్తి వేమత్తతా. ఏవం సబ్బం చతస్సో ధాతుయో రూపన్తి ఏకత్తం. సద్దా గన్ధా రసా ఫోట్ఠబ్బాతి వేమత్తతా.

అత్థి పున ధమ్మో వేమత్తతా అఞ్ఞో నామం లభతి. యథా కాయానుపస్సనాయ నవసఞ్ఞా వినీలకసఞ్ఞా ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా, అయం అసుభసఞ్ఞా, యా ఏకత్తతా ఆరమ్మణతో వేమత్తతో, సా ఏవం సఞ్ఞావేదనాసు ఆదీనవం సమనుపస్సతో తథాధిట్ఠానం సమాధిన్ద్రియం చ సాయేవ ధమ్మేసు తత్థ సఞ్ఞాభావనా వీరియిన్ద్రియం చ ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనా చిత్తే అత్తసఞ్ఞం పజహతో పఞ్ఞిన్ద్రియం చ చిత్తే చిత్తానుపస్సనా. (ఇతి) [( ) నత్థి పీ. పోత్థకే] యో కోచి ఞాణపచారో సబ్బసో పఞ్ఞాయ గోచరో పఞ్ఞా, అయం వేమత్తతా, యథా కామరాగో భవరాగో దిట్ఠిరాగోతి వేమత్తతా తణ్హాయ. ఇతి యం ఏకత్తతాయ చ వేమత్తతాయ చ ఞాణం వీమంసనా తులనా. అయం అధిట్ఠానో హారో.

౫౬. తత్థ కతమో పరిక్ఖారో హారో? సహేతు సప్పచ్చయం వోదానఞ్చ సంకిలేసో చ, యం తదుభయం పరియేట్ఠి, స పరిక్ఖారో హారో. ఇతి ధమ్మానం సహేతుకానం హేతు పరియేసితబ్బో, సప్పచ్చయానం పచ్చయో పరియేసితబ్బో.

తత్థ కిం నానాకరణం, హేతుస్స చ పచ్చయస్స చ? సభావో హేతు, పరభావో పచ్చయో. పరభావస్స పచ్చయో హేతుపి, సభావస్స హేతుయా పరభావస్స కస్సచి పచ్చయో అవుత్తో హేతు, వుత్తో పచ్చయో. అజ్ఝత్తికో హేతు, బాహిరో పచ్చయో. సభావో హేతు, పరభావో పచ్చయో. నిబ్బత్తకో హేతు, పటిగ్గాహకో [పరిగ్గాహకో (క.)] పచ్చయో. నేవాసికో హేతు, ఆగన్తుకో పచ్చయో. అసాధారణో హేతు, సాధారణో పచ్చయో. ఏకోయేవ హేతు, అపరాపరో పచ్చయో.

హేతుస్స ఉపకరణం సముదానేతబ్బో. సముదానం హేతు, తత్థ దువిధో హేతు. దువిధో పచ్చయో – సమనన్తరపచ్చయో చ పరమ్పరపచ్చయో చ. హేతుపి దువిధో – సమనన్తరహేతు చ పరమ్పరహేతు చ. తత్థ కతమో పరమ్పరపచ్చయో? అవిజ్జా నామరూపస్స పరమ్పరపచ్చయో, విఞ్ఞాణం సమనన్తరపచ్చయతాయ పచ్చయో. యది ఆదిమ్హి అవిజ్జానిరోధో భవతి నామరూపస్స నిరోధోపి. తత్థ సమనన్తరం కిం కారణం పరమ్పరపచ్చయో సమనన్తరపచ్చయో సముద్దానితో, అయం పచ్చయతో. తత్థ కతమో పరమ్పరహేతు? విజానన్తస్స పరమ్పరహేతుతాయ హేతు, అఞ్ఞాకారో సమనన్తరహేతుతాయ హేతు. యస్స హి యం సమనన్తరం నిబ్బత్తతి, సో తస్స హేతుపి జాతినిరోధా బహి ఆకారనిరోధో, ఆకారనిరోధా దణ్డనిరోధో, దణ్డనిరోధా ఖణ్డనిరోధో. ఏవం హేతుపి ద్విధా సో తాహి పస్సితబ్బో.

పటిచ్చసముప్పాదో యథా అవిజ్జాపచ్చయో తస్స పున కింపచ్చయో, అయోనిసో మనసికారో. సో కస్స పచ్చయో సఙ్ఖారానం, ఇతి పచ్చయో చ సముప్పన్నం చ తస్స కో హేతు అవిజ్జాయేవ. తథా హి పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. తత్థ అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానస్స హేతు పురిమా హేతు పచ్ఛా పచ్చయో, సాపి అవిజ్జాసఙ్ఖారానం పచ్చయో చతూహి కారణేహి సహజాతపచ్చయతాయ సమనన్తరపచ్చయతాయ అభిసన్దనపచ్చయతాయ పతిట్ఠానపచ్చయతాయ.

౫౭. కథం సహజాతపచ్చయతాయ అవిజ్జాసఙ్ఖారానం పచ్చయో? యం చిత్తం రాగపరియుట్ఠం, తత్థ అవిజ్జాపరియుట్ఠానేన సబ్బం పఞ్ఞాయ గోచరం హన్తి. తత్థ సఙ్ఖారా తిపచ్చయట్ఠికా అద్ధాభూమికారమహత్తస్స [లద్ధా భూమికరమహత్తస్స (పీ. క.)] అయం అవిజ్జాసహసముప్పన్నం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లతమాపజ్జన్తీ చతూహి కారణేహి పఞ్ఞా పహీయతి. కతమేహి చతూహి? అనుసయో పరియుట్ఠానం సంయోజనం ఉపాదానం. తత్థ అనుసయో పరియుట్ఠానం జాతి పరియుట్ఠితా సంయుజ్జతి సంయుత్తా ఉపాదియతి ఉపాదానపచ్చయా భవో. ఏవం తే సఙ్ఖారా తివిధా ఉప్పన్నా భూమిగతా నాసఞ్ఞత్థ అయం మగ్గేన వినీతత్తాయాతి [వినిభత్తాయ (పీ.), వినిభత్తతాయ (క.)] తే థామగతా అపతివినీతాతిపి తే సఙ్ఖారాతి వుచ్చతి, ఏవం సహేతుసముప్పన్నట్ఠేన అత్థి మేవ పచ్చయా సఙ్ఖారానం పచ్చయో నిద్దిట్ఠం అపనేత్వా కుసలం అకుసలం కుసలో చ అకుసలో చ పక్ఖిపితబ్బో, విపాకధమ్మా అపనేత్వా వచనీయం అవచనీయం వచనీయఞ్చ అవచనీయఞ్చ పక్ఖిపితబ్బం, భవఅపేవిరిత్తా, సబ్బసుత్తం పరిక్ఖిపితబ్బం.

దస తథాగతబలాని చత్తారి వేసారజ్జాని పుఞ్ఞాని అనఞ్ఞాకతం అవిజ్జా సమనన్తరపచ్చయతాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయో యేన చిత్తేన సహ సముప్పన్నా అవిజ్జా తస్స చిత్తస్స సమనన్తరచిత్తం సముప్పన్నన్తి, తస్స యం సమనన్తరచిత్తం సముప్పన్నన్తి, తస్స పచ్ఛిమస్స చిత్తస్స పురిమచిత్తం హేతుపచ్చయతాయ పచ్చయో, తేన అవిజ్జా హేతు తేన చిత్తేన ఉపాదానం అనోకాసకతా ఞాణం న ఉప్పజ్జన్తి. యా తస్స అప్పమాదా ధాతు అభిజ్ఝాభిసన్దితా తహిం విపల్లాసా ఉప్పజ్జన్తి ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి, తత్థ సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి రత్తా దుట్ఠా మూలస్స చేతనా రాగపరియుట్ఠానేన బ్యాపాదపరియుట్ఠానేన అవిజ్జాపరియుట్ఠానేన దిట్ఠివిపల్లాసో వత్థునిద్దేసే నిద్దిసితబ్బో, యం విపరీతచిత్తో విజానాతి అయం చిత్తవిపల్లాసో, యా విపరీతసఞ్ఞా ఉపగ్గణ్హాతి అయం సఞ్ఞావిపల్లాసో. యం విపరీతదిట్ఠి అభినివిసతి అయం దిట్ఠివిపల్లాసో. అట్ఠ మిచ్ఛత్తాని వడ్ఢన్తి, తీణి అకుసలాని అయోనిసో మనసికారే ఉప్పన్నం విఞ్ఞాణఞ్చ విజ్జఞ్చ కరోన్తి. ఇతి పుబ్బాపరన్తే అకుసలానాతరితరో సఙ్ఖారా వుద్ధిం వేపుల్లతం గచ్ఛన్తి. తే చ మహతా చ అప్పటివిదితా పోనోభవికా [పోనోబ్భవికా (క.)] సఙ్ఖారా భవన్తి. ఇతి ఏవం అవిజ్జా సహజాతపచ్చయతాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయో సమనన్తరపచ్చయతాయ చ.

౫౮. కథం అభిసన్దనాకారేన అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో? సా అవిజ్జా తే సఙ్ఖారే అభిసన్నేతి పరిప్ఫరతి. సేయ్యథాపి నామ ఉప్పలం వా పదుమం వా తం ఉదకే వడ్ఢం అస్స, సీతేన వారినా అభిసన్నం పరిసన్దనం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లతం ఆపజ్జతి. ఏవం అభిసన్దనట్ఠేన అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో.

కథం పతిట్ఠహనట్ఠేన అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో? తే సఙ్ఖారా అవిజ్జాయం నిస్సాయ వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లతం ఆపజ్జన్తి. సేయ్యథాపి నామ ఉప్పలం వా పదుమం వా పథవిం నిస్సాయ పథవిం పతిట్ఠాయ వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లతం ఆపజ్జతి. ఏతే సఙ్ఖారా అవిజ్జాయం పతిట్ఠితా అవిజ్జాయం నిస్సాయ వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లతం గచ్ఛన్తి. ఏవం పతిట్ఠహనట్ఠేన అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో.

పున రాగసహగతస్స కమ్మస్స విపాకేన పటిసన్ధిమ్హి భవో నిబ్బత్తతి, తం కమ్మస్స [కామస్స (పీ.)] సబ్బం అభినివిట్ఠం అఞ్ఞాణవసేన పోనోభవికా సఙ్ఖారాతి వుచ్చన్తి, ఏవమ్పి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా అత్థి. పున పఞ్చసు యే చ సేక్ఖా పుగ్గలా, యే చ అసఞ్ఞిసమాపత్తిం సమాపన్నా, యే చ భవగతా, యే చ అన్తోగతాయేవ సంసేదజా, యే చ వా పన అఞ్ఞో హి కోచి అనాగామిభూతా న చేతేన్తి న చ పత్థేన్తి, తేసం కిం పచ్చయా సఙ్ఖారా. పున రాగా అత్థి తేసం సఙ్ఖారాని ఉపాదానాని చిత్తమనుస్సరన్తియేవ అవిపక్కవిపాకసమూహతా అసముచ్ఛిన్నపచ్చయా తేసం పున చ గతో భవతి. ఏవమ్పి హి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా. పున సా తే న ఉపాదానా నపి సఙ్ఖారా అత్థి, పున తేసం సత్త అనుసయా అసమూహతా అసముచ్ఛిన్నా తదారమ్మణం భవతి. విఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠాయ విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం. ఏవమ్పి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా. పున సా యం కిఞ్చి కమ్మం ఆచయగామి సబ్బం తం అవిజ్జావసేన అభిసఙ్ఖరియతి తణ్హావసేన చ అల్లీయతి అఞ్ఞాణవసేన చ తత్థ ఆదీనవమ్పి న జానాతి. తదేవ విఞ్ఞాణబీజం భవతి, సాయేవ తణ్హాసినేహో భవతి. సాయేవ అవిజ్జా సమ్మోహోతి. ఏవమ్పి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా వత్తబ్బా. ఇతి ఇమేహి ఆకారేహి అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో.

తత్థ అవిజ్జాయ హేతు అయోనిసో మనసికారో పచ్చయో హోతి. తత్థ అభిచ్ఛేదో అయం తత్థ తతియం బలం [ఫలం (పీ.)] నివత్తి, అయం పటిసన్ధి. తత్థ పునబ్భవో యో అవేచ్ఛేదో అసముగ్ఘాతనట్ఠేన అయం అనుసయో. యథా పటాకం వా సాటకం వా ద్వే జనా పీళేసు చ ఏకా వా బలం వా అస్స నివాటస్సేసు, న పన పీళేసు సోసేయ్య. తత్థ యం సినేహా ఆపోధాతు అనుపుల్లనా సోసేతబ్బా. ఉణ్హధాతుమాగమ్మ సచే పున తం ఆకాసే నిక్ఖిపేయ్య తం ఉస్సావేన యేభుయ్యతరం సినేహమాపజ్జేయ్య, న హి అనాగమ్మ తేజోధాతుం పరిసేసం గచ్ఛేయ్య. ఏవమేవ భవగ్గపరమాపి సమాపత్తి న అనురూపస్స సముగ్ఘాతాయ సంవత్తతి. తే హి ఆలయన్తి సమ్మసన్తి, న చ తణ్హాయ తణ్హాపహానం గచ్ఛన్తి. తత్థ సో అసముగ్ఘాతో. అవిజ్జాయ అనుసయో చ చిత్తస్స సమ్పలిబోధో, ఇదం పరియుట్ఠానం. యథాభూతం విఞ్ఞాణస్స అప్పటివేధో అయం అవిజ్జాఆసవో అవిజ్జావిఞ్ఞాణబీజం భవతి. యం బీజం సో హేతు న సముచ్ఛిజ్జతి, అసముచ్ఛిజ్జన్తో పటిసన్దేహతి. పటిసన్దహన్తో న సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. అసముగ్ఘాతం చిత్తం పరియోనహతి, పరియోనద్ధచిత్తో యథాభూతం నప్పజానాతి, ఇతి సఞ్ఞాణస్స సాసవత్థో, అవిజ్జత్థో, హేతుఅత్థో, అవచ్ఛేదత్థో, అనివత్తిఅత్థో, ఫలత్థో పటిసన్ధిఅత్థో, పునబ్భవత్థో, అసముగ్ఘాతత్థో, అనుసయత్థో, పరియుట్ఠానత్థో, అపటివేధనత్థో. ఏత్తావతా అవిజ్జాయ ఖేత్తం నిద్దిట్ఠం భవతి. అయం వుచ్చతే పరిక్ఖారో నామ హారో.

౫౯. తత్థ కతమో సమారోపనో హారో? ఉగ్ఘటితమ్హి తమ్హి సన్తఞ్చేవ చ నం విత్థారం పన వత్తబ్బం. విత్థారవిధం చిత్తఞ్ఞా అయం సమారోపనో హారో. తత్థ నామనిద్దేసో ఉపఘటకా [ఉగ్ఘటకా (పీ.)] వత్థునిద్దేసో వేవచనం వత్థుభూతో విత్థారో. యథా కిం, యా భిక్ఖూనం వత్తతో [నివత్తతో (పీ.)] పహాతబ్బో, అయం ఉపఘటనా.

తత్థ కతమో సమారోపనో? కిఞ్చి న వత్తబ్బం, రూపరాగం వా నామవన్తపహాతబ్బం [నామమన్తపహాతబ్బం (క.)]. యావ విఞ్ఞాణన్తి విత్థారేన కాతబ్బాని. అవిజ్జా తా ఓపమ్మేన పఞ్ఞాపేతబ్బా, అయం సమారోపనో. నిస్సితచిత్తస్స చ మత్తికో చ నిస్సయో తణ్హా చ దిట్ఠి చ. తత్థ దిట్ఠి అవిజ్జా తణ్హా సఙ్ఖారా. తత్థ దిట్ఠిపచ్చయా తణ్హా ఇమే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా. తత్థ నిస్సితం విఞ్ఞాణం ఇదం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం యావ జరామరణం, ఇదం సంఖిత్తేన భాసితే అవసిట్ఠం పరోపయతి.

అనిస్సితస్స [పస్స ఉదా. ౭౪] చలితం నత్థీతి తస్స ఏవం దిట్ఠియా తణ్హాయ చ పహానం తత్థ దిట్ఠిఅవిజ్జానిరోధాయ భూతం విఞ్ఞాణం సరాగట్ఠానియేసు ధమ్మేసు తం తం ధమ్మం ఉపేచ్చ అఞ్ఞం ధమ్మం ధావతి మక్కటోపమతాయ, అథ ఖ్వస్స పరిత్తేసు ధమ్మేసు సరాగట్ఠానియేసు ఛన్దరాగో నత్థి కుతో తతో చలనా, అధిమత్తేసు సత్తేసు చిత్తం నివేస్సయతి తం అపతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అనాహారం నిరుజ్ఝతి విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో యావ జరామరణనిరోధో. అయం సమారోపనో.

తత్థ రాగవసేన విఞ్ఞాణస్స చలితం సపరిగ్గహో, తస్మిం చలితే అసతి యో పరికిలేసోపచారో తివిధో అగ్గి పటిప్పస్సద్ధో భవతి. తేనాహ చలితే అసన్తే పస్సద్ధి హోతి. తత్థ యం సమారోపనా పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. యావ విముత్తితమితి ఞాణదస్సనం భవతి. సో ఆసవానం ఖయా చ విముత్తి నో ఉపపజ్జతి. తస్స ఉపపత్తిస్స ఆగతిగతియా అసన్తియా నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు. ఇదమస్స సుత్తస్స మజ్ఝే సమారోపితం పటిచ్చసముప్పాదే చ విముత్తియం చ యోగో న చ ఏతం తస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజ్జన్తి. అయం వుచ్చతే సమారోపనో హారో. న చ సంకిలేసభాగియేన సుత్తేన సంకిలేసభాగియో యే చ ధమ్మా సమారోపయితబ్బా నాఞ్ఞే. ఏవం వాసనాభాగియే నిబ్బేధభాగియే, అయం సమారోపనో హారో. ఇమే సోళస హారా.

సువీరస్స మహాకచ్చాయనస్స జమ్బువనవాసినో పేటకోపదేసే

పఞ్చమా భూమి.