౩. సుత్తాధిట్ఠానతతియభూమి
౩౨. తత్థ కతమం సుత్తాధిట్ఠానం?
లోభాధిట్ఠానం దోసాధిట్ఠానం మోహాధిట్ఠానం అలోభాధిట్ఠానం అదోసాధిట్ఠానం అమోహాధిట్ఠానం కాయకమ్మాధిట్ఠానం వాచాకమ్మాధిట్ఠానం మనోకమ్మాధిట్ఠానం సద్ధిన్ద్రియాధిట్ఠానం వీరియిన్ద్రియాధిట్ఠానం సతిన్ద్రియాధిట్ఠానం సమాధిన్ద్రియాధిట్ఠానం పఞ్ఞిన్ద్రియాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం లోభాధిట్ఠానం?
వితక్కమథితస్స [వితక్కనిమ్మథితస్స (క.) ధ. ప. ౩౪౯] జన్తునో, తిబ్బరాగస్స సుభానుపస్సినో;
భియ్యో తణ్హా పవడ్ఢతి, ఏస ఖో గాళ్హం కరోతి బన్ధనం.
వితక్కమథితస్సాతి కామరాగో. సుభానుపస్సినోతి కామరాగవత్థు. భియ్యో తణ్హా పవడ్ఢతీతి కామతణ్హా. ఏస గాళ్హం కరోతి బన్ధనన్తి రాగం, ఇతి యో యో ధమ్మో మూలనిక్ఖిత్తో, సో యేవేత్థ ధమ్మో ఉగ్గావహితబ్బో [ఉగ్గాపయితబ్బో (పీ. క.)]. న భగవా ఏకం ధమ్మం ఆరబ్భ అఞ్ఞం ధమ్మం దేసేతి. యస్స వితక్కేతి కామవితక్కో తమేవ వితక్కం కామవితక్కేన నిద్దిసీయతి. తిబ్బరాగస్సాతి తస్సేవ వితక్కస్స వత్థుం నిద్దిసతి. సుభానుపస్సినో భియ్యో తణ్హా పవడ్ఢతీతి తమేవ రాగం కామతణ్హాతి నిద్దిసతి. ఏస గాళ్హం కరోతి బన్ధనన్తి తమేవ తణ్హాసంయోజనం నిద్దిసతి. ఏవం గాథాసు అనుమినితబ్బం. ఏవం సవేయ్యాకరణేసు.
తత్థ భగవా ఏకం ధమ్మం తివిధం నిద్దిసతి, నిస్సన్దతో హేతుతో ఫలతో.
దదం పియో [పస్స సంయుత్తనికాయే] హోతి భజన్తి నం బహూ, కిత్తిఞ్చ పప్పోతి యసో చ వడ్ఢతి;
అమఙ్కుభూతో పరిసం విగాహతి, విసారదో హోతి నరో అమచ్ఛరీ.
దదన్తి యం యం దానం, ఇదం దానమయికం పుఞ్ఞక్రియం. తత్థ హేతు. యం చేతం. భజన్తి నం బహూ, కిత్తిన్తి యో చ కల్యాణో కిత్తిసద్దో లోకే అబ్భుగ్గచ్ఛతి, యం బహుకస్స జనస్స పియో భవతి మనాపో చ. యఞ్చ అవిప్పటిసారీ కాలఙ్కరోతి అయం నిస్సన్దో. యం కాయస్స భేదా దేవేసు ఉపపజ్జతీతి ఇదం ఫలం. ఇదం లోభాధిట్ఠానం.
౩౩. తత్థ కతమం దోసాధిట్ఠానం?
యో పాణమతిపాతేతి, ముసావాదఞ్చ భాసతి;
లోకే అదిన్నం ఆదియతి, పరదారఞ్చ గచ్ఛతి;
సురామేరయపానఞ్చ, యో నరో అనుయుఞ్జతి [అభిగిజ్ఝతి (పీ. క.) పస్స అ. ని. ౫.౧౭౪].
అప్పహాయ పఞ్చ వేరాని, దుస్సీలో ఇతి వుచ్చతి;
కాయస్స భేదా దుప్పఞ్ఞో, నిరయం సోపపజ్జతి.
యో పాణమతిపాతేతీతి దుట్ఠో పాణమతిపాతేతి. ముసావాదఞ్చ భాసతీతి దోసోపఘాతాయ ముసావాదఞ్చ భాసతి. సురామేరయపానఞ్చ, యో నరో అనుయుఞ్జతీతి దోసో నిదానం. యో చ సురామేరయపానం అనుయుఞ్జతి యథాపరదారవిహారీ [యథాపముదితవిహారీ (క.)] అమిత్తా జనయన్తి.
పఞ్చ వేరాని అప్పహాయాతి పఞ్చన్నం భిక్ఖాపదానం సమతిక్కమనం సబ్బేసం దోసజానం సా పణ్ణత్తి, తేనేవ దోసజనితేన కమ్మేన దుస్సీలో ఇతి వుచ్చతి సోపి ధమ్మో హేతునా నిద్దిసితబ్బో, నిస్సన్దేన ఫలేన చ.
తీణి బాలస్స బాలలక్ఖణాని – దుబ్భాసితభాసీ [దుబ్భాసితభాసితా (పీ. క.) పస్స అ. ని. ౩.౩] చ హోతి, దుచ్చిన్తితచిన్తీ చ దుక్కటకమ్మకారీ చ. తత్థ యం కాయేన చ వాచాయ చ పరక్కమతి, ఇదమస్స దుక్కటకమ్మకారీ. తాయం యథా చ ముసావాదం భాసతి యథా పుబ్బనిద్దిట్ఠం, ఇదమస్స దుబ్భాసితా. యఞ్చ సఙ్కప్పేతి మనోదుచ్చరితం బ్యాపాదం, ఇదమస్స దుచ్చిన్తితచిన్తితా. యం సో ఇమేహి తీహి బాలలక్ఖణేహి సమన్నాగతో తీణి తజ్జాని దుక్ఖాని దోమనస్సాని అనుభవతి, సో చ హోతి సభగ్గతో వా పరిసగ్గతో వా తజ్జం కథం కథన్తి. యదా భవతి సో చ పాణాతిపాతాదిదసఅకుసలకమ్మపథా, సో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీతి. పున చపరం యదా పస్సతి చోరం రాజాపరాధికం రఞ్ఞా గహితం జీవితా వోరోపేతం, తస్సేవం భవతి సచే మమమ్పి రాజా జానేయ్య మమమ్పి రాజా గాహాపేత్వా జీవితా వోరోపేయ్యాతి, సో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. పున చపరం బాలో యదా భవతి ఆసనా సమారూళ్హో యావ యా మే గతి భవిస్సతి ఇతో పేచ్చ పరం మరణాతి సో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి ఇతి బాలలక్ఖణం హేతు. తీణి తజ్జాని దుక్ఖాని నిస్సన్దో. కాయస్స భేదా నిరయేసు ఉపపజ్జతి, ఇదం ఫలం. ఇదం దోసాధిట్ఠానం.
౩౪. తత్థ కతమం మోహాధిట్ఠానం?
సతఞ్చేవ సహస్సానం, కప్పానం సంసరిస్సతి;
అథవా పి తతో భియ్యో, గబ్భా గబ్భం గమిస్సథ.
అనుపాదాయ బుద్ధవచనం, సఙ్ఖారే అత్తతో ఉపాదాయ;
దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి, ఠానమేతం న విజ్జతి.
యో యం అనమతగ్గసంసారం సమాపన్నో జాయతే చ మీయతే చ, అయం అవిజ్జాహేతుకా. యానిపి చ సఙ్ఖారానం పయోజనాని, తానిపి అవిజ్జాపచ్చయాని, యం అదస్సనం బుద్ధవచనస్స, అయం అవిజ్జాసుత్తేయేవ నిద్దిట్ఠం. యో చ సఙ్ఖారే అత్తతో హరతి పఞ్చక్ఖన్ధే పఞ్చ దిట్ఠియో ఉపగచ్ఛతి. ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి ఇదం సుత్తం అవిజ్జాయ నిక్ఖిత్తం, అవిజ్జాయ నిక్ఖిపితం. ఏవం సత్థా సుత్తే నయేన [సుతనయేన (పీ.)] ధమ్మేన నిద్దిసతి. అసాధారణేన తంయేవ తత్థ నిద్దిసితబ్బం. న అఞ్ఞం.
యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి నప్పజానన్తి చత్తారి సచ్చాని విత్థారేన, యం తత్థ అప్పజాననా, ఇదం దుక్ఖం, అయం హేతు. అప్పజానన్తో వివిధే సఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోతి, అయం నిస్సన్దో. యఞ్చ దిట్ఠిగతాని పరామసతి ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అయం నిస్సన్దో. యం పునబ్భవం నిబ్బత్తేతి, ఇదం ఫలం. అయమ్పి ధమ్మో సనిద్దిట్ఠో హేతుతో చ ఫలతో చ నిస్సన్దతో చ.
ఏత్థ పన కేచి ధమ్మా సాధారణా భవన్తి. హేతు ఖలు ఆదితోయేవ సుత్తే నిక్ఖిపిస్సన్తి. యథా కిం భవే చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అగతిగమనాని. తత్థ యఞ్చ ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి యఞ్చ భయాగతిం గచ్ఛతి, అయం లోభో అకుసలమూలం. యం దోసా, అయం దోసోయేవ. యం మోహా, అయం మోహోయేవ. ఏవం ఇమాని తీణి అకుసలమూలాని ఆదితోయేవ ఉపపరిక్ఖితబ్బాని. యత్థ ఏకం నిద్దిసితబ్బం, తత్థ ఏకం నిద్దిసీయతి. తథా ద్వే యథా తీణి, న హి ఆదీహి అనిక్ఖిత్తే హేతు వా నిస్సన్దో వా ఫలం వా నిద్దిసితబ్బం.
అయఞ్చేత్థ గాథా –
ఛన్దా దోసా భయా మోహా, యో ధమ్మం అతివత్తతి;
నిహీయతి [నిహీయతే (పీ. క.) పస్స అ. ని. ౪.౧౭] తస్స యసో, కాళపక్ఖేవ చన్దిమా.
కత్థ ఛన్దా చ అయం లోభో యథా నిద్దిట్ఠం పుబ్బే. ఇదం మోహాధిట్ఠానం.
౩౫. తత్థ కతమం అలోభాధిట్ఠానం?
‘‘అసుభానుపస్సిం [అసుభానుపస్సీ (పీ.) పస్స ధ. ప. ౮] విహరన్తం, ఇన్ద్రియేసు సుసంవుతం;
భోజనమ్హి చ మత్తఞ్ఞుం, సద్ధం ఆరద్ధవీరియం;
తం వే నప్పసహతి మారో, వాతో సేలంవ పబ్బత’’న్తి.
తత్థ యా అసుభాయ ఉపపరిక్ఖా, అయం కామేసు ఆదీనవదస్సనేన పరిచ్చాగో. ఇన్ద్రియేసు సుసంవుతో తస్సేవ అలోభస్స పారిపూరియం మమ ఆయతనసోచితం అనుపాదాయ. భోజనమ్హి చ మత్తఞ్ఞున్తి రసతణ్హాపహానం. ఇతి అయం అలోభో అసుభానుపస్సితాయ వత్థుతో ధారయతి, సో అలోభో హేతు. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ గోచరతో ధారయతి, భోజనేమత్తఞ్ఞుతాయ పరతో ధారయతి, అయం నిస్సన్దో. తం వే నప్పసహతి మారో, వాతో సేలం వ పబ్బతన్తి, ఇదం ఫలం. ఇతి యోయేవ ధమ్మో ఆదిమ్హి నిక్ఖిత్తో, సోయేవ మజ్ఝే చేవ అవసానే చ.
నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి అసముప్పన్నస్స కామచ్ఛన్దస్స అనుప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా పహానాయ, యథయిదం [యదిదం (పీ. క.) పస్స అ. ని. ౧.౧౭] అసుభనిమిత్తం. తత్థ అసుభనిమిత్తం మనసికరోన్తస్స అనుప్పన్నో చేవ కామచ్ఛన్దో న ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో పహీయతి. ఇదం అలోభస్స వత్థు. యం పున అనుప్పన్నో కామరాగో పరియాదియతి రూపరాగం అరూపరాగం, ఇతి ఫలం. ఇతి అయమ్పి చ ధమ్మో నిద్దిట్ఠో హేతుతో చ నిస్సన్దతో చ ఫలతో చ. ఇదం అలోభాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం అదోసాధిట్ఠానం?
ఏకమ్పి చే పాణమదుట్ఠచిత్తో, మేత్తాయతి కుసలో [కుసలీ (క.) పస్స ఇతివు. ౨౭] తేన హోతి;
సబ్బే చ పాణే మనసానుకమ్పం [అనుకమ్పమానో (పీ.)], పహూతమరియో పకరోతి పుఞ్ఞం.
ఏకమ్పి చే పాణమదుట్ఠచిత్తో మేత్తాయతీతి అయం అదోసో. నిగ్ఘాతేన అస్సాదో, కుసలో తేన హోతీతి తేన కుసలేన ధమ్మేన సంయుత్తో ధమ్మపఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి. కుసలోతి యథా పఞ్ఞాయ పఞ్ఞో పణ్డిచ్చేన పణ్డితో. పహూతమరియో పకరోతి పుఞ్ఞన్తి తస్సాయేవ విపాకో అయం లోకియస్స, న హి లోకుత్తరస్స. తత్థ యా మేత్తాయనా, అయం హేతు. యం కుసలో భవతి అయం నిస్సన్దో. యావ అబ్యాపజ్జో భూమియం బహుపుఞ్ఞం పసవతి, ఇదం ఫలం. ఇతి అదోసో నిద్దిట్ఠో హేతుతో చ నిస్సన్దతో చ ఫలతో చ.
ఏకాదసానిసంసా మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా. తత్థ యా మేత్తాచేతోవిముత్తి, అయం అరియధమ్మేసు రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, లోకికాయ భూమికా హేతు, యం సుఖం ఆయతిం మనాపో హోతి మనుస్సానం, ఇమే ఏకాదస ధమ్మా నిస్సన్దో. యఞ్చ అకతావీ బ్రహ్మకాయే ఉపపజ్జతి. ఇదం ఫలం. ఇదం అదోసాధిట్ఠానం.
౩౬. తత్థ కతమం అమోహాధిట్ఠానం?
పఞ్ఞా హి సేట్ఠా లోకస్మిం, యాయం నిబ్బేధగామినీ [నిబ్బేధభాగినీ (పీ. క.) పస్స ఇతివు. ౪౧];
యాయ సమ్మా పజానాతి, జాతిమరణసఙ్ఖయం.
పఞ్ఞా హి సేట్ఠాతి వత్థుం. నిబ్బేధగామినీతి నిబ్బానగామినియం యథాభూతం పటివిజ్ఝతి. సమ్మా పజానాతి, జాతిమరణసఙ్ఖయన్తి అమోహో. పఞ్ఞాతి హేతు. యం పజానాతి అయం నిస్సన్దో. యో జాతిమరణసఙ్ఖయో, ఇదం ఫలం. ఇతి అమోహో నిద్దిట్ఠో హేతునా చ నిస్సన్దేన చ ఫలేన చ.
తీణిమాని, భిక్ఖవే [ఇతివు. ౬౨ తికనిపాతే], ఇన్ద్రియాని అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. తత్థ కతమం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అనభిసమేతస్స దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స అభిసమయాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి, వీరియం ఆరభతి, చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. ఏవం చతున్నం అరియసచ్చానం కాతబ్బం. తత్థ కతమం అఞ్ఞిన్ద్రియం? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, యా చ మగ్గో, ఇదం అఞ్ఞిన్ద్రియం. ఆసవక్ఖయా అనాసవో హోతి, ఇదం వుచ్చతి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. తథాయం పఞ్ఞా, అయం హేతు. యం ఛన్దం జనేతి వాయమతి, యా పజానాతి, అయం నిస్సన్దో. యేన సబ్బసో ఆసవానం ఖయా హేతు, యం ఖయే ఞాణముప్పజ్జతి, అనుప్పాదే ఞాణఞ్చ, అయం నిస్సన్దో. యం అరహత్తం, ఇదం ఫలం. తత్థ ఖీణా మే జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయన్తి, ఇదం ఖయే ఞాణం. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానామీతి ఇదం అనుప్పాదే ఞాణం. ఇతి ఇమాని ఇన్ద్రియాని అమోహో నిద్దిట్ఠో హేతునా చ నిస్సన్దేన చ ఫలేన చ. ఇమాని అసాధారణాని నిద్దిట్ఠాని.
తత్థ కతమాని కుసలమూలాని సాధారణాని? కుసలఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి కుసలమూలఞ్చేవ. తత్థ కతమం కుసలమూలం? అలోభో అదోసో అమోహో. తత్థ కతమం కుసలం? అట్ఠ సమ్మత్తాని సమ్మాదిట్ఠి యావ సమ్మాసమాధి. తత్థ యాని కుసలమూలాని, అయం హేతు. యఞ్చ అలోభో తీణి కమ్మాని సముట్ఠాపేతి సఙ్కప్పం వాయామం సమాధిఞ్చ, అయం అలోభస్స నిస్సన్దో. తత్థ యో అదోసో, అయం హేతు. యం తయో ధమ్మే పట్ఠపేతి సమ్మావాచం సమ్మాకమ్మన్తం సమ్మాఆజీవఞ్చ, అయం నిస్సన్దో. తత్థ యో అమోహో హేతు, యం ద్వే ధమ్మే ఉపట్ఠపేతి అవిపరీతదస్సనమ్పి చ అనభిలాపనం, అయం నిస్సన్దో. ఇమస్స బ్రహ్మచరియస్స యం ఫలం, తా ద్వే విముత్తియో రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అవిజ్జా విరాగా చ పఞ్ఞావిముత్తి, ఇదం ఫలం. ఇతి ఇమాని తీణి కుసలమూలాని నిద్దిట్ఠాని హేతుతో చ నిస్సన్దతో చ ఫలతో చ. ఏవం సాధారణాని కుసలాని పటివిజ్ఝితబ్బాని.
యత్థ దువే యత్థ తీణి. అయఞ్చేత్థ గాథా.
‘‘తులమతులఞ్చ సమ్భవం, భవసఙ్ఖారమవస్సజి ముని;
అజ్ఝత్తరతో సమాహితో, అభిన్ది కవచమివత్తసమ్భవ’’న్తి.
తులమతులఞ్చ సమ్భవన్తి తులసఙ్ఖతం అతులసఙ్ఖతం. తత్థ యే సఙ్ఖతా తులం, తే ద్వే ధమ్మా అస్సాదో చ ఆదీనవో చ తులితా భవన్తి. ఏత్తకో కామేసు అస్సాదో. ఏత్తకో ఆదీనవో ఇమస్స, ఇదం నిస్సరణన్తి ఇతి నిబ్బానం పజానాతి. ద్వీహి కారణేహి అతులం న చ సక్కా తులయితుం. ఏత్తకం ఏతం నేతం పరమత్థీతి తేన అతులం. అథ పాపుణా రతనం కరిత్వా అచ్ఛరియభావేన అతులం. తత్థ కుసలస్స చ అభిసమ్భవా జాననా పస్సనా, అయం అమోహో. యం తత్థ ఞాతా ఓసిరణా భవసఙ్ఖారానం, అయం అలోభో. యం అజ్ఝత్తరతో సమాహితోతి విక్ఖేపపటిసంహరణా, అయం అదోసో. ఇతి ఇమాని తీణి కుసలమూలాని. తులమతులసమ్భవన్తి అయం అమోహో. యో భవసఙ్ఖారానం సమోసరణం లోభో సమ్మాసమాధీనం అస్సాదో, అయం హేతు. యం అజ్ఝత్తరతో అవిజ్జణ్డకోసం సమ్భేదో, అయం నిస్సన్దో. సా పవత్తి ఇమాని తీణి నిద్దిట్ఠాని కుసలమూలాని హేతుతో చ నిస్సన్దతో చ ఫలతో చ.
ఏత్తావతా ఏసా పవత్తి చ నివత్తి చ అకుసలమూలేహి పవత్తతి, కుసలమూలేహి నివత్తతీతి ఇమేహి చ తీహి సబ్బం అకుసలమూలం సమోసరణం గచ్ఛతి. సో ధమ్మే వా వచనతో నిద్దిట్ఠో తణ్హాతి వా కోధోతి వా అసమ్పజఞ్ఞన్తి వా అనుసయోతి వా మక్ఖోతి వా పళాసోతి వా అస్సతీతి వా ఇస్సాతి వా మచ్ఛరియన్తి వా అఞ్ఞాణన్తి వా, తేహి యే చ వత్థూహి నిద్దిసితబ్బం. యస్సిమాని ద్వే వచనాని ధమ్మపదాని నిద్దిట్ఠాని న సో అత్థి కిలేసా, యో ఇమేసు నవసు పదేసు సమోధానం సమోసరణం గచ్ఛతి. అయం కిలేసో, న చ లోభో, న చ దోసో, న చ మోహో.
యథా అకుసలమూలాని, ఏవం కుసలాని పటిక్ఖేపేన నిద్దిసితబ్బాని.
ఇదం అమోహాధిట్ఠానం.
౩౭. తత్థ కతమం కాయకమ్మాధిట్ఠానం?
కాయేన కుసలం కరే, అస్స కాయేన సంవుతో;
కాయదుచ్చరితం హిత్వా, కాయేన సుచరితం చరే.
తీణిమాని, భిక్ఖవే, సుచరితాని [ఇతివు. ౬౯ సుచరితసుత్తే]. పాణాతిపాతా వేరమణీ, అదిన్నాదానా వేరమణీ, కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ, ఇదం కాయకమ్మాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం వాచాకమ్మాధిట్ఠానం?
సుభాసితం [సు. ని. ౪౫౨ సుత్తనిపాతే] ఉత్తమమాహు సన్తో, ధమ్మం భణే నాధమ్మం తం దుతియం;
పియం భణే నాప్పియం తం తతియం, సచ్చం భణే నాలికం తం చతుత్థం.
చత్తారిమాని చ వచీసుచరితాని ఇదం వాచాకమ్మాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం మనోకమ్మాధిట్ఠానం?
మనేన కుసలం కమ్మం, మనసా సంవుతో భవే;
మనోదుచ్చరితం హిత్వా, మనసా సుచరితం చరే.
తీణిమాని మనోసుచరితాని, అనభిజ్ఝా, అబ్యాపాదో, సమ్మాదిట్ఠి, ఇదం మనోకమ్మాధిట్ఠానం. ఇమాని అసాధారణాని సుత్తాని.
తత్థ కతమాని సాధారణాని సుత్తాని?
వాచానురక్ఖీ మనసా సుసంవుతో, కాయేన చ నాకుసలం కయిరా [అకుసలం న కయిరా (పీ. క.) పస్స ధ. ప. ౨౮౧];
ఏతే తయో కమ్మపథే విసోధయే, ఆరాధయే మగ్గమిసిప్పవేదితం.
తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పారిసుద్ధియో – కాయకమ్మపారిసుద్ధి, వాచాకమ్మపారిసుద్ధి, మనోకమ్మపారిసుద్ధి.
తత్థ కతమా కాయకమ్మపారిసుద్ధి? పాణాతిపాతా వేరమణీ, అదిన్నాదానా వేరమణీ, కామేసుమిచ్ఛాచారా వేరమణీ. తత్థ కతమా వచీకమ్మపారిసుద్ధి? ముసావాదా వేరమణీ…పే… సమ్ఫప్పలాపా వేరమణీ. తత్థ కతమా మనోకమ్మపారిసుద్ధి? అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదో సమ్మాదిట్ఠి. ఇదం సాధారణసుత్తం.
ఇతి సాధారణాని చ సుత్తాని అసాధారణాని చ సుత్తాని పటివిజ్ఝితబ్బాని. పటివిజ్ఝిత్వా వాచాయ కాయేన చ సుత్తస్స అత్థో నిద్దిసితబ్బో.
౩౮. తత్థ కతమం సద్ధిన్ద్రియాధిట్ఠానం?
యస్స సద్ధా [సం. ని. ౧.౨౬౦; థేరగా. ౫౦౭ అట్ఠకనిపాతే చ పస్సితబ్బం] తథాగతే, అచలా సుప్పతిట్ఠితా;
సీలఞ్చ యస్స కల్యాణం, అరియకన్తం పసంసితం.
సఙ్ఘే పసాదో యస్సత్థి, ఉజుభూతఞ్చ దస్సనం;
అదలిద్దోతి తం ఆహు, అమోఘం తస్స జీవితం.
సద్ధా వే నన్దికా ఆరాధికో, నో తస్స సద్ధోతి;
సబ్బం సియాతి భగవన్తం, తథారూపో ధమ్మసమ్పసాదో.
ఇదం సద్ధిన్ద్రియాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం వీరియాధిట్ఠానం?
ఆరమ్భథ [ఆరభథ (పీ.) పస్స సం. ని. ౧.౧౮౫] నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;
ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో.
చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సమ్మప్పధానా, ఇదం వీరియాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం సతిన్ద్రియాధిట్ఠానం?
సతీమతో సదా భద్దం, భద్దమత్థు సతీమతో;
సతీమతో సదా [సువే (సం. ని. ౧.౨౩౮)] సేయ్యో, సతీమా సుఖమేధతి.
చత్తారో సతిపట్ఠానా విత్థారేన కాతబ్బా, ఇదం సతిన్ద్రియాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం సమాధిన్ద్రియాధిట్ఠానం?
ఆకఙ్ఖతో తే నరదమ్మసారథి, దేవా మనుస్సా మనసా విచిన్తితం;
సబ్బేన జఞ్ఞా కసిణాపి పాణినో, సన్తం సమాధిం అరణం నిసేవతో.
తయోమే, భిక్ఖవే, సమాధీ – సవితక్కో సవిచారో, అవితక్కో విచారమత్తో, అవితక్కో అవిచారో. ఇదం సమాధిన్ద్రియాధిట్ఠానం.
తత్థ కతమం పఞ్ఞిన్ద్రియాధిట్ఠానం?
పఞ్ఞా హి సేట్ఠా లోకస్మిన్తి విత్థారేన.
తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, పఞ్ఞా – సుతమయీ, చిన్తామయీ, భావనామయీ, ఇదం పఞ్ఞిన్ద్రియాధిట్ఠానం సుత్తం, ఇమాని ఇన్ద్రియాధిట్ఠానాని అసాధారణాని సుత్తాని.
౩౯. తత్థ కతమాని సాధారణాని ఇన్ద్రియాధిట్ఠానాని సుత్తాని?
అవీతరాగో [అ. ని. ౬.౫౪] కామేసు, యస్స పఞ్చిన్ద్రియా ముదూ;
సద్ధా సతి చ వీరియం, సమథో చ విపస్సనా;
తాదిసం భిక్ఖుమాసజ్జ, పుబ్బేవ ఉపహఞ్ఞతి.
పఞ్చిమాని ఇన్ద్రియాని. సద్ధిన్ద్రియాదిఇన్ద్రియం దట్ఠబ్బం. తీసు అవేచ్చప్పసాదే విత్థారేన సుత్తం కాతబ్బం. ఇమాని సాధారణాని ఇన్ద్రియాధిట్ఠానాని సుత్తాని. యం యస్స సమ్బన్ధం కుసలస్స వా అకుసలస్స వా తేన తేన అధిట్ఠానేన తం సుత్తం నిద్దిసితబ్బం, నత్థఞ్ఞో ధమ్మో నిద్దిసితబ్బో. తత్థ సాధారణం కుసలం నాపి కుసలం అకుసలం యథా సాధారణాని చ కుసలమూలాని సాధారణాని చ అకుసలమూలాని ఉప్పన్నం కామవితక్కం పజహతి…పే… చత్తారో సమ్మప్పధానా కుసలం అకుసలఞ్చ.
తత్థిమా ఉద్దానగాథా
వితక్కో హి మమత్థికో [పమత్థికో (పీ.)], దదం పియో నరో ఇతి;
యో పాణమతిపాతేతి, తీణి తస్స బాలలక్ఖణం.
సతఞ్చేవ సహస్సానం, యే చ సమణబ్రాహ్మణా;
ఛన్దా దోసా భయా మోహా, చతూహి అగతీహి చ.
అసుభానుపస్సిం విహరన్తం, నిమిత్తేసు అసుభా చ;
ఏకమ్పి చే పియం పాణం, మిత్తా సచే సుభాసితా.
పఞ్ఞా హి సేట్ఠా లోకస్మిం, అనుఞ్ఞా తీణి ఇన్ద్రియాని;
కుసలాకుసలమూలాని చ, తులమతులఞ్చ సమ్భవం.
కాయేన కుసలం కరే, తీణి సుచరితాని చ;
సుభాసితం ఉత్తమమాహు, సన్తో వచీసుచరితాని చ.
కాయేన చ కుసలం కయిరా, మనోదుచ్చరితాని చ;
కాయానురక్ఖీ చ సదా, తిస్సో చ పారిసుద్ధియో.
యస్స సద్ధా తథాగతే, సముప్పాదే చ దేసితో;
ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యా చ సమ్మప్పధానతా.
సతీమతో సదా భద్దం, సతిపట్ఠానభావనా;
ఆకఙ్ఖతో చ అనఞ్ఞాణం, యే చ తీణి సమాధయో.
పఞ్ఞా హి సేట్ఠా లోకస్మిం, తిస్సో పఞ్ఞా పకాసితా;
అవీతరాగో కామేసు, తథేవ పఞ్చిన్ద్రియా.
ఇతి థేరస్స మహాకచ్చాయనస్స
జమ్బువనవాసినో పేటకోపదేసే
తతియభూమి సుత్తాధిట్ఠానం నామ.