౨. సాసనపట్ఠానదుతియభూమి
౧౩. తత్థ కతమం సాసనప్పట్ఠానం? సంకిలేసభాగియం సుత్తం, వాసనా భాగియం సుత్తం, నిబ్బేధభాగియం సుత్తం, అసేక్ఖభాగియం సుత్తం, సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ, సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ, సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ, వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ. ఆణత్తి, ఫలం, ఉపాయో, ఆణత్తి చ ఫలఞ్చ, ఫలఞ్చ ఉపాయో చ, ఆణత్తి చ ఫలఞ్చ ఉపాయో చ. అస్సాదో, ఆదీనవో, నిస్సరణం, అస్సాదో చ ఆదీనవో చ, అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ, ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ, అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ. లోకికం, లోకుత్తరం, లోకికఞ్చ లోకుత్తరఞ్చ. కమ్మం, విపాకో, కమ్మఞ్చ విపాకో చ. నిద్దిట్ఠం, అనిద్దిట్ఠం, నిద్దిట్ఠఞ్చ అనిద్దిట్ఠఞ్చ. ఞాణం, ఞేయ్యం, ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చ. దస్సనం, భావనా, దస్సనఞ్చ భావనా చ. విపాకకమ్మం, న విపాకకమ్మం, నేవవిపాకనవిపాకకమ్మం. సకవచనం, పరవచనం, సకవచనఞ్చ పరవచనఞ్చ. సత్తాధిట్ఠానం, ధమ్మాధిట్ఠానం, సత్తాధిట్ఠానఞ్చ ధమ్మాధిట్ఠానఞ్చ. థవో, సకవచనాధిట్ఠానం, పరవచనాధిట్ఠానం, సకవచనాధిట్ఠానఞ్చ పరవచనాధిట్ఠానఞ్చ. కిరియం, ఫలం, కిరియఞ్చ ఫలఞ్చ. అనుఞ్ఞాతం, పటిక్ఖిత్తం, అనుఞ్ఞాతఞ్చ పటిక్ఖిత్తఞ్చ. ఇమాని ఛ పటిక్ఖిత్తాని.
౧౪. తత్థ కతమం సంకిలేసభాగియం సుత్తం?
కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, తణ్హాఛదనఛాదితా;
పమత్తబన్ధునా బద్ధా, మచ్ఛావ కుమినాముఖే;
జరామరణమన్వేన్తి, వచ్ఛో ఖీరపకోవ [ఖీరూపకోవ (క.) పస్స ఉదా. ౬౪] మాతరం.
పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, నీవరణా.
తత్థ కతమం వాసనాభాగియం సుత్తం?
మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;
మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;
తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీ.
సంయుత్తకే సుత్తం.
మహానామస్స సక్కస్స ఇదం భగవా సక్యానం కపిలవత్థుమ్హి నగరే నయవిత్థారేన సద్ధాసీలపరిభావితం సుత్తం భావఞ్ఞేన పరిభావితం తం నామ పచ్ఛిమే కాలే.
తత్థ కతమం నిబ్బేధభాగియం సుత్తం?
ఉద్ధం అధో [ఉదా. ౬౧] సబ్బధి విప్పముత్తో, అయం అహస్మీతి అనానుపస్సీ;
ఏవం విముత్తో ఉదతారి ఓఘం, అతిణ్ణపుబ్బం అపునబ్భవాయ.
సీలాని ను ఖో భవన్తి కిమత్థియాని ఆనన్దో పుచ్ఛతి సత్థారం.
తత్థ కతమం అసేక్ఖభాగియం సుత్తం?
‘‘యస్స సేలూపమం చిత్తం, ఠితం నానుపకమ్పతి;
విరత్తం రజనీయేసు, కోపనేయ్యే [కోపనీయే (క.) పస్స ఉదా. ౩౪] న కుప్పతి;
యస్సేవం భావితం చిత్తం, కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీ’’తి.
సారిపుత్తో నామ భగవా థేరఞ్ఞతరో సో మం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమతి, సారిపుత్తస్స బ్యాకరణం కాతబ్బం. యస్స నూన భగవా కాయగతా సతి అభావితా అస్స అబహులీకతా విత్థారేన కాతబ్బం.
౧౫. తత్థ కతమం సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ?
ఛన్నమతివస్సతి [ఉదా. ౪౫], వివటం నాతివస్సతి;
తస్మా ఛన్నం వివరేథ, ఏవం తం నాతివస్సతి.
ఛన్నమతివస్సతీతి సంకిలేసో. వివటం నాతివస్సతీతి వాసనా. తమో తమపరాయనోతి విత్థారేన. తత్థ యో చ తమో యో చ తమపరాయనో, అయం సంకిలేసో. యో చ జోతి యో చ జోతిపరాయనో, అయం వాసనా.
తత్థ కతమం సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ సుత్తం?
న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా, యదాయసం దారుజపబ్బజఞ్చ [దారుజం పబ్బజఞ్చ (పీ.) ధ. ప. ౩౪౫; సం. ని. ౧.౧౨౧];
సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు, పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా.
న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా, యదా పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా, అయం సంకిలేసో. ఏతమ్పి ఛేత్వా పరిబ్బజన్తి ధీరా అనపేక్ఖినో సబ్బకామే పహాయాతి, అయం నిబ్బేధో. యం చేతయితం పకప్పితం యా చ నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతి. ఇమేహి చతూహి పదేహి సంకిలేసో. పచ్ఛిమకేహి చతూహి నిబ్బేధో.
తత్థ కతమం సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ సుత్తం?
అయం లోకో సన్తాపజాతో, ఫస్సపరేతో రోగం [రోదం (పీ.) పస్స ఉదా. ౩౦] వదతి అత్తతో;
యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా.
అఞ్ఞథాభావీ భవసత్తో లోకో, భవపరేతో భవమేవాభినన్దతి;
యదభినన్దతి తం భయం, యస్స భాయతి తం దుక్ఖం;
భవవిప్పహానాయ ఖో పనిదం బ్రహ్మచరియం వుస్సతి.
యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భవేన భవస్స విప్పమోక్ఖమాహంసు, సబ్బేతే ‘‘అవిప్పముత్తా భవస్మా’’తి వదామి. యే వా పన కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా విభవేన భవస్స నిస్సరణమాహంసు, సబ్బేతే ‘‘అనిస్సటా భవస్మా’’తి వదామి. ఉపధిం హి పటిచ్చ దుక్ఖమిదం సమ్భోతి, సబ్బుపాదానక్ఖయా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో, లోకమిమం పస్స, పుథూ అవిజ్జాయ పరేతా భూతా భూతరతా భవా అపరిముత్తా. యే హి కేచి భవా సబ్బధి సబ్బత్థతాయ సబ్బేతే భవా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మాతి.
‘‘ఏవమేతం యథాభూతం, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో;
భవతణ్హా పహీయతి, విభవం నాభినన్దతి;
సబ్బసో తణ్హానం ఖయా, అసేసవిరాగనిరోధో నిబ్బానం.
‘‘తస్స నిబ్బుతస్స భిక్ఖునో, అనుపాదా పునబ్భవో న హోతి;
అభిభూతో మారో విజితసఙ్గామో, ఉపేచ్చగా సబ్బభవాని తాదీ’’తి.
అయం లోకో సన్తాపజాతో యావ దుక్ఖన్తి యం తణ్హా సంకిలేసో.
యం పునగ్గహణం యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భవేన భవస్స విమోక్ఖమాహంసు, సబ్బేతే ‘‘అవిముత్తా భవస్మా’’తి వదామి. యే వా పన కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా విభవేన భవస్స నిస్సరణమాహంసు ‘‘అనిస్సటా భవస్మా’’తి వదామి. అయం దిట్ఠిసంకిలేసో, తం దిట్ఠిసంకిలేసో చ తణ్హాసంకిలేసో చ, ఉభయమేతం సంకిలేసో. యం పునగ్గహణం భవవిప్పహానాయ బ్రహ్మచరియం వుస్సతి, యావ సబ్బసో ఉపాదానక్ఖయా సమ్భవా, ఇదం నిబ్బేధభాగియం. తస్స నిబ్బుతస్స భిక్ఖునో యావ ఉపచ్చగా సబ్బభవాని తాదీతి ఇదం అసేక్ఖభాగియం. చత్తారో పుగ్గలా అనుసోతగామీ సంకిలేసో ఠితత్తో చ పటిసోతగామీ చ నిబ్బేధో. థలే తిట్ఠతీతి అసేక్ఖభూమి.
౧౬. తత్థ కతమం వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ సుత్తం?
‘‘దదతో [ఉదా. ౭౫; దీ. ని. ౨.౧౯౭] పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి, సంయమతో వేరం న చీయతి;
కుసలో చ జహాతి పాపకం, రాగదోసమోహక్ఖయా సనిబ్బుతో’’తి.
‘‘దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి, సంయమతో వేరం న చీయతీ’’తి వాసనా. ‘‘కుసలో చ జహాతి పాపకం, రాగదోసమోహక్ఖయా సనిబ్బుతో’’తి నిబ్బేధో.
సోతానుగతేసు ధమ్మేసు వచసా పరిచితేసు మనసానుపేక్ఖితేసు దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధేసు పఞ్చానిసంసా పాటికఙ్ఖా. ఇధేకచ్చస్స బహుస్సుతా ధమ్మా హోన్తి ధాతా అపముట్ఠా వచసా పరిచితా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా, సో యుఞ్జన్తో ఘటేన్తో వాయమన్తో దిట్ఠేవ ధమ్మే విసేసం పప్పోతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే విసేసం పప్పోతి, గిలానో పప్పోతి. నో చే గిలానో పప్పోతి, మరణకాలసమయే పప్పోతి. నో చే మరణకాలసమయే పప్పోతి, దేవభూతో పాపుణాతి. నో చే దేవభూతో పాపుణాతి, తేన ధమ్మరాగేన తాయ ధమ్మనన్దియా పచ్చేకబోధిం పాపుణాతి.
తత్థాయం దిట్ఠేవ ధమ్మే పాపుణాతి, అయం నిబ్బేధో. యం సమ్పరాయే పచ్చేకబోధిం పాపుణాతి, అయం వాసనా. ఇమాని సోళస సుత్తాని సబ్బసాసనం అతిగ్గణ్హన్తో తిట్ఠన్తి. ఇమేహి సోళసహి సుత్తేహి నవవిధో సుత్తన్తో విభత్తో భవతి. సో చ పఞ్ఞవతో నో దుప్పఞ్ఞస్స, యుత్తస్స నో అయుత్తస్స, అకమ్మస్స విహారిస్స పకతియా లోకే సంకిలేసో చరతి. సో సంకిలేసో తివిధో – తణ్హాసంకిలేసో దిట్ఠిసంకిలేసో దుచ్చరితసంకిలేసో. తతో సంకిలేసతో ఉట్ఠహన్తో సంకిలేసో ధమ్మేసు పతిట్ఠహతి, లోకియేసు పతిట్ఠహతీతి. తత్థాకుసలో దిట్ఠతో సచే తం సీలఞ్చ దిట్ఠిఞ్చ పరామసతి, తస్స సో తణ్హాసంకిలేసో హోతి. సచే పనస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సం [భవిస్సామి (పీ.)] దేవఞ్ఞతరో వా’’తి యస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి, ఏతస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిసంకిలేసో భవతి. సచే పన సీలే పతిట్ఠితో అపరామట్ఠస్స హి సీలవతం హోతి, తస్స తం సీలవతో యోనిసో గహితం అవిప్పటిసారం జనేతి యావ విముత్తిఞాణదస్సనం, తఞ్చ తస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే కాలఙ్కతస్స వా తమ్హియేవ వా పన అపరాపరియాయేన వా, అఞ్ఞేసు ఖన్ధేసు ఏవం సుతం ‘‘సుచరితం వాసనాయ సంవత్తతీ’’తి వాసనాభాగియం సుత్తం వుచ్చతి. తత్థ సీలేసు ఠితస్స వినీవరణం చిత్తం, తం తతో సక్కాయదిట్ఠిప్పహానాయ భగవా ధమ్మం దేసేతి. సో అచ్చన్తనిట్ఠం నిబ్బానం పాపుణాతి; యది వా సాసనన్తరే, అచ్చన్తం నిబ్బానం పాపుణాతి, యది వా ఏకాసనే ఛ అభిఞ్ఞే. తత్థ ద్వే పుగ్గలా అరియధమ్మే పాపుణన్తి సద్ధానుసారీ చ ధమ్మానుసారీ చ. తత్థ ధమ్మానుసారీ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, సద్ధానుసారీ నేయ్యో. తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ దువిధో – కోచి తిక్ఖిన్ద్రియో కోచి ముదిన్ద్రియో. తత్థ నేయ్యోపి దువిధో – కోచి తిక్ఖిన్ద్రియో కోచి ముదిన్ద్రియో. తత్థ యో చ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో, యో చ నేయ్యో తిక్ఖిన్ద్రియో, ఇమే పుగ్గలా అసమిన్ద్రియా హోన్తి. తత్థ ఇమే పుగ్గలా సమిన్ద్రియా పరిహాయన్తి చ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుతో, విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యతో, ఇమే మజ్ఝిమా భూమిగతా విపఞ్చితఞ్ఞూ హోతి. ఇమే తయో పుగ్గలా.
౧౭. తత్థ చతుత్థా పన పఞ్చమా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో చ, తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో ఇన్ద్రియాని పటిలభిత్వా దస్సనభూమియం ఠితో సోతాపత్తిఫలఞ్చ పాపుణాతి, ఏకబీజీ హోతి పఠమో సోతాపన్నో. తత్థ విపఞ్చితఞ్ఞూ పుగ్గలో ఇన్ద్రియాని పటిలభిత్వా దస్సనభూమియం ఠితో సోతాపత్తిఫలఞ్చ పాపుణాతి, కోలంకోలో చ హోతి దుతియో సోతాపన్నో. తత్థ నేయ్యో పుగ్గలో ఇన్ద్రియాని పటిలభిత్వా దస్సనభూమియం ఠితో సోతాపత్తిఫలఞ్చ పాపుణాతి, సత్తక్ఖత్తుపరమో చ హోతి, అయం తతియో సోతాపన్నో. ఇమే తయో పుగ్గలా ఇన్ద్రియవేమత్తతాయ సోతాపత్తిఫలే ఠితా.
ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ ఏకబీజీ హోతి, విపఞ్చితఞ్ఞూ కోలంకోలో హోతి, నేయ్యో సత్తక్ఖత్తుపరమో హోతి. ఇదం నిబ్బేధభాగియం సుత్తం. సచే పన తదుత్తరి వాయమతి, అచ్చన్తనిట్ఠం నిబ్బానం పాపుణాతి. తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో యో తిక్ఖిన్ద్రియో, తే ద్వే పుగ్గలా హోన్తి – అనాగామిఫలం పాపుణిత్వా అన్తరాపరినిబ్బాయీ చ ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ చ. తత్థ విపఞ్చితఞ్ఞూ పుగ్గలో యో తిక్ఖిన్ద్రియో, తే ద్వే పుగ్గలా హోన్తి – అనాగామిఫలం పాపుణన్తి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ చ ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ చ. తత్థ నేయ్యో అనాగామిఫలం పాపుణన్తో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ హోతి, ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ చ విపఞ్చితఞ్ఞూ చ, ఇన్ద్రియనానత్తేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో తిక్ఖిన్ద్రియో అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ హోతి. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ చ విపఞ్చితఞ్ఞూ చ ఇన్ద్రియనానత్తేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో తిక్ఖిన్ద్రియో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, తిక్ఖిన్ద్రియో అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతి, ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి. విపఞ్చితఞ్ఞూ తిక్ఖిన్ద్రియో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, విపఞ్చితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, నేయ్యో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ హోతి, విపఞ్చితఞ్ఞూ తిక్ఖిన్ద్రియో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి. విపఞ్చితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ హోతి, నేయ్యో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ హోతి. ఇతి పఞ్చ అనాగామినో, ఛట్ఠో సకదాగామీ, తయో చ సోతాపన్నాతి ఇమే నవ సేక్ఖా.
తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో తిక్ఖిన్ద్రియో అరహత్తం పాపుణన్తో ద్వే పుగ్గలా హోన్తి ఉభతోభాగవిముత్తో పఞ్ఞావిముత్తో చ. తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో ముదిన్ద్రియో అరహత్తం పాపుణన్తో ద్వే పుగ్గలా హోన్తి, ఠితకప్పీ [ఠితకప్పి (పీ. క.) పస్స పు. ప. ౧౭] చ పటివేధనభావో పుగ్గలో చ తిక్ఖిన్ద్రియో సో అరహత్తం పాపుణన్తో ద్వే పుగ్గలా హోన్తి చేతనాభబ్బో చ రక్ఖణాభబ్బో చ. తత్థ విపఞ్చితఞ్ఞూ ముదిన్ద్రియో అరహత్తం పాపుణన్తో ద్వే పుగ్గలా హోన్తి, సచే చేతేతి న పరినిబ్బాయీ, నో చే చేతేతి పరినిబ్బాయీతి. సచే అనురక్ఖతి న పరినిబ్బాయీ, నో చే అనురక్ఖతి పరినిబ్బాయీతి. తత్థ నేయ్యో పుగ్గలో భావనానుయోగమనుయుత్తో పరిహానధమ్మో హోతి కమ్మనియతో వా సమసీసి వా, ఇమే నవ అరహన్తో ఇదం చతుబ్బిధం సుత్తం సంకిలేసభాగియం అసేక్ఖభాగియం. ఇమేసు పుగ్గలేసు తథాగతస్స దసవిధం బలం పవత్తతి.
౧౮. కతమం దసవిధం? ఇధ బుద్ధానం భగవన్తానం అప్పవత్తితే ధమ్మచక్కే మహేసక్ఖా దేవపుత్తా యాచనాయ అభియాతా [అతియాతా (పీ. క.)] హోన్తి ‘‘దేసేతు సుగతో ధమ్మ’’న్తి. సో అనుత్తరేన బుద్ధచక్ఖునా వోలోకేన్తో అద్దసాసి సత్తానం తయో రాసీనం సమ్మత్తనియతో మిచ్ఛత్తనియతో అనియతో. తత్థ సమ్మత్తనియతో రాసి మిచ్ఛాసతిం ఆపజ్జేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి, అసత్థుకో పరినిబ్బాయేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి, సమాపత్తిం ఆపజ్జేయ్యాతి ఠానమేతం విజ్జతి. తత్థ మిచ్ఛత్తనియతో రాసి అరియసమాపత్తిం పటిపజ్జిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, అనరియమిచ్ఛాపటిపత్తిం పటిపజ్జిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి. తత్థ అనియతో రాసి సమ్మాపటిపజ్జమానం సమ్మత్తనియతరాసిం గమిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి, మిచ్ఛాపటిపజ్జమానో సమ్మత్తనియతరాసిం గమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. సమ్మాపటిపజ్జమానం సమ్మత్తనియతరాసిం గమిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి, మిచ్ఛాపటిపజ్జమానం మిచ్ఛత్తనియతరాసిం గమిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి. ఇమే తయో అనుత్తరేన బుద్ధచక్ఖునా వోలోకేన్తస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మే సతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధాతి ఏత్తవతా మం కోచి సహధమ్మేన పటిచోదిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, వీతరాగస్స తే పటిజానతో అఖీణాసవతాయ సహధమ్మేన కోచి పటిచోదిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యతో పన ఇమస్స అనియతస్స రాసిస్స ధమ్మదేసనా, సా న దిస్సతి తక్కరస్స సమ్మాదుక్ఖక్ఖయాయాతి నేతం ఠానం విజ్జతి, తథా ఓవదితో యం పన మే అనియతరాసి సావకో పుబ్బేనాపరం విసేసం న సచ్ఛికరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి.
౧౯. యం ఖో ముని నానప్పకారస్స నానానిరుత్తియో దేవనాగయక్ఖానం దమేతి ధమ్మే వవత్థానేన వత్వా కారణతో అఞ్ఞం పారం గమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ధమ్మపటిసమ్భిదా. యతో పనిమా నిరుత్తితో సత్త సత్త నిరుత్తియో నాభిసమ్భునేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి. నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. నిరుత్తి ఖో పన అభిసమగ్గరతానం సావకానం తమత్థమవిఞ్ఞాపయేతి నేతం ఠానం విజ్జతి. అత్థపటిసమ్భిదా. మహేసక్ఖా దేవపుత్తా ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హే పుచ్ఛింసు. కాయికేన వా మానసికేన వా పరిపీళితస్స హత్థకుణీతి వా పాదే వా ఖఞ్జే దన్ధస్స [దన్తస్స (పీ. క.)] సో అత్థో న పరిభాజియతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. పటిభానపటిసమ్భిదా. యమ్హి తం తేసం హోతి తమ్హి అసన్తం భవతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. యం హి నాసం తేసం న భవతి, తమ్హి నాసం తేసం భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఏవం సముదయస్స నిరోధాయ దస అకుసలకమ్మపథా. మారో వా ఇన్దో వా బ్రహ్మా వా తథాగతో వా చక్కవత్తీ వా సో వత నామ మాతుగామో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, పురిసో అస్స రాజా చక్కవత్తీ సక్కో దేవానమిన్దో భవిస్సతీతి ఠానమేతం విజ్జతి. ఇతిస్స ఏవరూపం బలం ఏవరూపం ఞాణం, ఇదం వుచ్చతి ఠానాట్ఠానఞాణం పఠమం తథాగతబలం తం నిద్దిసితబ్బం. తీహి రాసీహి చతూహి వేసారజ్జేహి చతూహి పటిసమ్భిదాహి పటిచ్చసముప్పాదస్స పవత్తియం నివత్తియం భాగియఞ్చ. కుసలం కుసలవిపాకేసు చ ఉపపజ్జతి యఞ్చ ఇత్థిపురిసానం. ఇదం పఠమం బలం తథాగతో ఏవం జానాతి.
యేసం పన సమ్మత్తనియతో రాసి, నాయం సబ్బత్థగామినీ పటిపదా, నిబ్బానగామినీయేవాయం పటిపదా. తత్థ సియా మిచ్ఛత్తనియతో రాసి, ఏసాపి న సబ్బత్థగామినీ పటిపదా. సక్కాయసముదయగామినీయేవాయం పటిపదా హోతు, అయం తత్థ తత్థ పటిపత్తియా ఠితో గచ్ఛతి నిబ్బానం, గచ్ఛతి అపాయం, గచ్ఛతి దేవమనుస్సస్స. యం యం వా పటిపదం పటిపజ్జేయ్య సబ్బత్థ గచ్ఛేయ్య, అయం సబ్బత్థగామినీ పటిపదా. యం ఏత్థ ఞాణం యథాభూతం, ఇదం వుచ్చతి సబ్బత్థగామినీ పటిపదాఞాణం దుతియం తథాగతబలం.
సా ఖో పనాయం సబ్బత్థగామినీ పటిపదా నానాధిముత్తా కేచి కామేసు కేచి దుక్కరకారియం కేచి అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా కేచి సంసారేన సుద్ధిం పచ్చేన్తి కేచి అనజ్జాభావనాతి. తేన తేన చరితేన వినిబన్ధానం సత్తానం యం ఞాణం యథాభూతం నానాగతం లోకస్స అనేకాధిముత్తగతం యథాభూతం పజానాతి. ఇదం తతియం తథాగతబలం.
తత్థ సత్తానం అధిముత్తా భవన్తి ఆసేవన్తి భావేన్తి బహులీకరోన్తి. తేసం కమ్ముపసయానం తదాధిముత్తానం. సా చేవ ధాతు సంవహతి. కతరా పనేసా ధాతు నేక్ఖమ్మధాతు బలధాతు కాచి సమ్పత్తి కాచి మిచ్ఛత్తఞ్చ ధాతు అధిముత్తా భవన్తి. అఞ్ఞతరా ఉత్తరి న సమనుపస్సన్తి. తే తదేవట్ఠానం మయా జరామరణస్స అభినివిస్స వోహరన్తి ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి. యథా భగవా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స భాసితం. యం తత్థ యథాభూతం ఞాణం. ఇదం వుచ్చతి చతుత్థం తథాగతబలం.
తత్థ యంయేవ ధాతు [యం యదేవ ధాతుం (క.)] సేట్ఠన్తి తం తం కాయేన చ వాచాయ చ ఆరమ్భన్తి చేతసికో. ఆరమ్భో చేతనా కమ్మం కాయికా వాచసికా ఆరమ్భో చేతసికత్తా కమ్మన్తరం తథాగతో ఏవం పజానాతి ‘‘ఇమినా సత్తేన ఏవం ధాతుకేన ఏవరూపం కమ్మం కతం, తం అతీతమద్ధానం ఇమినా హేతునా తస్స ఏవరూపో విపాకో విపచ్చతి ఏతరహి విపచ్చిస్సతి వా అనాగతమద్ధాన’’న్తి. ఏవం పచ్చుప్పన్నమద్ధానం పజానాతి ‘‘అయం పుగ్గలో ఏవంధాతుకో ఇదం కమ్మం కరోతి’’. తణ్హాయ చ దిట్ఠియా చ ఇమినా హేతునా న తస్స విపాకో దిట్ఠేయేవ ధమ్మే నిబ్బత్తిస్సతి, ఉపపజ్జే వా’’తి అపరమ్హి వా పరియాయే ఏవం పజానాతి ‘‘అయం పుగ్గలో ఏవరూపం కమ్మం కరిస్సతి అనాగతమద్ధానం, ఇమినా హేతునా తస్స ఏవరూపో విపాకో నిబ్బత్తిస్సతి, ఇమినా హేతునా యాని చత్తారి కమ్మట్ఠానాని ఇదం కమ్మట్ఠానం పచ్చుప్పన్నసుఖం ఆయతిం చ సుఖవిపాకం’’ …పే… ఇతి అయం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం హేతుసో ఠానసో విపాకవేమత్తతం పజానాతి ఉచ్చావచా హీనపణీతతా, ఇదం వుచ్చతి కమ్మవిపాకఞాణం పఞ్చమం తథాగతబలం.
తథా సత్తా యం వా కమ్మసమాదానం సమాదియన్తా తత్థ ఏవం పజానాతి ఇమస్స పుగ్గలస్స కమ్మాధిముత్తస్స రాగచరితస్స నేక్ఖమ్మధాతూనం పారిపూరిం గచ్ఛన్తి, తస్స రాగానుగతే సుఞ్ఞమానస్స పఠమం ఝానం సంకిలిస్సతి, సచే పున ఉత్తరి వాయామతో ఝానవోదానగతే మానసే విసేసభాగియం పటిపదం అనుయుఞ్జియతి. తస్స హి ఝానభాగియంయేవ పఠమజ్ఝానే ఠితస్స దుతియం ఝానం వోదానం గచ్ఛతి, తతియఞ్చ ఝానం సమాపజ్జితుకామస్స సోమనస్సిన్ద్రియం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, తస్స సా పీతి అవిసేసభాగియం తతియం ఝానం ఆదిస్స తిట్ఠతి. సచే తస్స నిస్సరణం యథాభూతం పజానాతి. తథాగతస్స చతుత్థజ్ఝానం వోదానం గచ్ఛతియేవ, చతుత్థస్స ఝానస్స హానభాగియా ధమ్మా, తే చ ధమ్మా యత్థ పజాయన్తి యేహి చతుత్థజ్ఝానం వోదానం దిస్సతి. ఏవం అజ్ఝాసయసమాపత్తియా యా చతస్సో సమాపత్తియో తీణి విమోక్ఖముఖాని అట్ఠ విమోక్ఖఝానానీతి చత్తారి ఝానాని విమోక్ఖాతి. అట్ఠ చ విమోక్ఖా తీణి చ విమోక్ఖముఖాని. సమాధీతి చత్తారో సమాధీ – ఛన్దసమాధి వీరియసమాధి చిత్తసమాధి వీమంసాసమాధీతి. సమాపత్తియో చతస్సో అజ్ఝాసయసమాపత్తియో ఇతి ఇమేసం ఝానానం విమోక్ఖసమాపత్తీతి ఏవరూపో సంకిలేసో రాగచరితస్స పుగ్గలస్స. ఏవం దోసచరితస్స. మోహచరితస్స. రాగచరితస్స పుగ్గలస్స ఏవరూపం వోదానం ఇతి యం ఏత్థ ఞాణం యథాభూతం అసాధారణం సబ్బసత్తేహి. ఇదం వుచ్చతి ఛట్ఠం తథాగతబలం.
తత్థ తథాగతో ఏవం పజానాతి లోకికా ధమ్మా లోకుత్తరా ధమ్మా భావనాభాగియం ఇన్ద్రియం నామం లభన్తి. ఆధిపతేయ్యభూమిం ఉపాదాయ బలం నామం లభన్తి థామగతం మనో మనిన్ద్రియం తం ఉపాదాయ. వీరియం నామం లభన్తి ఆరమ్భధాతుం ఉపాదాయ. ఇతిస్స దేవ ఏవరూపం ఞాణం ఇమేహి చ ధమ్మేహి ఇమే పుగ్గలా సమన్నాగతాతిపి ధమ్మదేసనం అకాసి. ఆకారతో చ వోకారతో చ ఆసయజ్ఝాసయస్స అధిముత్తిసమన్నాగతానం. ఇదం వుచ్చతి పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియబలవీరియవేమత్తతం ఞాణం సత్తమం తథాగతబలం.
తత్థ చ తథాగతో లోకాదీసు చ భూమీసు సంయోజనానఞ్చ సేక్ఖానం ద్వీహి బలేహి గతిం పజానాతి, పుబ్బేనివాసానుస్సతియా అతీతే సంసారే ఏతరహి చ పచ్చుప్పన్నే దిబ్బచక్ఖునా చుతూపపాతం ఇతి ఇమాని ద్వే బలాని దిబ్బచక్ఖుతో అభినీహితాని. సో అతీతమద్ధానం దిబ్బస్స చక్ఖునో గోచరో సో ఏతరహి సతి గోచరో ఇతి అత్తనో చ పరేసం చ పుబ్బేనివాసఞాణం అనేకవిధం నానప్పకారకం పచ్చుప్పన్నమద్ధానం దిబ్బేన చక్ఖునా ఇమాని ద్వే తథాగతబలాని, అట్ఠమం పుబ్బేనివాసో, నవమం దిబ్బచక్ఖు.
పున చపరం తథాగతో అరియపుగ్గలానం ఝానం వోదానం నిబ్బేధభాగియం పజానాతి అయం పుగ్గలో ఇమినా మగ్గేన ఇమాయ పటిపదాయ ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఇతి అత్తనో చ ఆసవానం ఖయం ఞాణం దిట్ఠేకట్ఠానం చతుభూమిముపాదాయ యావ నవన్నం అరహన్తానం ఆసవక్ఖయో ఓధిసో సేక్ఖానం అనోధిసో అరహన్తానం. తత్థ చేతోవిముత్తి ద్వీహి ఆసవేహి అనాసవా కామాసవేన చ భవాసవేన చ, పఞ్ఞావిముత్తి ద్వీహి ఆసవేహి అనాసవా దిట్ఠాసవేన చ అవిజ్జాసవేన చ, ఇమాసం ద్విన్నం విముత్తీనం యథాభూతం ఞాణం, ఇదం వుచ్చతి ఆసవక్ఖయే ఞాణం. దసమం తథాగతబలం.
౨౦. ఇమేసు దససు బలేసు ఠితో తథాగతో పఞ్చవిధం సాసనం దేసేతి సంకిలేసభాగియం వాసనాభాగియం దస్సనభాగియం భావనాభాగియం అసేక్ఖభాగియం. తత్థ యో తణ్హాసంకిలేసో, ఇమస్స అలోభో నిస్సరణం. యో దిట్ఠిసంకిలేసో, ఇమస్స అమోహో నిస్సరణం. యో దుచ్చరితసంకిలేసో, ఇమస్స తీణి కుసలాని నిస్సరణం. కిం నిదానం? తీణి ఇమాని [తీణి హి ఇమాని (పీ.)] మనోదుచ్చరితాని – అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠి. తత్థ అభిజ్ఝా మనోదుచ్చరితం కాయకమ్మం ఉపట్ఠపేతి, అదిన్నాదానం సబ్బఞ్చ తదుపనిబ్బద్ధం వాచాకమ్మం ఉపట్ఠపేతి, ముసావాదఞ్చ సబ్బవితథం సబ్బం వాచమభావం సబ్బమక్ఖం పలాసం అభిజ్ఝా అకుసలమూలన్తి, సుచరితే సుచరితం ముసావాదా అదిన్నాదానా అభిజ్ఝాయ చేతనా, తత్థ బ్యాపాదో మనోదుచ్చరితం కాయకమ్మం ఉపట్ఠపేతి, పాణాతిపాతం సబ్బఞ్చ మేతం ఆకడ్ఢనం పరికడ్ఢనం నిబ్బద్ధం రోచనం వాచాకమ్మం ఉపట్ఠపేతి, పిసుణవాచం ఫరుసవాచం మిచ్ఛాదిట్ఠి మనోదుచ్చరితఞ్చ అభిజ్ఝం బ్యాపాదం మిచ్ఛాదిట్ఠిం పయోజేతి, తస్స యో కోచి మిచ్ఛాదిట్ఠి చాగో రాగజో వా దోసజో వా సబ్బసో మిచ్ఛాదిట్ఠి సమ్భూతో ఇమినా కారణేన మిచ్ఛాదిట్ఠిం ఉపట్ఠపేతి, కామేసుమిచ్ఛాచారం వచీకమ్మం ఉపట్ఠపేతి సమ్ఫప్పలాపం. ఇమాని తీణి దుచ్చరితాని అకుసలమూలాని.
యా అభిజ్ఝా, సో లోభో. యో బ్యాపాదో, సో దోసో. యా మిచ్ఛాదిట్ఠి, సో మోహో. తాని అట్ఠ మిచ్ఛత్తాని ఉపట్ఠపేన్తి. తేసు గహితేసు తీసు అకుసలమూలేసు దసవిధం అకుసలమూలం పారిపూరిం గచ్ఛతి, తస్స తివిధస్స దుచ్చరితసంకిలేసస్స వాసనాభాగియఞ్చ సుత్తం నిస్సరణం. తత్థ యో బహుసితో నిద్దేసో యథా లోభో దోసో మోహోపి, తత్థ అసితుం ఏత్థ లోభో ఉస్సదో తేన కారణేన తేసు వా ధమ్మేసు లోభో పఞ్ఞపియతి. తత్థాయం మోహో అకుసలం మోహో అయం అవిజ్జా, సా చతుబ్బిధా రూపే అభినివిట్ఠా, రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, అవిజ్జాగతో రూపవన్తం అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. తత్థ కతమం పదం సక్కాయదిట్ఠియా ఉచ్ఛేదం వదతి ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి నత్థికదిట్ఠి అధిచ్చసముప్పన్నదిట్ఠి చ అఞ్ఞో చ కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదియతి. పచ్ఛిమసట్ఠికప్పానం తీణి పదాని సక్కాయదిట్ఠియా సస్సతం భజన్తి ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి అకిరియఞ్చ తం దుక్ఖమిచ్ఛతో అహేతుకా చ పతన్తి అనజ్ఝాభావో చ కమ్మానం సబ్బఞ్చ మానయి [మానతి (పీ.)]. తత్థ ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి సంసారేన సుద్ధి ఆజీవకా ఛళాసీతి పఞ్ఞపేన్తి. యథారూపే సక్కాయదిట్ఠియా చతువత్థుకా, ఏవం పఞ్చసు ఖన్ధేసు వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠియా సస్సతం భజతి. అఞ్ఞాజీవకా చ సస్సతవాదికే చ సీలబ్బతం భజన్తి పరామసన్తి ఇమినా భవిస్సామి దేవో వా దేవఞ్ఞతరో వా, అయం సీలబ్బతపరామాసో. తత్థ సక్కాయదిట్ఠియా సో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, ‘‘తం జీవం తం సరీర’’మితి తం కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి నాభిప్పసీదతి పుబ్బన్తే అపరన్తే పుబ్బన్తాపరన్తే…పే… ఇతి వాసనాభాగియేసు ఠితస్స అయం ఉపక్కిలేసో.
౨౧. తత్థ సద్ధిన్ద్రియేన సబ్బం విచికిచ్ఛితం పజహతి, పఞ్ఞిన్ద్రియేన ఉదయబ్బయం పస్సతి, సమాధిన్ద్రియేన చిత్తం ఏకోది కరోతి వీరియిన్ద్రియేన ఆరభతి. సో ఇమేహి పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి సద్ధానుసారీ అవేచ్చప్పసాదే నిరతో అనన్తరియం సమాధిం ఉప్పాదేతి. ఇన్ద్రియేహి సుద్ధేహి ధమ్మానుసారీ అప్పచ్చయతాయ అనన్తరియం సమాధిం ఉప్పాదేతి. సో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి. సచ్చాని ఇదం దస్సనభాగియం సుత్తం. తస్స పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం తీణి సంయోజనాని దస్సనపహాతబ్బాని సబ్బేన సబ్బం పహీనాని ద్వే పుగ్గలకతాని. తత్థ తీణి అకుసలమూలాని భావనాపహాతబ్బాని ఉపరిక్ఖిత్తాని ఛ భవే నిబ్బత్తేన్తి. తత్థ తేసు అభిజ్ఝాయ చ బ్యాపాదేసు తనుకతేసు ఛ భవా పరిక్ఖయా మరియాదం గచ్ఛన్తి, ద్వే భవా అవసిట్ఠా. తస్స అభిజ్ఝా చ బ్యాపాదో చ సబ్బేన సబ్బం పరిక్ఖీణా హోన్తి. ఏకో భవో అవసిట్ఠో హోతి. సో చ మానవసేన నిబ్బత్తేతి. కిఞ్చాపి ఏత్థ అఞ్ఞేపి చత్తారో కిలేసా రూపరాగో భవరాగో అవిజ్జా ఉద్ధచ్చం కేతుస్మిమానభూతా నప్పటిబలా అస్మిమానం వినివత్తేతుం, సబ్బేపి తే అస్మిమానస్స పహానం ఆరభతే. ఖీణేసు న చ తేసు ఇదముత్తరిదస్సనభూమియం పఞ్చసు సేక్ఖపుగ్గలేసు తీసు చ పటిప్పన్నకేసు ద్వీసు చ ఫలట్ఠేసు భావనాభాగియం సుత్తం. తదుత్తరి అసేక్ఖభాగియసుత్తం, కత్థచి భూమి నిపీళియతి. ఇదఞ్చ పఞ్చమం సుత్తం. తిణ్ణం పుగ్గలానం దేసితం పుథుజ్జనస్స సేక్ఖస్స అసేక్ఖస్స సంకిలేసభాగియం వాసనాభాగియం. పుథుజ్జనస్స దస్సనభాగియం. భావనాభాగియం పఞ్చన్నం సేక్ఖానం. యం పఠమనిద్దిట్ఠం అసేక్ఖభాగియం సబ్బేసం అరహన్తానం. సా పన పఞ్చవిధా సత్తవీసఆకారే [సత్తవీసం ఆకారే (పీ.)] పరియేసితబ్బం. ఏతేసు తస్స గతీనం తతో ఉత్తరి. తఞ్చ ఖో సఙ్ఖేపేన పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి సమ్పతతి, యే పఞ్ఞాస ఆకారా సాసనే నిద్దిట్ఠా, తే సఙ్ఖిపియన్తా దసహి ఆకారేహి పతన్తి. యే అరియసచ్చం నిక్ఖేపేన ఠితే సఙ్ఖిపియత్తా అట్ఠసు ఆకారేసు పతన్తి. చతూసు చ సాధారణేసు సుత్తేసు యా హారసమ్పాతస్స భూమి, తే సఙ్ఖిపియన్తా పఞ్చసు సుత్తేసు పతన్తి. సంకిలేసభాగియే వాసనాభాగియే భావనాభాగియే నిబ్బేధభాగియే అసేక్ఖభాగియే చ. తే సఙ్ఖిపియన్తా చతూసు సుత్తేసు పతన్తి. సంకిలేసభాగియే వాసనాభాగియే నిబ్బేధభాగియే అసేక్ఖభాగియే చ. తే సఙ్ఖిపియమానా తీసు సుత్తేసు పతన్తి, పుథుజ్జనభాగియే సేక్ఖభాగియే అసేక్ఖభాగియే చ. తే సఙ్ఖిపియన్తా ద్వీసు సుత్తేసు పతన్తి నిబ్బేధభాగియే చ పుబ్బయోగభాగియే చ. యథా వుత్తం భగవతా ద్వే అత్థవసే సమ్పస్సమానా తథాగతా అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా ధమ్మం దేసేన్తి సుత్తం గేయ్యం…పే… సత్థా పుబ్బయోగసమన్నాగతే అప్పకసిరేన మఞ్ఞమానా వసియన్తి పుబ్బయోగా చ భవిస్సన్తి సన్తానం మఞ్ఞమానాధరాయ. తత్థ పఞ్ఞావేమత్తతం అత్తనో సమనుపస్సమానేన అట్ఠవిధే సుత్తసఙ్ఖేపే, యత్థ యత్థ సక్కోతి, తత్థ తత్థ యోజేతబ్బం. తత్థ తత్థ యోజేత్వా సుత్తస్స అత్థో నిద్దిసితబ్బో. న హి సతి వేదనా మనో ధారేత్వా సక్కా యేన కేనచి సుత్తస్స అత్థో యథాభూతం నిద్దిసితుం.
తత్థ పురిమకానం సుత్తానం ఇమా ఉద్దానగాథా
కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, పఞ్చ నీవరణాని చ;
మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మహానామో చ సాకియో.
ఉద్ధం అధో విప్పముత్తో, యఞ్చ సీలకిమత్థియా;
యస్స సేలూపమం చిత్తం, ఉపతిస్స పుచ్ఛాదికా.
యస్స కాయగతాసతి, ఛన్నం తమోపరాయణో;
న తం దళ్హం చేతసికం, అయం లోకోతిఆదికం.
చత్తారో చేవ పుగ్గలా, దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢితం;
సోతానుగతధమ్మేసు, ఇమా తేసం ఉద్దానగాథా.
౨౨. తత్థ కతమా ఆణత్తి?
సచే భాయథ [ఉదా. ౪౪] దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియం;
మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో.
‘‘అతీతే, రాధ, రూపే అనపేక్ఖో హోహీ’’తి విత్థారేన కాతబ్బా. ‘‘సీలవన్తేన, ఆనన్ద, పుగ్గలేన సదా కరణీయా కిన్తిమే అవిప్పటిసారో అస్సా’’తి. అయం వుచ్చతి ఆణత్తి.
తత్థ కతమం ఫలం?
ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే;
ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ.
ఇదం ఫలం.
తత్థ కతమో ఉపాయో?
‘‘సబ్బే ధమ్మా [ధ. ప. ౨౭౯] అనత్తా’’తి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా.
‘‘సత్తహఙ్గేహి సమన్నాగతో ఖో, భిక్ఖు, అపి హిమవన్తం పబ్బతరాజానం చాలేయ్య, కో పన వాదో ఛవం అవిజ్జం సత్తకేసు’’ వేయ్యాకరణం కాతబ్బం. అయం ఉపాయో.
తత్థ కతమా ఆణత్తి చ ఫలఞ్చ?
సచే భాయథ దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియం;
మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో.
సచే హి పాపకం కమ్మం, కరోథ వా కరిస్సథ;
న వో దుక్ఖా పమోక్ఖాత్థి, ఉపచ్చాపి పలాయతం [పలాయతో (పీ.)].
పురిమికాయ గాథాయ ఆణత్తి పచ్ఛిమికాయ ఫలం. సీలే పతిట్ఠాయ ద్వే ధమ్మా భావేతబ్బా యా చ చిత్తభావనా యా చ పఞ్ఞాభావనా యా చ ఆణత్తి రాగవిరాగా చ ఫలం.
తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ?
సీలే పతిట్ఠాయ [సం. ని. ౧.౨౩] నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;
ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జటం.
పురిమికాయ అడ్ఢగాథాయ ఉపాయో, పచ్ఛిమికాయ అడ్ఢగాథాయ ఫలం. నన్దియో [నన్దికో (పీ. క.)] సక్కో ఇసివుత్థపురిరికామఏకరక్ఖే [ఇసివుత్త… (పీ.)] సుత్తం మూలతో ఉపాదాయ యావ ఛసు ధమ్మేసు. ఉత్తరి పఞ్చసు ధమ్మేసు యాచయోగో [యో చ యోగో (పీ.)] కరణీయో, అయం ఉపాయో. అసహగతస్స కామాసవాపి చిత్తం ముచ్చతీతి. సబ్బాసు ఛసు తీసు. అయం ఉపాయో చ ఫలఞ్చ.
తత్థ కతమా ఆణత్తి చ ఫలఞ్చ ఉపాయో చ?
సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజ సదా సతో;
అత్తానుదిట్ఠిం ఉహచ్చ [ఊహచ్చ (సు. ని. ౧౧౨౫)], ఏవం మచ్చుతరో సియా.
‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజా’’తి ఆణత్తి. ‘‘సదా సతో’’తి ఉపాయో. ‘‘అత్తానుదిట్ఠిం ఉహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా’’తి ఫలం. సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ, సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపం అనిచ్చన్తి పజానాతి. ఏవం పస్సం అరియసావకో పరిముచ్చతి జాతియాపి…పే… ఉపాయాసేహిపి ఇధ తీణిపి’’.
౨౩. తత్థ కతమో అస్సాదో?
కామం కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతి. అయం అస్సాదో.
‘‘ధమ్మచరియా సమచరియా కుసలచరియా హేతూహి, బ్రాహ్మణ, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి’’. అయం అస్సాదో.
తత్థ కతమో ఆదీనవో?
కామేసు వే హఞ్ఞతే సబ్బా ముచ్చేవ – అయం ఆదీనవో. పసేనదిసంయుత్తకే సుత్తే పబ్బతోపమా – అయం ఆదీనవో.
తత్థ కతమం నిస్సరణం?
యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;
సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతి.
సంయుత్తకే సుత్తం పారిచ్ఛత్తకో పణ్డుపలాసో సన్నిపలాసో – ఇదం నిస్సరణం.
తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ?
యాని [జా. ౧.౨.౧౪౪ దుకనిపాతే] కరోతి పురిసో, తాని అత్తని పస్సతి;
కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపకం.
తత్థ యం పాపకారీ పచ్చనుభోతి అయం అస్సాదో. లాభాలాభఅట్ఠకేసు బ్యాకరణం, తత్థ అలాభో అయసో నిన్దా దుక్ఖం, అయం ఆదీనవో. లాభో యసో సుఖం పసంసా, అయం అస్సాదో.
తత్థ కతమం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ?
‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞానం, అధిప్పాయో చ ఇజ్ఝతి;
ఖిప్పఞ్చ పరమం సన్తిం, నిబ్బానమధిగచ్ఛతీ’’తి.
యో చ విపాకో పుఞ్ఞానం యా చ అధిప్పాయస్స ఇజ్ఝనా, అయం అస్సాదో. యం ఖిప్పఞ్చ పరమం సన్తిం నిబ్బానమధిగచ్ఛతి, ఇదం నిస్సరణం.
బాత్తింసాయ చేవ మహాపురిసలక్ఖణేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేయేవ గతియో హోన్తి, సచే అగారం అజ్ఝావసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ యావ అభివిజినిత్వా అజ్ఝావసతి అయం అస్సాదో. సచే అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి సబ్బేన ఓఘేన [ఓసధేన (పీ. క.)] నిస్సరణం అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.
తత్థ కతమో ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?
ఆదానస్స [ఆదిన్నస్స (క.)] భయం ఞత్వా, జాతిమరణసమ్భవం;
అనాదాతుం నిబ్బత్తతి, జాతిమరణసఙ్ఖయా.
పురిమికాయ అడ్ఢగాథాయ జాతిమరణసమ్భవో ఆదీనవో. అనాదాతుం నిబ్బత్తతి జాతిమరణసఙ్ఖయాతి నిస్సరణం.
కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో యమిదం జాయతే చ మీయతే చ. యావ కుదస్సునామస్స దుక్ఖస్స అన్తో భవిస్సతి పరతో వాతి ఏత్థ యా ఉపరిక్ఖా, అయం ఆదీనవో. యో గేధం ఞత్వా అభినిక్ఖమతి యావ పురాణకాయ రాజధానియా, ఇదం నిస్సరణం. అయం ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ.
తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?
కామా హి చిత్రా వివిధా [మధురా (థేరగా. ౭౮౭)] మనోరమా, విరూపరూపేహి మథేన్తి చిత్తం;
తస్మా అహం [థేరగా. ౭౮౭] పబ్బజితోమ్హి రాజ, అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యో.
యం ‘‘కామా హి చిత్రా వివిధా మనోరమా’’తి అయం అస్సాదో. యం ‘‘విరూపరూపేహి మథేన్తి చిత్త’’న్తి అయం ఆదీనవో. యం అహం అగారస్మా పబ్బజితోమ్హి రాజ అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యోతి ఇదం నిస్సరణం.
బలవం బాలోపమసుత్తం యం ఆసాయ వా వేదనీయం కమ్మం గాహతి, తథా చేపి యం యం పాపకమ్మం అనుభోతి, తత్థ దుక్ఖవేదనీయేన కమ్మేన అభావితకాయేన చ యావ పరిత్తచేతసో చ ఆదీనవం దస్సేతి సుఖవేదనీయేన కమ్మేన అస్సాదేతి. యం పురాసదిసో హోతి. భావితచిత్తో భావితకాయో భావితపఞ్ఞో మహానామో అపరిత్తచేతసో, ఇదం నిస్సరణం.
౨౪. తత్థ కతమం లోకికం సుత్తం?
న హి పాపం కతం కమ్మం, సజ్జుఖీరంవ ముచ్చతి;
డహన్తం బాలమన్వేతి, భస్మచ్ఛన్నోవ [భస్మాఛన్నోవ (క.) పస్స ధ. ప. ౭౧] పావకో.
చత్తారి అగతిగమనాని, ఇదం లోకికం సుత్తం.
తత్థ కతమం లోకుత్తరం సుత్తం?
‘‘యస్సిన్ద్రియాని సమథఙ్గతాని [సమథం గతాని (పీ.) పస్స ధ. ప. ౯౪], అస్సా యథా సారథినా సుదన్తా;
పహీనమానస్స అనాసవస్స, దేవాపి తస్స పిహయన్తి తాదినో’’తి.
‘‘అరియం వో, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామీ’’తి ఇదం లోకుత్తరం సుత్తం.
తత్థ కతమం లోకికం లోకుత్తరఞ్చ సుత్తం?
సత్తియా వియ ఓమట్ఠో, దయ్హమానోవ మత్థకే;
కామరాగప్పహానాయ, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే.
‘‘సత్తియా వియ ఓమట్ఠో, దయ్హమానోవ మత్థకే’’తి లోకికం;
‘‘కామరాగప్పహానాయ, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి లోకుత్తరం;
కబళీకారే ఆహారే అత్థి ఛన్దోతి లోకికం. నత్థి ఛన్దోతి లోకుత్తరం సుత్తం.
తత్థ కతమం కమ్మం?
యో పాణమతిపాతేతి, ముసావాదఞ్చ భాసతి;
లోకే అదిన్నం ఆదియతి [ఆదియి (క.) పస్స అ. ని. ౫.౧౭౪], పరదారఞ్చ గచ్ఛతి.
సురామేరయపానఞ్చ, యో నరో అనుయుఞ్జతి;
అప్పహాయ పఞ్చ వేరాని, దుస్సీలో ఇతి వుచ్చతి.
తీణిమాని, భిక్ఖవే, దుచ్చరితాని. ఇదం కమ్మం.
తత్థ కతమో విపాకో?