నయసముట్ఠానం

౭౯. తత్థ కతమం నయసముట్ఠానం? పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయచ భవతణ్హాయ చ, తత్థ అవిజ్జానీవరణం తణ్హాసంయోజనం. అవిజ్జానీవరణా సత్తా అవిజ్జాసంయుత్తా [అవిజ్జాయ సంయుత్తా (సీ. క.)] అవిజ్జాపక్ఖేన విచరన్తి, తే వుచ్చన్తి దిట్ఠిచరితాతి. తణ్హాసంయోజనా సత్తా తణ్హాసంయుత్తా తణ్హాపక్ఖేన విచరన్తి, తే వుచ్చన్తి తణ్హాచరితాతి. దిట్ఠిచరితా ఇతో బహిద్ధా పబ్బజితా అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తణ్హాచరితా ఇతో బహిద్ధా పబ్బజితా కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి.

తత్థ కింకారణం యం దిట్ఠిచరితా ఇతో బహిద్ధా పబ్బజితా అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, తణ్హాచరితా ఇతో బహిద్ధా పబ్బజితా కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి? ఇతో బహిద్ధా నత్థి సచ్చవవత్థానం, కుతో చతుసచ్చప్పకాసనా వా సమథవిపస్సనాకోసల్లం వా ఉపసమసుఖప్పత్తి వా! తే ఉపసమసుఖస్స అనభిఞ్ఞా విపరీతచేతా ఏవమాహంసు ‘‘నత్థి సుఖేన సుఖం, దుక్ఖేన నామ సుఖం అధిగన్తబ్బ’’న్తి. యో కామే పటిసేవతి, సో లోకం వడ్ఢయతి, యో లోకం వడ్ఢయతి, సో బహుం పుఞ్ఞం పసవతీతి తే ఏవంసఞ్ఞీ ఏవందిట్ఠీ దుక్ఖేన సుఖం పత్థయమానా కామేసు పుఞ్ఞసఞ్ఞీ అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా చ విహరన్తి కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుత్తా చ, తే తదభిఞ్ఞా సన్తా రోగమేవ వడ్ఢయన్తి, గణ్డమేవ వడ్ఢయన్తి, సల్లమేవ వడ్ఢయన్తి, తే రోగాభితున్నా గణ్డపటిపీళితా సల్లానువిద్ధా నిరయతిరచ్ఛానయోనిపేతాసురేసు ఉమ్ముజ్జనిముజ్జాని కరోన్తా ఉగ్ఘాతనిగ్ఘాతం పచ్చనుభోన్తా రోగగణ్డసల్లభేసజ్జం న విన్దన్తి. తత్థ అత్తకిలమథానుయోగో కామసుఖల్లికానుయోగో చ సంకిలేసో, సమథవిపస్సనా వోదానం. అత్తకిలమథానుయోగో కామసుఖల్లికానుయోగో చ రోగో, సమథవిపస్సనా రోగనిగ్ఘాతకభేసజ్జం. అత్తకిలమథానుయోగో కామసుఖల్లికానుయోగో చ గణ్డో, సమథవిపస్సనా గణ్డనిగ్ఘాతకభేసజ్జం. అత్తకిలమథానుయోగో కామసుఖల్లికానుయోగో చ సల్లో, సమథవిపస్సనా సల్లుద్ధరణభేసజ్జం.

తత్థ సంకిలేసో దుక్ఖం, తదభిసఙ్గో తణ్హా సముదయో, తణ్హానిరోధో దుక్ఖనిరోధో, సమథవిపస్సనా దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా, ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్యం, సముదయో పహాతబ్బో, మగ్గో భావేతబ్బో, నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో.

౮౦. తత్థ దిట్ఠిచరితా రూపం అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి. తణ్హాచరితా రూపవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి. అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనావన్తం…పే… సఞ్ఞావన్తం…పే… సఙ్ఖారవన్తం…పే… విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం, అయం వుచ్చతి వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి.

తస్సా పటిపక్ఖో లోకుత్తరా సమ్మాదిట్ఠి, అన్వాయికా సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధి, అయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. తే తయో ఖన్ధా సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో చ సమథో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో విపస్సనా. తత్థ సక్కాయో దుక్ఖం, సక్కాయసముదయో దుక్ఖసముదయో, సక్కాయనిరోధో దుక్ఖనిరోధో, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా, ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్యం, సముదయో పహాతబ్బో, మగ్గో భావేతబ్బో, నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో.

తత్థ యే రూపం అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి ‘‘ఉచ్ఛేదవాదినో’’తి. యే రూపవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి. అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. యే వేదనావన్తం…పే… యే సఞ్ఞావన్తం…పే… యే సఙ్ఖారవన్తం…పే… యే విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. ఇమే వుచ్చన్తి ‘‘సస్సతవాదినో’’తి, తత్థ ఉచ్ఛేదసస్సతవాదా ఉభో అన్తా, అయం సంసారపవత్తి. తస్స పటిపక్ఖో మజ్ఝిమా పటిపదా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, అయం సంసారనివత్తి. తత్థ పవత్తి దుక్ఖం, తదభిసఙ్గో తణ్హా సముదయో, తణ్హానిరోధో దుక్ఖనిరోధో, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా, ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్యం, సముదయో పహాతబ్బో, మగ్గో భావేతబ్బో, నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో.

తత్థ ఉచ్ఛేదసస్సతం సమాసతో వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, విత్థారతో ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని, తేసం పటిపక్ఖో తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియా ధమ్మా అట్ఠ విమోక్ఖా దస కసిణాయతనాని. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని మోహజాలం అనాదిఅనిధనప్పవత్తం. తేచత్తాలీసం [తేతాలీసం (సీ.)] బోధిపక్ఖియా ధమ్మా ఞాణవజిరం మోహజాలప్పదాలనం. తత్థ మోహో అవిజ్జా, జాలం భవతణ్హా, తేన వుచ్చతి ‘‘పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ చ భవతణ్హాయ చా’’తి.

౮౧. తత్థ దిట్ఠిచరితో అస్మిం సాసనే పబ్బజితో సల్లేఖానుసన్తతవుత్తి భవతి సల్లేఖే తిబ్బగారవో. తణ్హాచరితో అస్మిం సాసనే పబ్బజితో సిక్ఖానుసన్తతవుత్తి భవతి సిక్ఖాయ తిబ్బగారవో. దిట్ఠిచరితో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో ధమ్మానుసారీ భవతి. తణ్హాచరితో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో సద్ధానుసారీ భవతి, దిట్ఠిచరితో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి. తణ్హాచరితో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి.

తత్థ కింకారణం, యం తణ్హాచరితో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి, తస్స హి కామా అపరిచ్చత్తా భవన్తి, సో కామేహి వివేచియమానో దుక్ఖేన పటినిస్సరతి దన్ధఞ్చ ధమ్మం ఆజానాతి? యో పనాయం దిట్ఠిచరితో అయం ఆదితోయేవ కామేహి అనత్థికో భవతి. సో తతో వివేచియమానో ఖిప్పఞ్చ పటినిస్సరతి, ఖిప్పఞ్చ ధమ్మం ఆజానాతి. దుక్ఖాపి పటిపదా దువిధా దన్ధాభిఞ్ఞా చ ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ. సుఖాపి పటిపదా దువిధా దన్ధాభిఞ్ఞా చ ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ. సత్తాపి దువిధా ముదిన్ద్రియాపి తిక్ఖిన్ద్రియాపి. యే ముదిన్ద్రియా, తే దన్ధఞ్చ పటినిస్సరన్తి దన్ధఞ్చ ధమ్మం ఆజానన్తి. యే తిక్ఖిన్ద్రియా, తే ఖిప్పఞ్చ పటినిస్సరన్తి, ఖిప్పఞ్చ ధమ్మం ఆజానన్తి, ఇమా చతస్సో పటిపదా. యే హి కేచి నియ్యింసు వా నియ్యన్తి వా నియ్యిస్సన్తి వా, తే ఇమాహి ఏవ చతూహి పటిపదాహి. ఏవం అరియా చతుక్కమగ్గం పఞ్ఞాపేన్తి అబుధజనసేవితాయ బాలకన్తాయ రత్తవాసినియా నన్దియా భవతణ్హాయ అవట్టనత్థం [ఆవట్టనత్థం (సీ. క.)]. అయం వుచ్చతి నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమీతి, తేనాహ ‘‘తణ్హఞ్చ అవిజ్జమ్పి చ సమథేనా’’తి.

౮౨. వేయ్యాకరణేసు హి యే కుసలాకుసలాతి తే దువిధా ఉపపరిక్ఖితబ్బా – లోకవట్టానుసారీ చ లోకవివట్టానుసారీ చ. వట్టం నామ సంసారో. వివట్టం నిబ్బానం. కమ్మకిలేసా హేతు సంసారస్స. తత్థ కమ్మం చేతనా చేతసికఞ్చ నిద్దిసితబ్బం. తం కథం దట్ఠబ్బం? ఉపచయేన సబ్బేపి కిలేసా చతూహి విపల్లాసేహి నిద్దిసితబ్బా. తే కత్థ దట్ఠబ్బా? దస వత్థుకే కిలేసపుఞ్జే. కతమాని దస వత్థూని? చత్తారో ఆహారా, చత్తారో విపల్లాసా, చత్తారి ఉపాదానాని, చత్తారో యోగా, చత్తారో గన్థా, చత్తారో ఆసవా, చత్తారో ఓఘా, చత్తారో సల్లా, చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో చత్తారి అగతిగమనాని. పఠమే ఆహారే పఠమో విపల్లాసో, దుతియే ఆహారే దుతియో విపల్లాసో, తతియే ఆహారే తతియో విపల్లాసో, చతుత్థే ఆహారే చతుత్థో విపల్లాసో. పఠమే విపల్లాసే పఠమం ఉపాదానం. దుతియే విపల్లాసే దుతియం ఉపాదానం, తతియే విపల్లాసే తతియం ఉపాదానం, చతుత్థే విపల్లాసే చతుత్థం ఉపాదానం. పఠమే ఉపాదానే పఠమో యోగో, దుతియే ఉపాదానే దుతియో యోగో, తతియే ఉపాదానే తతియో యోగో, చతుత్థే ఉపాదానే చతుత్థో యోగో. పఠమే యోగే పఠమో గన్థో, దుతియే యోగే దుతియో గన్థో, తతియే యోగే తతియో గన్థో, చతుత్థే యోగే చతుత్థో గన్థో, పఠమే గన్థే పఠమో ఆసవో, దుతియే గన్థే దుతియో ఆసవో, తతియే గన్థే తతియో ఆసవో, చతుత్థే గన్థే చతుత్థో ఆసవో. పఠమే ఆసవే పఠమో ఓఘో, దుతియే ఆసవే దుతియో ఓఘో, తతియే ఆసవే తతియో ఓఘో, చతుత్థే ఆసవే చతుత్థో ఓఘో. పఠమే ఓఘే పఠమో సల్లో, దుతియే ఓఘే దుతియో సల్లో, తతియే ఓఘే తతియో సల్లో, చతుత్థే ఓఘే చతుత్థో సల్లో. పఠమే సల్లే పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి, దుతియే సల్లే దుతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి, తతియే సల్లే తతియా విఞ్ఞాణట్ఠితి, చతుత్థే సల్లే చతుత్థీ [చతుత్థా (సీ.)] విఞ్ఞాణట్ఠితి, పఠమాయం విఞ్ఞాణట్ఠితియం పఠమం అగతిగమనం. దుతియాయం విఞ్ఞాణట్ఠితియం దుతియం అగతిగమనం. తతియాయం విఞ్ఞాణట్ఠితియం తతియం అగతిగమనం, చతుత్థియం [చతుత్థాయం (సీ.)] విఞ్ఞాణట్ఠితియం చతుత్థం అగతిగమనం.

౮౩. తత్థ యో చ కబళీకారో ఆహారో ఫస్సో ఆహారో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ మనోసఞ్చేతనాహారో యో చ విఞ్ఞాణాహారో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యో చ ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో, యో చ ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో, యో చ ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యఞ్చ కాముపాదానం యఞ్చ భవుపాదానం, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యఞ్చ దిట్ఠుపాదానం యఞ్చ అత్తవాదుపాదానం, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యో చ కామయోగో, యో చ భవయోగో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ దిట్ఠియోగో, యో చ అవిజ్జాయోగో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యో చ అభిజ్ఝాకాయగన్థో, యో చ బ్యాపాదో కాయగన్థో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ పరామాసకాయగన్థో, యో చ ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యో చ కామాసవో, యో చ భవాసవో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ దిట్ఠాసవో, యో చ అవిజ్జాసవో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యో చ కామోఘో, యో చ భవోఘో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ దిట్ఠోఘో, యో చ అవిజ్జోఘో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యో చ రాగసల్లో, యో చ దోససల్లో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యో చ మానసల్లో, యో చ మోహసల్లో, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యా చ రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, యా చ వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యా చ సఞ్ఞూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, యా చ సఙ్ఖారూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. తత్థ యఞ్చ ఛన్దా అగతిగమనం యఞ్చ దోసా అగతిగమనం, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా. యఞ్చ భయా అగతిగమనం, యఞ్చ మోహా అగతిగమనం, ఇమే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా.

౮౪. తత్థ కబళీకారే ఆహారే ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో, ఫస్సే ఆహారే ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో, విఞ్ఞాణే ఆహారే ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో, మనోసఞ్చేతనాయ ఆహారే ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో. పఠమే విపల్లాసే ఠితో కామే ఉపాదియతి, ఇదం వుచ్చతి కాముపాదానం; దుతియే విపల్లాసే ఠితో అనాగతం భవం ఉపాదియతి, ఇదం వుచ్చతి భవుపాదానం; తతియే విపల్లాసే ఠితో సంసారాభినన్దినిం దిట్ఠిం ఉపాదియతి, ఇదం వుచ్చతి దిట్ఠుపాదానం; చతుత్థే విపల్లాసే ఠితో అత్తానం కప్పియం ఉపాదియతి, ఇదం వుచ్చతి అత్తవాదుపాదానం.

కాముపాదానేన కామేహి సంయుజ్జతి, అయం వుచ్చతి కామయోగో; భవుపాదానేన భవేహి సంయుజ్జతి, అయం వుచ్చతి భవయోగో; దిట్ఠుపాదానేన పాపికాయ దిట్ఠియా సంయుజ్జతి, అయం వుచ్చతి దిట్ఠియోగో; అత్తవాదుపాదానేన అవిజ్జాయ సంయుజ్జతి, అయం వుచ్చతి అవిజ్జాయోగో.

పఠమే యోగే ఠితో అభిజ్ఝాయ కాయం గన్థతి, అయం వుచ్చతి అభిజ్ఝాకాయగన్థో; దుతియే యోగే ఠితో బ్యాపాదేన కాయం గన్థతి, అయం వుచ్చతి బ్యాపాదకాయగన్థో; తతియే యోగే ఠితో పరామాసేన కాయం గన్థతి, అయం వుచ్చతి పరామాసకాయగన్థో; చతుత్థే యోగే ఠితో ఇదంసచ్చాభినివేసేన కాయం గన్థతి, అయం వుచ్చతి ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థో.

తస్స ఏవంగన్థితా కిలేసా ఆసవన్తి. కుతో చ వుచ్చతి ఆసవన్తీతి? అనుసయతో వా పరియుట్ఠానతో వా. తత్థ అభిజ్ఝాకాయగన్థేన కామాసవో, బ్యాపాదకాయగన్థేన భవాసవో, పరామాసకాయగన్థేన దిట్ఠాసవో, ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థేన అవిజ్జాసవో.

తస్స ఇమే చత్తారో ఆసవా వేపుల్లం గతా ఓఘా భవన్తి. ఇతి ఆసవవేపుల్లా ఓఘవేపుల్లం. తత్థ కామాసవేన కామోఘో, భవాసవేన భవోఘో, దిట్ఠాసవేన దిట్ఠోఘో, అవిజ్జాసవేన అవిజ్జోఘో.

తస్స ఇమే చత్తారో ఓఘా అనుసయసహగతా అజ్ఝాసయం అనుపవిట్ఠా హదయం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి, తేన వుచ్చన్తి సల్లాఇతి. తత్థ కామోఘేన రాగసల్లో, భవోఘేన దోససల్లో, దిట్ఠోఘేన మానసల్లో, అవిజ్జోఘేన మోహసల్లో.

తస్స ఇమేహి చతూహి సల్లేహి పరియాదిన్నం [పరియాదిణ్ణం (క.)] విఞ్ఞాణం చతూసు ధమ్మేసు సణ్ఠహతి రూపే వేదనాయ సఞ్ఞాయ సఙ్ఖారేసు. తత్థ రాగసల్లేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేన రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, దోససల్లేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేన వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, మానసల్లేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేన సఞ్ఞూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, మోహసల్లేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేన సఙ్ఖారూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి.

తస్స ఇమాహి చతూహి విఞ్ఞాణట్ఠితీహి ఉపత్థద్ధం విఞ్ఞాణం చతూహి ధమ్మేహి అగతిం గచ్ఛతి ఛన్దా దోసా భయా మోహా. తత్థ రాగేన ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, దోసేన దోసాగతిం గచ్ఛతి, భయేన భయాగతిం గచ్ఛతి, మోహేన మోహాగతిం గచ్ఛతి. ఇతి ఖో తఞ్చ కమ్మం ఇమే చ కిలేసా, ఏస హేతు సంసారస్స, ఏవం సబ్బే కిలేసా చతూహి విపల్లాసేహి నిద్దిసితబ్బా.

౮౫. తత్థ ఇమా చతస్సో దిసా కబళీకారో ఆహారో ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో, కాముపాదానం, కామయోగో, అభిజ్ఝాకాయగన్థో, కామాసవో, కామోఘో, రాగసల్లో, రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, ఛన్దా అగతిగమనన్తి పఠమా దిసా.

ఫస్సో ఆహారో, ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో, భవుపాదానం, భవయోగో, బ్యాపాదకాయగన్థో, భవాసవో, భవోఘో, దోససల్లో, వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, దోసా అగతిగమనన్తి దుతియా దిసా.

విఞ్ఞాణాహారో ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో, దిట్ఠుపాదానం, దిట్ఠియోగో పరామాసకాయగన్థో, దిట్ఠాసవో, దిట్ఠోఘో, మానసల్లో, సఞ్ఞూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, భయా అగతిగమనన్తి తతియా దిసా.

మనోసఞ్చేతనాహారో ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో, అత్తవాదుపాదానం, అవిజ్జాయోగో, ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థో, అవిజ్జాసవో, అవిజ్జోఘో, మోహసల్లో, సఙ్ఖారూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, మోహా అగతిగమనన్తి చతుత్థీ దిసా.

తత్థ యో చ కబళీకారో ఆహారో యో చ ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో, కాముపాదానం, కామయోగో, అభిజ్ఝాకాయగన్థో, కామాసవో, కామోఘో, రాగసల్లో, రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి ఛన్దా అగతిగమనన్తి, ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఇమే రాగచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా.

తత్థ యో చ ఫస్సో ఆహారో యో చ ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో, భవుపాదానం, భవయోగో, బ్యాపాదకాయగన్థో, భవాసవో, భవోఘో, దోససల్లో, వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, దోసా అగతిగమనన్తి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో బ్యఞ్జనమేవ నానం, ఇమే దోసచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా.

తత్థ యో చ విఞ్ఞాణాహారో యో చ ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో, దిట్ఠుపాదానం, దిట్ఠియోగో, పరామాసకాయగన్థో, దిట్ఠాసవో, దిట్ఠోఘో, మానసల్లో, సఞ్ఞూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, భయా అగతిగమనన్తి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఇమే దిట్ఠిచరితస్స మన్దస్స ఉపక్కిలేసా.

తత్థ యో చ మనోసఞ్చేతనాహారో యో చ ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో, అత్తవాదుపాదానం, అవిజ్జాయోగో, ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థో, అవిజ్జాసవో, అవిజ్జోఘో, మోహసల్లో, సఙ్ఖారూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి, మోహా అగతిగమనన్తి, ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఇమే దిట్ఠిచరితస్స ఉదత్తస్స [ఉదత్థస్స (సీ. క.)] ఉపక్కిలేసా.

తత్థ యో చ కబళీకారో ఆహారో యో చ ఫస్సో ఆహారో, ఇమే అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తి, విఞ్ఞాణాహారో సుఞ్ఞతాయ, మనోసఞ్చేతనాహారో అనిమిత్తేన, తత్థ యో చ ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో, యో చ ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో, ఇమే అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛన్తి. ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో సుఞ్ఞతాయ, ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో అనిమిత్తేన. తత్థ కాముపాదానఞ్చ భవుపాదానఞ్చ అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి. దిట్ఠుపాదానం సుఞ్ఞతాయ, అత్తవాదుపాదానం అనిమిత్తేన. తత్థ కామయోగో చ భవయోగో చ అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి, దిట్ఠియోగో సుఞ్ఞతాయ, అవిజ్జాయోగో అనిమిత్తేన. తత్థ అభిజ్ఝాకాయగన్థో చ బ్యాపాదకాయగన్థో చ అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి, పరామాసకాయగన్థో సుఞ్ఞతాయ, ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థో అనిమిత్తేన.

తత్థ కామాసవో చ భవాసవో చ అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి, దిట్ఠాసవో సుఞ్ఞతాయ, అవిజ్జాసవో అనిమిత్తేన. తత్థ కామోఘో చ భవోఘో చ అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి, దిట్ఠోఘో సుఞ్ఞతాయ, అవిజ్జోఘో అనిమిత్తేన. తత్థ రాగసల్లో చ దోససల్లో చ అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి, మానసల్లో సుఞ్ఞతాయ, మోహసల్లో అనిమిత్తేన. తత్థ రూపూపగా చ విఞ్ఞాణట్ఠితి వేదనూపగా చ విఞ్ఞాణట్ఠితి అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తి, సఞ్ఞూపగా సుఞ్ఞతాయ, సఙ్ఖారూపగా అనిమిత్తేన.

తత్థ ఛన్దా చ అగతిగమనం దోసా చ అగతిగమనం అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి, భయా అగతిగమనం సుఞ్ఞతాయ, మోహా అగతిగమనం అనిమిత్తేన విమోక్ఖముఖేన పహానం గచ్ఛన్తి. ఇతి సబ్బే లోకవట్టానుసారినో ధమ్మా నియ్యన్తి. తే లోకా తీహి విమోక్ఖముఖేహి.

౮౬. తత్రిదం నియ్యానం –

చతస్సో పటిపదా, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారి ఝానాని, చత్తారో విహారా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా, చత్తారి అధిట్ఠానాని, చతస్సో సమాధిభావనా, చత్తారో సుఖభాగియా ధమ్మా, చతస్సో అప్పమాణా.

పఠమా పటిపదా పఠమం సతిపట్ఠానం, దుతియా పటిపదా దుతియం సతిపట్ఠానం, తతియా పటిపదా తతియం సతిపట్ఠానం, చతుత్థీ పటిపదా చతుత్థం సతిపట్ఠానం. పఠమం సతిపట్ఠానం పఠమం ఝానం, దుతియం సతిపట్ఠానం దుతియం ఝానం, తతియం సతిపట్ఠానం తతియం ఝానం. చతుత్థం సతిపట్ఠానం చతుత్థం ఝానం. పఠమం ఝానం పఠమో విహారో, దుతియం ఝానం దుతియో విహారో, తతియం ఝానం తతియో విహారో, చతుత్థం ఝానం చతుత్థో విహారో. పఠమో విహారో పఠమం సమ్మప్పధానం, దుతియో విహారో దుతియం సమ్మప్పధానం, తతియో విహారో తతియం సమ్మప్పధానం, చతుత్థో విహారో చతుత్థం సమ్మప్పధానం. పఠమం సమ్మప్పధానం పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో, దుతియం దుతియో, తతియం తతియో, చతుత్థం సమ్మప్పధానం చతుత్థో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో. పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పఠమం అధిట్ఠానం, దుతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో దుతియం అధిట్ఠానం, తతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో తతియం అధిట్ఠానం, చతుత్థో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో చతుత్థం అధిట్ఠానం. పఠమం అధిట్ఠానం పఠమా సమాధిభావనా, దుతియం అధిట్ఠానం దుతియా సమాధిభావనా, తతియం అధిట్ఠానం తతియా సమాధిభావనా, చతుత్థం అధిట్ఠానం చతుత్థీ సమాధిభావనా. పఠమా సమాధిభావనా పఠమో సుఖభాగియో ధమ్మో, దుతియా సమాధిభావనా దుతియో సుఖభాగియో ధమ్మో, తతియా సమాధిభావనా తతియో సుఖభాగియో ధమ్మో, చతుత్థీ సమాధిభావనా చతుత్థో సుఖభాగియో ధమ్మో. పఠమో సుఖభాగియో ధమ్మో పఠమం అప్పమాణం, దుతియో సుఖభాగియో ధమ్మో దుతియం అప్పమాణం, తతియో సుఖభాగియో ధమ్మో తతియం అప్పమాణం, చతుత్థో సుఖభాగియో ధమ్మో చతుత్థం అప్పమాణం. పఠమా పటిపదా భావితా బహులీకతా [బహులికతా (క.)] పఠమం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతి, దుతియా పటిపదా భావితా బహులీకతా దుతియం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతి, తతియా పటిపదా భావితా బహులీకతా తతియం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతి, చతుత్థీ పటిపదా భావితా బహులీకతా చతుత్థం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతి. పఠమో సతిపట్ఠానో భావితో బహులీకతో పఠమం ఝానం పరిపూరేతి, దుతియో సతిపట్ఠానో భావితో బహులీకతో దుతియం ఝానం పరిపూరేతి, తతియో సతిపట్ఠానో భావితో బహులీకతో తతియం ఝానం పరిపూరేతి, చతుత్థో సతిపట్ఠానో భావితో బహులీకతో చతుత్థం ఝానం పరిపూరేతి.

పఠమం ఝానం భావితం బహులీకతం పఠమం విహారం పరిపూరేతి, దుతియం ఝానం భావితం బహులీకతం దుతియం విహారం పరిపూరేతి, తతియం ఝానం భావితం బహులీకతం తతియం విహారం పరిపూరేతి, చతుత్థం ఝానం భావితం బహులీకతం చతుత్థం విహారం పరిపూరేతి. పఠమో విహారో భావితో బహులీకతో అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదం పరిపూరేతి, దుతియో విహారో భావితో బహులీకతో ఉప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానం పరిపూరేతి, తతియో విహారో భావితో బహులీకతో అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదం పరిపూరేతి, చతుత్థో విహారో భావితో బహులీకతో ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితిం అసమ్మోసం భియ్యోభావం పరిపూరేతి. పఠమం సమ్మప్పధానం భావితం బహులీకతం మానప్పహానం పరిపూరేతి, దుతియం సమ్మప్పధానం భావితం బహులీకతం ఆలయసముగ్ఘాతం పరిపూరేతి, తతియం సమ్మప్పధానం భావితం బహులీకతం అవిజ్జాపహానం పరిపూరేతి, చతుత్థం సమ్మప్పధానం భావితం బహులీకతం భవూపసమం పరిపూరేతి. మానప్పహానం భావితం బహులీకతం సచ్చాధిట్ఠానం పరిపూరేతి, ఆలయసముగ్ఘాతో భావితో బహులీకతో చాగాధిట్ఠానం పరిపూరేతి, అవిజ్జాపహానం భావితం బహులీకతం పఞ్ఞాధిట్ఠానం పరిపూరేతి, భవూపసమో భావితో బహులీకతో ఉపసమాధిట్ఠానం పరిపూరేతి. సచ్చాధిట్ఠానం భావితం బహులీకతం ఛన్దసమాధిం పరిపూరేతి, చాగాధిట్ఠానం భావితం బహులీకతం వీరియసమాధిం పరిపూరేతి, పఞ్ఞాధిట్ఠానం భావితం బహులీకతం చిత్తసమాధిం పరిపూరేతి, ఉపసమాధిట్ఠానం భావితం బహులీకతం వీమంసాసమాధిం పరిపూరేతి. ఛన్దసమాధి భావితో బహులీకతో ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, వీరియసమాధి భావితో బహులీకతో తపం పరిపూరేతి, చిత్తసమాధి భావితో బహులీకతో బుద్ధిం పరిపూరేతి, వీమంసాసమాధి భావితో బహులీకతో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గం పరిపూరేతి. ఇన్ద్రియసంవరో భావితో బహులీకతో మేత్తం పరిపూరేతి, తపో భావితో బహులీకతో కరుణం పరిపూరేతి, బుద్ధి భావితా బహులీకతా ముదితం పరిపూరేతి, సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో భావితో బహులీకతో ఉపేక్ఖం పరిపూరేతి.

౮౭. తత్థ ఇమా చతస్సో దిసా పఠమా పటిపదా పఠమో సతిపట్ఠానో పఠమం ఝానం పఠమో విహారో పఠమో సమ్మప్పధానో పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో సచ్చాధిట్ఠానం ఛన్దసమాధి ఇన్ద్రియసంవరో మేత్తా ఇతి పఠమా దిసా.

దుతియా పటిపదా దుతియో సతిపట్ఠానో దుతియో విహారో దుతియో సమ్మప్పధానో దుతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో భవాధిట్ఠానం వీరియసమాధి తపో కరుణా ఇతి దుతియా దిసా.

తతియా పటిపదా తతియో సతిపట్ఠానో తతియం ఝానం తతియో విహారో తతియో సమ్మప్పధానో తతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పఞ్ఞాధిట్ఠానం చిత్తసమాధి బుద్ధి ముదితా ఇతి తతియా దిసా.

చతుత్థీ పటిపదా చతుత్థో సతిపట్ఠానో చతుత్థం ఝానం చతుత్థో విహారో చతుత్థో సమ్మప్పధానో చతుత్థో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో ఉపసమాధిట్ఠానం వీమంసాసమాధి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో ఉపేక్ఖా ఇతి చతుత్థీ దిసా.

తత్థ పఠమా పటిపదా పఠమో సతిపట్ఠానో పఠమం ఝానం పఠమో విహారో పఠమో సమ్మప్పధానో పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో సచ్చాధిట్ఠానం ఛన్దసమాధి ఇన్ద్రియసంవరో, మేత్తా ఇతి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఇదం రాగచరితస్స పుగ్గలస్స భేసజ్జం.

దుతియా పటిపదా దుతియో సతిపట్ఠానో దుతియం ఝానం దుతియో విహారో దుతియో సమ్మప్పధానో దుతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో చాగాధిట్ఠానం వీరియసమాధి తపో కరుణా ఇతి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఇదం దోసచరితస్స పుగ్గలస్స భేసజ్జం.

తతియా పటిపదా తతియో సతిపట్ఠానో తతియం ఝానం తతియో విహారో తతియో సమ్మప్పధానో తతియో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పఞ్ఞాధిట్ఠానం చిత్తసమాధి బుద్ధి ముదితా ఇతి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం ఏకో అత్థో, బ్యఞ్జనమేవ నానం. ఇదం దిట్ఠిచరితస్స మన్దస్స భేసజ్జం.

తత్థ దుక్ఖా చ పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా దుక్ఖా చ పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ కాయే కాయానుపస్సితా సతిపట్ఠానఞ్చ వేదనాసు వేదనానుపస్సితా సతిపట్ఠానఞ్చ అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, చిత్తే చిత్తానుపస్సితా సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం. ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సితా అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ పఠమఞ్చ ఝానం దుతియఞ్చ ఝానం అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, తతియం ఝానం సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, చతుత్థం ఝానం అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ పఠమో చ విహారో దుతియో చ విహారో అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, తతియో విహారో సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, చతుత్థో విహారో అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

యత్థ పఠమఞ్చ సమ్మప్పధానం దుతియఞ్చ సమ్మప్పధానం అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, తతియం సమ్మప్పధానం సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, చతుత్థం సమ్మప్పధానం అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ మానప్పహానఞ్చ ఆలయసముగ్ఘాతో చ అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, అవిజ్జాపహానం సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, భవూపసమో అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ సచ్చాధిట్ఠానఞ్చ చాగాధిట్ఠానఞ్చ అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, పఞ్ఞాధిట్ఠానం సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, ఉపసమాధిట్ఠానం అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ ఛన్దసమాధి చ వీరియసమాధి చ అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, చిత్తసమాధి సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం, వీమంసాసమాధి అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ ఇన్ద్రియసంవరో చ తపో చ అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, బుద్ధి సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తత్థ మేత్తా చ కరుణా చ అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, ముదితా సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖం ఉపేక్ఖా అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం.

తేసం విక్కీళితం. చత్తారో ఆహారా తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో పటిపదా…పే… చత్తారో విపల్లాసా తేసం పటిపక్ఖో చత్తారో సతిపట్ఠానా. చత్తారి ఉపాదానాని తేసం పటిపక్ఖో చత్తారి ఝానాని. చత్తారో యోగా తేసం పటిపక్ఖో చత్తారో విహారా. చత్తారో గన్థా తేసం పటిపక్ఖో చత్తారో సమ్మప్పధానా. చత్తారో ఆసవా తేసం పటిపక్ఖో చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా. చత్తారో ఓఘా తేసం పటిపక్ఖో చత్తారి అధిట్ఠానాని. చత్తారో సల్లా తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో సమాధిభావనా. చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో తాసం పటిపక్ఖో చత్తారో సుఖభాగియా ధమ్మా. చత్తారి అగతిగమనాని తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో అప్పమాణా.

సీహా బుద్ధా పచ్చేకబుద్ధా సావకా చ హతరాగదోసమోహా, తేసం విక్కీళితం భావనా సచ్ఛికిరియా బ్యన్తీకిరియా చ. విక్కీళితం ఇన్ద్రియాధిట్ఠానం విక్కీళితం విపరియాసానధిట్ఠానఞ్చ. ఇన్ద్రియాని సద్ధమ్మగోచరో విపరియాసా కిలేసగోచరో. అయం వుచ్చతి సీహవిక్కీళితస్స చ నయస్స దిసాలోచనస్స చ నయస్స భూమీతి. తేనాహ ‘‘యో నేతి విపల్లాసేహి సంకిలేసే’’తి. వేయ్యాకరణేసు హి యే ‘‘కుసలాకుసలా’’తి చ.

తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇమే ద్వే పుగ్గలా; యే సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇమే ద్వే పుగ్గలా. తేసం చతున్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో, చత్తారో ఆహారా, చత్తారో విపల్లాసా, చత్తారి ఉపాదానాని, చత్తారో యోగా, చత్తారో గన్థా, చత్తారో ఆసవా, చత్తారో ఓఘా, చత్తారో సల్లా, చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో, చత్తారి అగతిగమనానీతి. తేసం చతున్నం పుగ్గలానం ఇదం వోదానం, చతస్సో పటిపదా, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారి ఝానాని, చత్తారో విహారా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా, చత్తారి అధిట్ఠానాని, చతస్సో సమాధిభావనా, చత్తారో సుఖభాగియా ధమ్మా, చతస్సో అప్పమాణా ఇతి.

౮౮. తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి ఇమే ద్వే పుగ్గలా. యే సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇమే ద్వే పుగ్గలా. తత్థ యో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యో సాధారణాయ, అయం విపఞ్చితఞ్ఞూ. యో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం నేయ్యో.

తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స సమథం ఉపదిసతి, నేయ్యస్స విపస్సనం, సమథవిపస్సనం విపఞ్చితఞ్ఞుస్స. తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స ముదుకం ధమ్మదేసనం ఉపదిసతి, తిక్ఖం నేయ్యస్స, ముదుతిక్ఖం విపఞ్చితఞ్ఞుస్స, తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసయతి, సంఖిత్తవిత్థారేన విపఞ్చితఞ్ఞుస్స, విత్థారేన నేయ్యస్స. తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స నిస్సరణం ఉపదిసతి, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ ఉపదిసతి, నేయ్యస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ ఉపదిసతి. తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స అధిపఞ్ఞాసిక్ఖం పఞ్ఞాపయతి, అధిచిత్తం విపఞ్చితఞ్ఞుస్స, అధిసీలం నేయ్యస్స.

తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇమే ద్వే పుగ్గలా. యే సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి. ఇమే ద్వే పుగ్గలా. ఇతి ఖో చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యోతి.

తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో, తీణి అకుసలమూలాని లోభో అకుసలమూలం దోసో అకుసలమూలం మోహో అకుసలమూలం, తీణి దుచ్చరితాని – కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం; తయో అకుసలవితక్కా – కామవితక్కో బ్యాపాదవితక్కో విహింసావితక్కో; తిస్సో అకుసలసఞ్ఞా – కామసఞ్ఞా బ్యాపాదసఞ్ఞా విహింసాసఞ్ఞా; తిస్సో విపరీతసఞ్ఞా – నిచ్చసఞ్ఞా సుఖసఞ్ఞా అత్తసఞ్ఞా; తిస్సో వేదనా – సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా; తిస్సో దుక్ఖతా – దుక్ఖదుక్ఖతా సఙ్ఖారదుక్ఖతా విపరిణామదుక్ఖతా; తయో అగ్గీ – రాగగ్గి దోసగ్గి మోహగ్గి; తయో సల్లా – రాగసల్లో దోససల్లో మోహసల్లో; తిస్సో జటా – రాగజటా దోసజటా మోహజటా; తిస్సో అకుసలూపపరిక్ఖా – అకుసలం కాయకమ్మం అకుసలం వచీకమ్మం అకుసలం మనోకమ్మం. తిస్సో విపత్తియో – సీలవిపత్తి దిట్ఠివిపత్తి ఆచారవిపత్తీతి. తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇదం వోదానం. తీణి కుసలమూలాని – అలోభో కుసలమూలం అదోసో కుసలమూలం అమోహో కుసలమూలం. తీణి సుచరితాని – కాయసుచరితం వచీసుచరితం మనోసుచరితం. తయో కుసలవితక్కా – నేక్ఖమ్మవితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో అవిహింసావితక్కో. తయో సమాధీ – సవితక్కో సవిచారో సమాధి అవితక్కో విచారమత్తో సమాధి అవితక్కో అవిచారో సమాధి. తిస్సో కుసలసఞ్ఞా – నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా అబ్యాపాదసఞ్ఞా అవిహింసాసఞ్ఞా. తిస్సో అవిపరీతసఞ్ఞా – అనిచ్చసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా అనత్తసఞ్ఞా. తిస్సో కుసలూపపరిక్ఖా – కుసలం కాయకమ్మం కుసలం వచీకమ్మం కుసలం మనోకమ్మం. తీణి సోచేయ్యాని – కాయసోచేయ్యం వచీసోచేయ్యం మనోసోచేయ్యం; తిస్సో సమ్పత్తియో – సీలసమ్పత్తి సమాధిసమ్పత్తి పఞ్ఞాసమ్పత్తి. తిస్సో సిక్ఖా – అధిసీలసిక్ఖా అధిచిత్తసిక్ఖా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా; తయో ఖన్ధా – సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. తీణి విమోక్ఖముఖాని – సుఞ్ఞతం అనిమిత్తం అప్పణిహితన్తి.

ఇతి ఖో చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తి, తీణి హుత్వా ద్వే భవన్తి తణ్హాచరితో చ దిట్ఠిచరితో చ.

తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో, తణ్హా చ అవిజ్జా చ అహిరికఞ్చ అనోత్తప్పఞ్చ అస్సతి చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ అయోనిసో మనసికారో చ కోసజ్జఞ్చ దోవచస్సఞ్చ అహంకారో చ మమంకారో చ అస్సద్ధా చ పమాదో చ అసద్ధమ్మస్సవనఞ్చ అసంవరో చ అభిజ్ఝా చ బ్యాపాదో చ నీవరణఞ్చ సంయోజనఞ్చ కోధో చ ఉపనాహో చ మక్ఖో చ పలాసో చ ఇస్సా చ మచ్ఛేరఞ్చ మాయా చ సాఠేయ్యఞ్చ సస్సతదిట్ఠి చ ఉచ్ఛేదదిట్ఠిచాతి.

తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం ఇదం వోదానం, సమథో చ విపస్సనా చ హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ యోనిసో మనసికారో చ వీరియారమ్భో చ సోవచస్సఞ్చ ధమ్మే ఞాణఞ్చ అన్వయే ఞాణఞ్చ ఖయే ఞాణఞ్చ అనుప్పాదే ఞాణఞ్చ సద్ధా చ అప్పమాదో చ సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ సంవరో చ అనభిజ్ఝా చ అబ్యాపాదో చ రాగవిరాగా చ చేతోవిముత్తి అవిజ్జావిరాగా చ పఞ్ఞావిముత్తి అభిసమయో చ అప్పిచ్ఛతా చ సన్తుట్ఠి చ అక్కోధో చ అనుపనాహో చ అమక్ఖో చ అపలాసో చ ఇస్సాపహానఞ్చ మచ్ఛరియప్పహానఞ్చ విజ్జా చ విముత్తి చ సఙ్ఖతారమ్మణో చ విమోక్ఖో అసఙ్ఖతారమ్మణో చ విమోక్ఖో సఉపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతు అనుపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతూతి.

అయం వుచ్చతి తిపుక్ఖలస్స చ నయస్స అఙ్కుసస్స చ నయస్స భూమీతి. తేనాహ ‘‘యో అకుసలే సమూలేహి నేతీ’’తి ‘‘ఓలోకేత్వా దిసలోచనేనా’’తి చ.

నియుత్తం నయసముట్ఠానం.