౭. ఆవట్టహారవిభఙ్గో

౨౯. తత్థ కతమో ఆవట్టో హారో? ‘‘ఏకమ్హి పదట్ఠానే’’తి అయం.

‘‘ఆరమ్భథ [ఆరబ్భథ (సీ.) సం. ని. ౧.౧౮౫; థేరగా. ౨౫౬ పస్సితబ్బం] నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’’తి.

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తి వీరియస్స పదట్ఠానం. ‘‘యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే’’తి సమాధిస్స పదట్ఠానం. ‘‘ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’’తి పఞ్ఞాయ పదట్ఠానం. ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తి వీరియిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. ‘‘యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే’’తి సమాధిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. ‘‘ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’’తి పఞ్ఞిన్ద్రియస్స పదట్ఠానం. ఇమాని పదట్ఠానాని దేసనా.

అయుఞ్జన్తానం వా సత్తానం యోగే, యుఞ్జన్తానం వా ఆరమ్భో.

తత్థ యే న యుఞ్జన్తి, తే పమాదమూలకా న యుఞ్జన్తి. సో పమాదో దువిధో తణ్హామూలకో అవిజ్జామూలకో చ. తత్థ అవిజ్జామూలకో యేన అఞ్ఞాణేన నివుతో ఞేయ్యట్ఠానం నప్పజానాతి పఞ్చక్ఖన్ధా ఉప్పాదవయధమ్మాతి, అయం అవిజ్జామూలకో. యో తణ్హామూలకో, సో తివిధో అనుప్పన్నానం భోగానం ఉప్పాదాయ పరియేసన్తో పమాదం ఆపజ్జతి, ఉప్పన్నానం భోగానం ఆరక్ఖనిమిత్తం పరిభోగనిమిత్తఞ్చ పమాదం ఆపజ్జతి అయం లోకే చతుబ్బిధో పమాదో ఏకవిధో అవిజ్జాయ తివిధో తణ్హాయ. తత్థ అవిజ్జాయ నామకాయో పదట్ఠానం. తణ్హాయ రూపకాయో పదట్ఠానం. తం కిస్స హేతు, రూపీసు భవేసు అజ్ఝోసానం, అరూపీసు సమ్మోహో? తత్థ రూపకాయో రూపక్ఖన్ధో నామకాయో చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా. ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా కతమేన ఉపాదానేన సఉపాదానా, తణ్హాయ చ అవిజ్జాయ చ? తత్థ తణ్హా ద్వే ఉపాదానాని కాముపాదానఞ్చ సీలబ్బతుపాదానఞ్చ. అవిజ్జా ద్వే ఉపాదానాని దిట్ఠుపాదానఞ్చ అత్తవాదుపాదానఞ్చ. ఇమేహి చతూహి ఉపాదానేహి యే సఉపాదానా ఖన్ధా, ఇదం దుక్ఖం. చత్తారి ఉపాదానాని, అయం సముదయో. పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం. తేసం భగవా పరిఞ్ఞాయ పహానాయ చ ధమ్మం దేసేతి దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ సముదయస్స పహానాయ.

౩౦. తత్థ యో తివిధో తణ్హామూలకో పమాదో అనుప్పన్నానం భోగానం ఉప్పాదాయ పరియేసతి, ఉప్పన్నానం భోగానం ఆరక్ఖణఞ్చ కరోతి పరిభోగనిమిత్తఞ్చ, తస్స సమ్పటివేధేన రక్ఖణా పటిసంహరణా, అయం సమథో.

సో కథం భవతి? యదా జానాతి కామానం అస్సాదఞ్చ అస్సాదతో ఆదీనవఞ్చ ఆదీనవతో నిస్సరణఞ్చ నిస్సరణతో ఓకారఞ్చ సంకిలేసఞ్చ వోదానఞ్చ నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం. తత్థ యా వీమంసా ఉపపరిక్ఖా అయం విపస్సనా. ఇమే ద్వే ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి సమథో చ విపస్సనా చ. ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు భావియమానేసు ద్వే ధమ్మా పహీయన్తి తణ్హా చ అవిజ్జా చ, ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు పహీనేసు చత్తారి ఉపాదానాని నిరుజ్ఝన్తి. ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. ఇతి పురిమకాని చ ద్వే సచ్చాని దుక్ఖం సముదయో చ, సమథో చ విపస్సనా చ మగ్గో. భవనిరోధో నిబ్బానం ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. తేనాహ భగవా ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తి.

యథాపి మూలే అనుపద్దవే దళ్హే, ఛిన్నోపి రుక్ఖో పునరేవ [పునదేవ (క.) పస్స ధ. ప. ౩౩౮] రూహతి;

ఏవమ్పి తణ్హానుసయే అనూహతే, నిబ్బత్తతీ దుక్ఖమిదం పునప్పునం.

అయం తణ్హానుసయో. కతమస్సా తణ్హాయ? భవతణ్హాయ. యో ఏతస్స ధమ్మస్స పచ్చయో అయం అవిజ్జా. అవిజ్జాపచ్చయా హి భవతణ్హా. ఇమే ద్వే కిలేసా తణ్హా చ అవిజ్జా చ. తాని చత్తారి ఉపాదానాని తేహి చతూహి ఉపాదానేహి యే సఉపాదానా ఖన్ధా, ఇదం దుక్ఖం. చత్తారి ఉపాదానాని అయం సముదయో. పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం. తేసం భగవా పరిఞ్ఞాయ చ పహానాయ చ ధమ్మం దేసేతి దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ సముదయస్స పహానాయ.

యేన తణ్హానుసయం సమూహనతి [సమూహన్తి (సీ.)], అయం సమథో. యేన తణ్హానుసయస్స పచ్చయం అవిజ్జం వారయతి, అయం విపస్సనా. ఇమే ద్వే ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి సమథో చ విపస్సనా చ. తత్థ సమథస్స ఫలం రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, విపస్సనాయ ఫలం అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి. ఇతి పురిమకాని చ ద్వే సచ్చాని దుక్ఖం సముదయో చ, సమథో విపస్సనా చ మగ్గో, ద్వే చ విముత్తియో నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. తేనాహ భగవా ‘‘యథాపి మూలే’’తి.

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదాపనం [పరియోదపనం (సీ.) ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦ పస్సితబ్బం], ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి.

సబ్బపాపం నామ తీణి దుచ్చరితాని కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం, తే దస అకుసలకమ్మపథా పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం కామేసుమిచ్ఛాచారో ముసావాదో పిసుణా వాచా ఫరుసా వాచా సమ్ఫప్పలాపో అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠి, తాని ద్వే కమ్మాని చేతనా చేతసికఞ్చ. తత్థ యో చ పాణాతిపాతో యా చ పిసుణా వాచా యా చ ఫరుసా వాచా, ఇదం దోససముట్ఠానం. యఞ్చ అదిన్నాదానం యో చ కామేసుమిచ్ఛాచారో యో చ ముసావాదో, ఇదం లోభసముట్ఠానం, యో సమ్ఫప్పలాపో, ఇదం మోహసముట్ఠానం. ఇమాని సత్త కారణాని చేతనాకమ్మం. యా అభిజ్ఝా, అయం లోభో అకుసలమూలం. యో బ్యాపాదో, అయం దోసో అకుసలమూలం. యా మిచ్ఛాదిట్ఠి, అయం మిచ్ఛామగ్గో. ఇమాని తీణి కారణాని చేతసికకమ్మం. తేనాహ ‘‘చేతనాకమ్మం చేతసికకమ్మ’’న్తి.

అకుసలమూలం పయోగం గచ్ఛన్తం చతుబ్బిధం అగతిం గచ్ఛతి ఛన్దా దోసా భయా మోహా. తత్థ యం ఛన్దా అగతిం గచ్ఛతి, ఇదం లోభసముట్ఠానం. యం దోసా అగతిం గచ్ఛతి, ఇదం దోససముట్ఠానం. యం భయా చ మోహా చ అగతిం గచ్ఛతి, ఇదం మోహసముట్ఠానం. తత్థ లోభో అసుభాయ పహీయతి. దోసో మేత్తాయ. మోహో పఞ్ఞాయ. తథా లోభో ఉపేక్ఖాయ పహీయతి. దోసో మేత్తాయ చ కరుణాయ చ. మోహో ముదితాయ పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతి. తేనాహ భగవా ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి.

౩౧. సబ్బపాపం నామ అట్ఠ మిచ్ఛత్తాని మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తో మిచ్ఛాఆజీవో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసతి మిచ్ఛాసమాధి, ఇదం వుచ్చతి సబ్బపాపం. ఇమేసం అట్ఠన్నం మిచ్ఛత్తానం యా అకిరియా అకరణం అనజ్ఝాచారో, ఇదం వుచ్చతి సబ్బపాపస్స అకరణం.

అట్ఠసు మిచ్ఛత్తేసు పహీనేసు అట్ఠ సమ్మత్తాని సమ్పజ్జన్తి. అట్ఠన్నం సమ్మత్తానం యా కిరియా కరణం సమ్పాదనం, అయం వుచ్చతి కుసలస్స ఉపసమ్పదా. సచిత్తపరియోదాపనన్తి అతీతస్స మగ్గస్స భావనాకిరియం దస్సయతి, చిత్తే పరియోదాపితే [పరియోదపితే (సీ. క.)] పఞ్చక్ఖన్ధా పరియోదాపితా భవన్తి, ఏవఞ్హి భగవా ఆహ ‘‘చేతోవిసుద్ధత్థం, భిక్ఖవే, తథాగతే బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి. దువిధా హి పరియోదాపనా నీవరణప్పహానఞ్చ అనుసయసముగ్ఘాతో చ. ద్వే పరియోదాపనభూమియో దస్సనభూమి చ, భావనాభూమి చ, తత్థ యం పటివేధేన పరియోదాపేతి, ఇదం దుక్ఖం. యతో పరియోదాపేతి, అయం సముదయో. యేన పరియోదాపేతి, అయం మగ్గో. యం పరియోదాపితం, అయం నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. తేనాహ భగవా ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి.

‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే;

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి.

ధమ్మో నామ దువిధో ఇన్ద్రియసంవరో మగ్గో చ. దుగ్గతి నామ దువిధా దేవమనుస్సే వా ఉపనిధాయ అపాయా దుగ్గతి, నిబ్బానం వా ఉపనిధాయ సబ్బా ఉపపత్తియో దుగ్గతి. తత్థ యా సంవరసీలే అఖణ్డకారితా, అయం ధమ్మో సుచిణ్ణో అపాయేహి రక్ఖతి. ఏవం భగవా ఆహ – ద్వేమా, భిక్ఖవే, సీలవతో గతియో దేవా చ మనుస్సా చ. ఏవఞ్చ నాళన్దాయం నిగమే అసిబన్ధకపుత్తో గామణి భగవన్తం ఏతదవోచ –

‘‘బ్రాహ్మణా, భన్తే, పచ్ఛాభూమకా కామణ్డలుకా సేవాలమాలికా ఉదకోరోహకా అగ్గిపరిచారకా, తే మతం కాలఙ్కతం ఉయ్యాపేన్తి నామ, సఞ్ఞాపేన్తి నామ, సగ్గం నామ ఓక్కామేన్తి [ఉగ్గమేన్తి (సీ.) పస్స సం. ని. ౪.౩౫౮]. భగవా పన, భన్తే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పహోతి తథా కాతుం, యథా సబ్బో లోకో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్యా’’తి.

‘‘తేన హి, గామణి, తఞ్ఞేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి, యథా తే ఖమేయ్య, తథా నం బ్యాకరేయ్యాసీతి.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, గామణి, ఇధస్స పురిసో పాణాతిపాతీ అదిన్నాదాయీ కామేసుమిచ్ఛాచారీ ముసావాదీ పిసుణవాచో ఫరుసవాచో సమ్ఫప్పలాపీ అభిజ్ఝాలు బ్యాపన్నచిత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠికో, తమేనం మహాజనకాయో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఆయాచేయ్య థోమేయ్య పఞ్జలికో అనుపరిసక్కేయ్య ‘అయం పురిసో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతూ’తి. తం కిం మఞ్ఞసి, గామణి, అపి ను సో పురిసో మహతో జనకాయస్స ఆయాచనహేతు వా థోమనహేతువా పఞ్జలికం [పఞ్జలికా సం. ని. ౪.౩౫౮] అనుపరిసక్కనహేతు వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సేయ్యథాపి, గామణి, పురిసో మహతిం పుథుసిలం గమ్భీరే ఉదకరహదే [ఉదకదహే (క.)] పక్ఖిపేయ్య, తమేనం మహాజనకాయో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఆయాచేయ్య థోమేయ్య పఞ్జలికో అనుపరిసక్కేయ్య ‘ఉమ్ముజ్జ, భో, పుథుసిలే, ఉప్లవ భో పుథుసిలే, థలముప్లవ, భో పుథుసిలే’తి. తం కిం మఞ్ఞసి గామణి, అపి ను సా మహతీ పుథుసిలా మహతో జనకాయస్స ఆయాచనహేతు వా థోమనహేతు వా పఞ్జలికం అనుపరిసక్కనహేతు వా ఉమ్ముజ్జేయ్య వా ఉప్లవేయ్య వా థలం వా ఉప్లవేయ్యా’’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ‘‘ఏవమేవ ఖో, గామణి, యో సో పురిసో పాణాతిపాతీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో, కిఞ్చాపి నం మహాజనకాయో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఆయాచేయ్య థోమేయ్య పఞ్జలికో అనుపరిసక్కేయ్య ‘అయం పురిసో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతూ’తి. అథ ఖో సో పురిసో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్య.

‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, గామణి, ఇధస్స పురిసో పాణాతిపాతా పటివిరతో అదిన్నాదానా పటివిరతో కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతో ముసావాదా పటివిరతో పిసుణాయ వాచాయ పటివిరతో ఫరుసాయ వాచాయ పటివిరతో సమ్ఫప్పలాపా పటివిరతో అనభిజ్ఝాలు అబ్యాపన్నచిత్తో సమ్మాదిట్ఠికో, తమేనం మహాజనకాయో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఆయాచేయ్య థోమేయ్య పఞ్జలికో అనుపరిసక్కేయ్య ‘అయం పురిసో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతూ’తి. తం కిం మఞ్ఞసి, గామణి, అపి ను సో పురిసో మహతో జనకాయస్స ఆయాచనహేతు వా థోమనహేతు వా పఞ్జలికం అనుపరిసక్కనహేతు వా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘సేయ్యథాపి, గామణి, పురిసో సప్పికుమ్భం వా తేలకుమ్భం వా గమ్భీరే [గమ్భీరం (సీ. క.) పస్స సం. ని. ౪.౩౫౮] ఉదకరహదే ఓగాహేత్వా భిన్దేయ్య. తత్ర యాస్స సక్ఖరా వా కఠలా [కథలా (క.)], సా అధోగామీ అస్స. యఞ్చ ఖ్వస్స తత్ర సప్పి వా తేలం వా, తం ఉద్ధంగామి అస్స. తమేనం మహాజనకాయో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఆయాచేయ్య థోమేయ్య పఞ్జలికో అనుపరిసక్కేయ్య ‘ఓసీద, భో సప్పితేల, సంసీద, భో సప్పితేల, అధో గచ్ఛ [అవంగచ్ఛ (సీ. క.)]‘భో సప్పితేలా’తి. తం కిం మఞ్ఞసి గామణి, అపి ను తం సప్పితేలం మహతో జనకాయస్స ఆయాచనహేతు వా థోమనహేతు వా పఞ్జలికం అనుపరిసక్కనహేతు వా ‘ఓసీదేయ్య వా సంసీదేయ్య వా అధో వా గచ్ఛేయ్యా’తి. ‘‘నో హేతం, భన్తే’’.

‘‘ఏవమేవ ఖో, గామణి, యో సో పురిసో పాణాతిపాతా పటివిరతో…పే… సమ్మాదిట్ఠికో, కిఞ్చాపి నం మహాజనకాయో సఙ్గమ్మ సమాగమ్మ ఆయాచేయ్య థోమేయ్య పఞ్జలికో అనుపరిసక్కేయ్య ‘అయం పురిసో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతూ’’’తి. అథ ఖో సో పురిసో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జేయ్య. ఇతి ధమ్మో సుచిణ్ణో అపాయేహి రక్ఖతి. తత్థ యా మగ్గస్స తిక్ఖతా అధిమత్తతా, అయం ధమ్మో సుచిణ్ణో సబ్బాహి ఉపపత్తీహి రక్ఖతి. ఏవం భగవా ఆహ –

‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్స [పస్స ఉదా. ౩౨], సమ్మాసఙ్కప్పగోచరో;

సమ్మాదిట్ఠిపురేక్ఖారో, ఞత్వాన ఉదయబ్బయం;

థినమిద్ధాభిభూ భిక్ఖు, సబ్బా దుగ్గతియో జహే’’తి.

౩౨. తత్థ దుగ్గతీనం హేతు తణ్హా చ అవిజ్జా చ, తాని చత్తారి ఉపాదానాని, తేహి చతూహి ఉపాదానేహి యే సఉపాదానా ఖన్ధా, ఇదం దుక్ఖం. చత్తారి ఉపాదానాని, అయం సముదయో. పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం, తేసం భగవా పరిఞ్ఞాయ చ పహానాయ చ ధమ్మం దేసేతి దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ సముదయస్స పహానాయ. తత్థ తణ్హాయ పఞ్చిన్ద్రియాని రూపీని పదట్ఠానం. అవిజ్జాయ మనిన్ద్రియం పదట్ఠానం. పఞ్చిన్ద్రియాని రూపీని రక్ఖన్తో సమాధిం భావయతి, తణ్హఞ్చ నిగ్గణ్హాతి. మనిన్ద్రియం రక్ఖన్తో విపస్సనం భావయతి, అవిజ్జఞ్చ నిగ్గణ్హాతి. తణ్హానిగ్గహేన ద్వే ఉపాదానాని పహీయన్తి కాముపాదానఞ్చ సీలబ్బతుపాదానఞ్చ. అవిజ్జానిగ్గహేన ద్వే ఉపాదానాని పహీయన్తి దిట్ఠుపాదానఞ్చ అత్తవాదుపాదానఞ్చ. చతూసు ఉపాదానేసు పహీనేసు ద్వే ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి సమథో చ విపస్సనా చ. ఇదం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియన్తి.

తత్థ బ్రహ్మచరియస్స ఫలం చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని సోతాపత్తిఫలం సకదాగామిఫలం అనాగామిఫలం అరహత్తం [అరహత్తఫలం (క.)] అగ్గఫలం. ఇమాని చత్తారి బ్రహ్మచరియస్స ఫలాని [బ్రహ్మచరియఫలానీతి (సీ.)]. ఇతి పురిమకాని చ ద్వే సచ్చాని దుక్ఖం సముదయో చ. సమథో చ విపస్సనా చ బ్రహ్మచరియఞ్చ మగ్గో, బ్రహ్మచరియస్స ఫలాని చ తదారమ్మణా చ అసఙ్ఖతాధాతు నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. తేనాహ భగవా ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతీ’’తి.

తత్థ యం పటివేధేన రక్ఖతి, ఇదం దుక్ఖం. యతో రక్ఖతి, అయం సముదయో. యేన రక్ఖతి, అయం మగ్గో. యం రక్ఖతి, అయం నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో ‘‘ఏకమ్హి పదట్ఠానే’’తి.

నియుత్తో ఆవట్టో హారో.