౬. చతుబ్యూహహారవిభఙ్గో

౨౫. తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో? ‘‘నేరుత్తమధిప్పాయో’’తి అయం. బ్యఞ్జనేన సుత్తస్స నేరుత్తఞ్చ అధిప్పాయో చ నిదానఞ్చ పుబ్బాపరసన్ధి చ గవేసితబ్బో. తత్థ కతమం నేరుత్తం, యా నిరుత్తిపదసంహితా, యం ధమ్మానం నామసో ఞాణం. యదా హి భిక్ఖు అత్థస్స చ నామం జానాతి, ధమ్మస్స చ నామం జానాతి, తథా తథా నం అభినిరోపేతి. అయఞ్చ వుచ్చతి అత్థకుసలో ధమ్మకుసలో బ్యఞ్జనకుసలో నిరుత్తికుసలో పుబ్బాపరకుసలో దేసనాకుసలో అతీతాధివచనకుసలో అనాగతాధివచనకుసలో పచ్చుప్పన్నాధివచనకుసలో ఇత్థాధివచనకుసలో పురిసాధివచనకుసలో నపుంసకాధివచనకుసలో ఏకాధివచనకుసలో అనేకాధివచనకుసలో, ఏవం సబ్బాని కాతబ్బాని జనపదనిరుత్తాని సబ్బా చ జనపదనిరుత్తియో. అయం నిరుత్తిపదసంహితా.

౨౬. తత్థ కతమో అధిప్పాయో?

‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే [వియ వస్సకాలే జా. ౧.౧౦.౧౦౩];

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి.

ఇధ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే అపాయేహి పరిముచ్చితుకామా భవిస్సన్తి, తే ధమ్మచారినో భవిస్సన్తీతి అయం ఏత్థ భగవతో అధిప్పాయో.

‘‘చోరో యథా సన్ధిముఖే గహీతో, సకమ్మునా హఞ్ఞతి [హఞ్ఞతే (సీ.)] బజ్ఝతే చ;

ఏవం అయం పేచ్చ పజా పరత్థ, సకమ్మునా హఞ్ఞతి [హఞ్ఞతే (సీ.)] బజ్ఝతే చా’’తి.

ఇధ భగవతో కో అధిప్పాయో? సఞ్చేతనికానం కతానం కమ్మానం ఉపచితానం దుక్ఖవేదనీయానం అనిట్ఠం అసాతం విపాకం పచ్చనుభవిస్సతీతి అయం ఏత్థ భగవతో అధిప్పాయో.

‘‘సుఖకామాని [పస్స ధ. ప. ౧౩౧-౧౩౨] భూతాని, యో దణ్డేన విహింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో న లభతే సుఖ’’న్తి.

ఇధ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే సుఖేన అత్థికా భవిస్సన్తి, తే పాపకమ్మం [పాపకం కమ్మం (క.)] న కరిస్సన్తీతి అయం ఏత్థ భగవతో అధిప్పాయో.

‘‘మిద్ధీ [పస్స ధ. ప. ౩౨౫] యదా హోతి మహగ్ఘసో చ, నిద్దాయితా సమ్పరివత్తసాయీ;

మహావరాహోవ నివాపపుట్ఠో, పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి.

ఇధ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే జరామరణేన అట్టియితుకామా భవిస్సన్తి, తే భవిస్సన్తి భోజనే మత్తఞ్ఞునో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగమనుయుత్తా విపస్సకా కుసలేసు ధమ్మేసు సగారవా చ సబ్రహ్మచారీసు థేరేసు నవేసు మజ్ఝిమేసూతి అయం ఏత్థ భగవతో అధిప్పాయో.

‘‘అప్పమాదో అమతపదం [అమతం పదం (క.) పస్స ధ. ప. ౨౧], పమాదో మచ్చునో పదం;

అప్పమత్తా న మీయన్తి, యే పమత్తా యథా మతా’’తి.

ఇధ భగవతో కో అధిప్పాయో? యే అమతపరియేసనం పరియేసితుకామా భవిస్సన్తి, తే అప్పమత్తా విహరిస్సన్తీతి అయం ఏత్థ భగవతో అధిప్పాయో. అయం అధిప్పాయో.

౨౭. తత్థ కతమం నిదానం? యథా సో ధనియో గోపాలకో భగవన్తం ఆహ –

‘‘నన్దతి పుత్తేహి పుత్తిమా, గోమా [గోమికో (సీ.), గోపికో (క.) సు. ని. ౩౩; సం. ని. ౧.౧౪౪ పస్సితబ్బం] గోహి తథేవ నన్దతి;

ఉపధీ హి నరస్స నన్దనా, న హి సో నన్దతి యో నిరూపధీ’’తి.

భగవా ఆహ –

‘‘సోచతి పుత్తేహి పుత్తిమా, గోపికో [గోమికో (సీ.)] గోహి తథేవ సోచతి;

ఉపధీ హి నరస్స సోచనా, న హి సో సోచతి యో నిరూపధీ’’తి.

ఇమినా వత్థునా ఇమినా నిదానేన ఏవం ఞాయతి ‘‘ఇధ భగవా బాహిరం పరిగ్గహం ఉపధి ఆహా’’తి. యథా చ మారో పాపిమా గిజ్ఝకూటా పబ్బతా పుథుసిలం పాతేసి, భగవా ఆహ –

‘‘సచేపి కేవలం సబ్బం, గిజ్ఝకూటం చలేస్ససి [చలేయ్యాసి (క.) పస్స సం. ని. ౧.౧౪౭];

నేవ సమ్మావిముత్తానం, బుద్ధానం అత్థి ఇఞ్జితం.

నభం ఫలేయ్యప్పథవీ చలేయ్య, సబ్బేవ పాణా ఉద సన్తసేయ్యుం;

సల్లమ్పి చే ఉరసి కమ్పయేయ్యుం [పకమ్పయేయ్యుం (సీ.), కప్పయేయ్యుం (క.)], ఉపధీసు తాణం న కరోన్తి బుద్ధా’’తి.

ఇమినా వత్థునా ఇమినా నిదానేన ఏవం ఞాయతి ‘‘ఇధ భగవా కాయం ఉపధిం ఆహా’’తి. యథా చాహ –

‘‘న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా, యదాయసం దారుజపబ్బజఞ్చ [దారుజం బబ్బజఞ్చ (సీ.) పస్స ధ. ప. ౩౪౫];

సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు, పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా’’తి.

ఇమినా వత్థునా ఇమినా నిదానేన ఏవం ఞాయతి ‘‘ఇధ భగవా బాహిరేసు వత్థూసు తణ్హం ఆహా’’తి. యథా చాహ –

‘‘ఏతం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా, ఓహారినం సిథిలం దుప్పముఞ్చం;

ఏతమ్పి ఛేత్వాన పరిబ్బజన్తి, అనపేక్ఖినో కామసుఖం పహాయా’’తి.

ఇమినా వత్థునా ఇమినా నిదానేన ఏవం ఞాయతి ‘‘ఇధ భగవా బాహిరవత్థుకాయ తణ్హాయ పహానం ఆహా’’తి. యథా చాహ –

‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, దుగ్గన్ధం దేహనిస్సితం;

పగ్ఘరన్తం దివా రత్తిం, బాలానం అభినన్దిత’’న్తి.

ఇమినా వత్థునా ఇమినా నిదానేన ఏవం ఞాయతి ‘‘ఇధ భగవా అజ్ఝత్తికవత్థుకాయ తణ్హాయ పహానం ఆహా’’తి. యథా చాహ –

‘‘ఉచ్ఛిన్ద [పస్స ధ. ప. ౨౮౫] సినేహమత్తనో, కుముదం సారదికంవ పాణినా;

సన్తిమగ్గమేవ బ్రూహయ, నిబ్బానం సుగతేన దేసిత’’న్తి.

ఇమినా వత్థునా ఇమినా నిదానేన ఏవం ఞాయతి ‘‘ఇధ భగవా అజ్ఝత్తికవత్థుకాయ తణ్హాయ పహానం ఆహా’’తి. ఇదం నిదానం.

తత్థ కతమో పుబ్బాపరసన్ధి. యథాహ –

‘‘కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, తణ్హాఛదనఛాదితా;

పమత్తబన్ధనా [పమత్తబన్ధునా ఉదా. ౬౪] బద్ధా [బన్ధా (క.) పస్స ఉదా. ౬౪], మచ్ఛావ కుమినాముఖే;

జరామరణమన్వేన్తి, వచ్ఛో ఖీరపకోవ మాతర’’న్తి.

అయం కామతణ్హా వుత్తా. సా కతమేన పుబ్బాపరేన యుజ్జతి? యథాహ –

‘‘రత్తో అత్థం న జానాతి, రత్తో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి.

ఇతి అన్ధతాయ చ సఞ్ఛన్నతాయ చ సాయేవ తణ్హా అభిలపితా. యఞ్చాహ కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, తణ్హాఛదనఛాదితాతి. యఞ్చాహ రత్తో అత్థం న జానాతి, రత్తో ధమ్మం న పస్సతీతి, ఇమేహి పదేహి పరియుట్ఠానేహి సాయేవ తణ్హా అభిలపితా. యం అన్ధకారం, అయం దుక్ఖసముదయో, యా చ తణ్హా పోనోభవికా, యఞ్చాహ కామాతి ఇమే కిలేసకామా. యఞ్చాహ జాలసఞ్ఛన్నాతి తేసం యేవ కామానం పయోగేన పరియుట్ఠానం దస్సేతి, తస్మా కిలేసవసేన చ పరియుట్ఠానవసేన చ తణ్హాబన్ధనం వుత్తం. యే ఏదిసికా, తే జరామరణం అన్వేన్తి, అయం భగవతా యథానిక్ఖిత్తగాథాబలేన దస్సితా జరామరణమన్వేన్తీతి.

‘‘యస్స పపఞ్చా ఠితీ చ నత్థి, సన్దానం పలిఘఞ్చ [పళిఘఞ్చ (సీ.) పస్స ఉదా. ౬౭] వీతివత్తో;

తం నిత్తణ్హం మునిం చరన్తం, న విజానాతి సదేవకోపి లోకో’’తి.

పపఞ్చా నామ తణ్హాదిట్ఠిమానా, తదభిసఙ్ఖతా చ సఙ్ఖారా. ఠితి నామ అనుసయా. సన్దానం నామ తణ్హాయ పరియుట్ఠానం, యాని ఛత్తింసతణ్హాయ జాలినియా విచరితాని. పలిఘో నామ మోహో. యే చ పపఞ్చా సఙ్ఖారా యా చ ఠితి యం సన్దానఞ్చ యం పలిఘఞ్చ యో ఏతం సబ్బం సమతిక్కన్తో, అయం వుచ్చతి నిత్తణ్హో ఇతి.

౨౮. తత్థ పరియుట్ఠానసఙ్ఖారా దిట్ఠధమ్మవేదనీయా వా ఉపపజ్జవేదనీయా వా అపరాపరియవేదనీయా వా, ఏవం తణ్హా తివిధం ఫలం దేతి దిట్ఠే వా ధమ్మే ఉపపజ్జే వా అపరే వా పరియాయే. ఏవం భగవా ఆహ ‘‘యం లోభపకతం కమ్మం కరోతి కాయేన వా వాచాయ వా మనసా వా, తస్స విపాకం అనుభోతి దిట్ఠే వా ధమ్మే ఉపపజ్జే వా అపరే వా పరియాయే’’తి. ఇదం భగవతో పుబ్బాపరేన యుజ్జతి. తత్థ పరియుట్ఠానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం వా కమ్మం అపరాపరియాయవేదనీయం [అపరాపరియవేదనీయం (సీ.)] వా కమ్మం, ఏవం కమ్మం తిధా విపచ్చతి దిట్ఠే వా ధమ్మే ఉపపజ్జే వా అపరే వా పరియాయే. యథాహ –

‘‘యఞ్చే బాలో ఇధ పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి హోతి, తస్స దిట్ఠే వా ధమ్మే విపాకం పటిసంవేదేతి ఉపపజ్జే వా అపరే వా పరియాయే’’తి. ఇదం భగవతో పుబ్బాపరేన యుజ్జతి. తత్థ పరియుట్ఠానం పటిసఙ్ఖానబలేన పహాతబ్బం, సఙ్ఖారా దస్సనబలేన, ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని భావనాబలేన పహాతబ్బానీతి ఏవం తణ్హాపి తిధా పహీయతి. యా నిత్తణ్హాతా అయం సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు. భేదా కాయస్స అయం అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు.

పపఞ్చో నామ వుచ్చతి అనుబన్ధో. యఞ్చాహ భగవా ‘‘పపఞ్చేతి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం ఆరబ్భా’’తి. యఞ్చాహ భగవా – ‘‘అతీతే, రాధ, రూపే అనపేక్ఖో హోహి, అనాగతం రూపం మా అభినన్ది, పచ్చుప్పన్నస్స రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటినిస్సగ్గాయ పటిపజ్జా’’తి. ఇదం భగవతో పుబ్బాపరేన యుజ్జతి. యో చాపి పపఞ్చో యే చ సఙ్ఖారా యా చ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నస్స అభినన్దనా, ఇదం ఏకత్థం. అపి చ అఞ్ఞమఞ్ఞేహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి అక్ఖరేహి అఞ్ఞమఞ్ఞేహి బ్యఞ్జనేహి అపరిమాణా ధమ్మదేసనా వుత్తా భగవతా. ఏవం సుత్తేన సుత్తం సంసన్దయిత్వా పుబ్బాపరేన సద్ధిం యోజయిత్వా సుత్తం నిద్దిట్ఠం భవతి.

సో చాయం [స చాయం (సీ.)] పుబ్బాపరో సన్ధి చతుబ్బిధో అత్థసన్ధి బ్యఞ్జనసన్ధి దేసనాసన్ధి నిద్దేససన్ధీతి.

తత్థ అత్థసన్ధి ఛప్పదాని సఙ్కాసనా పకాసనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మతా పఞ్ఞత్తీతి.

బ్యఞ్జనసన్ధి ఛప్పదాని అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జనం ఆకారో నిరుత్తి నిద్దేసోతి.

దేసనాసన్ధి న చ పథవిం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ. న చ ఆపం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ, న చ తేజం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ, న చ వాయుం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ. న చ ఆకాసానఞ్చాయతనం నిస్సాయ…పే… న చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం నిస్సాయ…పే… న చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం నిస్సాయ…పే… న చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిస్సాయ…పే… న చ ఇమం లోకం నిస్సాయ…పే… న చ పరలోకం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ. యమిదం ఉభయమన్తరేన దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం వితక్కితం విచారితం మనసానుచిన్తితం, తమ్పి నిస్సాయ న ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ. అయం సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనిస్సితేన చిత్తేన న ఞాయతి ఝాయన్తో.

యథా మారో పాపిమా గోధికస్స కులపుత్తస్స [పస్స సం. ని. ౧.౧౫౯] విఞ్ఞాణం సమన్వేసన్తో న జానాతి న పస్సతి. సో హి పపఞ్చాతీతో తణ్హాపహానేన దిట్ఠినిస్సయోపిస్స నత్థి. యథా చ గోధికస్స, ఏవం వక్కలిస్స సదేవకేన లోకేన సమారకేన సబ్రహ్మకేన సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ అనిస్సితచిత్తా న ఞాయన్తి ఝాయమానా. అయం దేసనాసన్ధి.

తత్థ కతమా నిద్దేససన్ధి? నిస్సితచిత్తా అకుసలపక్ఖేన నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా కుసలపక్ఖేన నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా కిలేసేన నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా వోదానేన నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా సంసారప్పవత్తియా నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా సంసారనివత్తియా నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా తణ్హాయ చ అవిజ్జాయ చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా సమథేన చ విపస్సనాయ చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా అహిరికేన చ అనోత్తప్పేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా హిరియా చ ఓత్తప్పేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా అసతియా చ అసమ్పజఞ్ఞేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా సతియా చ సమ్పజఞ్ఞేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా అయోనియా చ అయోనిసోమనసికారేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా యోనియా చ యోనిసోమనసికారేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా కోసజ్జేన చ దోవచస్సేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా వీరియారమ్భేన చ సోవచస్సేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా అస్సద్ధియేన చ పమాదేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా సద్ధాయ చ అప్పమాదేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా అసద్ధమ్మస్సవనేన చ అసంవరణేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా సద్ధమ్మస్సవనేన చ సంవరేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా అభిజ్ఝాయ చ బ్యాపాదేన చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా అనభిజ్ఝాయ చ అబ్యాపాదేన చ నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా నీవరణేహి చ సంయోజనియేహి చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా రాగవిరాగాయ చ చేతోవిముత్తియా అవిజ్జావిరాగాయ చ పఞ్ఞావిముత్తియా నిద్దిసితబ్బా. నిస్సితచిత్తా ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా చ సస్సతదిట్ఠియా చ నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా సఉపాదిసేసాయ చ అనుపాదిసేసాయ చ నిబ్బానధాతుయా నిద్దిసితబ్బా. అయం నిద్దేససన్ధి. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో ‘‘నేరుత్తమధిప్పాయో’’తి.

నియుత్తో చతుబ్యూహో హారో.