౨. విచయహారవిభఙ్గో

౧౧. తత్థ కతమో విచయో హారో? ‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చా’’తి గాథా, అయం విచయో హారో.

కిం విచినతి? పదం విచినతి, పఞ్హం విచినతి, విసజ్జనం [విస్సజ్జనం (సీ. క.)] విచినతి, పుబ్బాపరం విచినతి, అస్సాదం విచినతి, ఆదీనవం విచినతి, నిస్సరణం విచినతి, ఫలం విచినతి, ఉపాయం విచినతి, ఆణత్తిం విచినతి, అనుగీతిం విచినతి, సబ్బే నవ సుత్తన్తే విచినతి. యథా కిం భవే, యథా ఆయస్మా అజితో పారాయనే భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛతి –

‘‘కేనస్సు [పస్స సు. ని. ౧౦౩౮] నివుతో లోకో, [ఇచ్చాయస్మా అజితో,]

కేనస్సు నప్పకాసతి;

కిస్సాభిలేపనం బ్రూసి, కిం సు తస్స మహబ్భయ’’న్తి.

ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛితాని, సో ఏకో పఞ్హో. కస్మా? ఏకవత్థు పరిగ్గహా, ఏవఞ్హి ఆహ ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి లోకాధిట్ఠానం పుచ్ఛతి, ‘‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’’తి లోకస్స అప్పకాసనం పుచ్ఛతి, ‘‘కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీ’’తి లోకస్స అభిలేపనం పుచ్ఛతి, ‘‘కింసు తస్స మహబ్భయ’’న్తి తస్సేవ లోకస్స మహాభయం పుచ్ఛతి. లోకో తివిధో కిలేసలోకో భవలోకో ఇన్ద్రియలోకో.

తత్థ విసజ్జనా –

‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో, [అజితాతి భగవా,]

వివిచ్ఛా [వేవిచ్ఛా (సు. ని. ౧౦౩౯)] పమాదా నప్పకాసతి;

జప్పాభిలేపనం బ్రూమి, దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి.

ఇమాని చత్తారి పదాని ఇమేహి చతూహి పదేహి విసజ్జితాని పఠమం పఠమేన, దుతియం దుతియేన, తతియం తతియేన, చతుత్థం చతుత్థేన.

‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పఞ్హే ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి విసజ్జనా. నీవరణేహి నివుతో లోకో, అవిజ్జానీవరణా హి సబ్బే సత్తా. యథాహ భగవా ‘‘సబ్బసత్తానం, భిక్ఖవే, సబ్బపాణానం సబ్బభూతానం పరియాయతో ఏకమేవ నీవరణం వదామి యదిదం అవిజ్జా, అవిజ్జానీవరణా హి సబ్బే సత్తా. సబ్బసోవ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా నత్థి సత్తానం నీవరణన్తి వదామీ’’తి. తేన చ పఠమస్స పదస్స విసజ్జనా యుత్తా.

‘‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’’తి పఞ్హే ‘‘వివిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీ’’తి విసజ్జనా. యో పుగ్గలో నీవరణేహి నివుతో, సో వివిచ్ఛతి. వివిచ్ఛా నామ వుచ్చతి విచికిచ్ఛా. సో విచికిచ్ఛన్తో నాభిసద్దహతి, న అభిసద్దహన్తో వీరియం నారభతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం సచ్ఛికిరియాయ. సో ఇధప్పమాదమనుయుత్తో విహరతి పమత్తో, సుక్కే ధమ్మే న ఉప్పాదియతి, తస్స తే అనుప్పాదియమానా నప్పకాసన్తి, యథాహ భగవా –

‘‘దూరే సన్తో పకాసన్తి [పకాసేన్తి ధ. ప. ౩౦౪], హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా [రత్తి ఖిత్తా (సీ.), పస్స ధ. ప. ౩౦౪] యథా సరా;

తే గుణేహి పకాసన్తి, కిత్తియా చ యసేన చా’’తి.

తేన చ దుతియస్స పదస్స విసజ్జనా యుత్తా.

‘‘కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీ’’తి పఞ్హే ‘‘జప్పాభిలేపనం బ్రూమీ’’తి విసజ్జనా. జప్పా నామ వుచ్చతి తణ్హా. సా కథం అభిలిమ్పతి? యథాహ భగవా –

‘‘రత్తో అత్థం న జానాతి, రత్తో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధన్తమం [అన్ధతమం (క.)] తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి.

సాయం తణ్హా ఆసత్తిబహులస్స పుగ్గలస్స ‘‘ఏవం అభిజప్పా’’తి కరిత్వా తత్థ లోకో అభిలిత్తో నామ భవతి, తేన చ తతియస్స పదస్స విసజ్జనా యుత్తా.

‘‘కిం సు తస్స మహబ్భయ’’న్తి పఞ్హే ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి విసజ్జనా. దువిధం దుక్ఖం – కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చ. యం కాయికం ఇదం దుక్ఖం, యం చేతసికం ఇదం దోమనస్సం. సబ్బే సత్తా హి దుక్ఖస్స ఉబ్బిజ్జన్తి, నత్థి భయం దుక్ఖేన సమసమం, కుతో వా పన తస్స ఉత్తరితరం? తిస్సో దుక్ఖతా – దుక్ఖదుక్ఖతా సఙ్ఖారదుక్ఖతా విపరిణామదుక్ఖతా. తత్థ లోకో ఓధసో కదాచి కరహచి దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చతి. తథా విపరిణామదుక్ఖతాయ. తం కిస్స హేతు? హోన్తి లోకే అప్పాబాధాపి దీఘాయుకాపి. సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ పన లోకో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా ముచ్చతి, తస్మా సఙ్ఖారదుక్ఖతా దుక్ఖం లోకస్సాతి కత్వా దుక్ఖమస్స మహబ్భయన్తి. తేన చ చతుత్థస్స పదస్స విసజ్జనా యుత్తా. తేనాహ భగవా ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి.

సవన్తి సబ్బధి సోతా, [ఇచ్చాయస్మా అజితో,]

సోతానం కిం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూహి, కేన సోతా పిధీయరే [పిథీయరే (సీ.), పిధియ్యరే (క.), పస్స సు. ని. ౧౦౪౦].

ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛితాని. తే ద్వే పఞ్హా. కస్మా? ఇమేహి బత్వాధివచనేన పుచ్ఛితా. ఏవం సమాపన్నస్స లోకస్స ఏవం సంకిలిట్ఠస్స కిం లోకస్స వోదానం వుట్ఠానమితి, ఏవఞ్హి ఆహ.

సవన్తి సబ్బధి సోతాతి. అసమాహితస్స సవన్తి అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పమాదబహులస్స. తత్థ యా అభిజ్ఝా అయం లోభో అకుసలమూలం, యో బ్యాపాదో అయం దోసో అకుసలమూలం, యో పమాదో అయం మోహో అకుసలమూలం. తస్సేవం అసమాహితస్స ఛసు ఆయతనేసు తణ్హా సవన్తి రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా, యథాహ భగవా –

‘‘సవతీ’’తి చ ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం. చక్ఖు సవతి మనాపికేసు రూపేసు, అమనాపికేసు [అమనాపియేసు (క.)] పటిహఞ్ఞతీతి. సోతం…పే… ఘానం… జివ్హా… కాయో… మనో సవతి మనాపికేసు ధమ్మేసు అమనాపికేసు పటిహఞ్ఞతీతి. ఇతి సబ్బా చ సవతి, సబ్బథా చ సవతి. తేనాహ ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తి.

‘‘సోతానం కిం నివారణ’’న్తి పరియుట్ఠానవిఘాతం పుచ్ఛతి, ఇదం వోదానం. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూహి, కేన సోతా పిధీయరే’’తి అనుసయసముగ్ఘాతం పుచ్ఛతి, ఇదం వుట్ఠానం.

తత్థ విసజ్జనా –

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, [అజితాతి భగవా,]

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి.

కాయగతాయ సతియా భావితాయ బహులీకతాయ చక్ఖు నావిఞ్ఛతి మనాపికేసు రూపేసు, అమనాపికేసు న పటిహఞ్ఞతి, సోతం…పే… ఘానం… జివ్హా… కాయో… మనో నావిఞ్ఛతి మనాపికేసు ధమ్మేసు, అమనాపికేసు న పటిహఞ్ఞతి. కేన కారణేన? సంవుతనివారితత్తా ఇన్ద్రియానం. కేన తే సంవుతనివారితా? సతిఆరక్ఖేన. తేనాహ భగవా – ‘‘సతి తేసం నివారణ’’న్తి.

పఞ్ఞాయ అనుసయా పహీయన్తి, అనుసయేసు పహీనేసు పరియుట్ఠానా పహీయన్తి. కిస్స [తస్స (సీ.)], అనుసయస్స పహీనత్తా? తం యథా ఖన్ధవన్తస్స రుక్ఖస్స అనవసేసమూలుద్ధరణే కతే పుప్ఫఫలపల్లవఙ్కురసన్తతి సముచ్ఛిన్నా భవతి. ఏవం అనుసయేసు పహీనేసు పరియుట్ఠానసన్తతి సముచ్ఛిన్నా భవతి పిదహితా పటిచ్ఛన్నా. కేన? పఞ్ఞాయ. తేనాహ భగవా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి.

‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చ, [ఇచ్చాయస్మా అజితో,]

నామరూపఞ్చ మారిస;

ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహి, కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛి [మం పుచ్ఛి (క.), పస్స సు. ని. ౧౦౪౩], అజిత తం వదామి తే;

యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;

విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి.

అయం పఞ్హే [పఞ్హో (సీ. క.) నేత్తివిభావనీ పస్సితబ్బా] అనుసన్ధిం పుచ్ఛతి. అనుసన్ధిం పుచ్ఛన్తో కిం పుచ్ఛతి? అనుపాదిసేసం నిబ్బానధాతుం. తీణి చ సచ్చాని సఙ్ఖతాని నిరోధధమ్మాని దుక్ఖం సముదయో మగ్గో, నిరోధో అసఙ్ఖతో. తత్థ సముదయో ద్వీసు భూమీసు పహీయతి దస్సనభూమియా చ భావనాభూమియా చ. దస్సనేన తీణి సంయోజనాని పహీయన్తి సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో, భావనాయ సత్త సంయోజనాని పహీయన్తి కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జావసేసా [అవిజ్జా చ నిరవసేసా (సీ. క.)]. తేధాతుకే ఇమాని దస సంయోజనాని పఞ్చోరమ్భాగియాని పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని.

౧౨. తత్థ తీణి సంయోజనాని సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అధిట్ఠాయ నిరుజ్ఝన్తి. సత్త సంయోజనాని కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జావసేసా అఞ్ఞిన్ద్రియం అధిట్ఠాయ నిరుజ్ఝన్తి. యం పన ఏవం జానాతి ‘‘ఖీణా మే జాతీ’’తి, ఇదం ఖయే ఞాణం. ‘‘నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి పజానాతి, ఇదం అనుప్పాదే ఞాణం. ఇమాని ద్వే ఞాణాని అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. తత్థ యఞ్చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం యఞ్చ అఞ్ఞిన్ద్రియం, ఇమాని అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణన్తస్స నిరుజ్ఝన్తి, తత్థ యఞ్చ ఖయే ఞాణం యఞ్చ అనుప్పాదే ఞాణం, ఇమాని ద్వే ఞాణాని ఏకపఞ్ఞా.

అపి చ ఆరమ్మణసఙ్కేతేన ద్వే నామాని లబ్భన్తి, ‘‘ఖీణా మే జాతీ’’తి పజానన్తస్స ఖయే ఞాణన్తి నామం లభతి, ‘‘నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి పజానన్తస్స అనుప్పాదే ఞాణన్తి నామం లభతి. సా పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా, యథాదిట్ఠం అపిలాపనట్ఠేన సతి.

౧౩. తత్థ యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, ఇదం నామరూపం. తత్థ యే ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా, ఇదం నామం. యాని పఞ్చిన్ద్రియాని రూపాని, ఇదం రూపం. తదుభయం నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం తస్స నిరోధం భగవన్తం పుచ్ఛన్తో ఆయస్మా అజితో పారాయనే ఏవమాహ –

‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చ, నామరూపఞ్చ మారిస;

ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహి, కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి.

తత్థ సతి చ పఞ్ఞా చ చత్తారి ఇన్ద్రియాని, సతి ద్వే ఇన్ద్రియాని సతిన్ద్రియఞ్చ సమాధిన్ద్రియఞ్చ, పఞ్ఞా ద్వే ఇన్ద్రియాని పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ వీరియిన్ద్రియఞ్చ. యా ఇమేసు చతూసు ఇన్ద్రియేసు సద్దహనా ఓకప్పనా, ఇదం సద్ధిన్ద్రియం. తత్థ యా సద్ధాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం ఛన్దసమాధి. సమాహితే చిత్తే కిలేసానం విక్ఖమ్భనతాయ పటిసఙ్ఖానబలేన వా భావనాబలేన వా, ఇదం పహానం. తత్థ యే అస్సాసపస్సాసా వితక్కవిచారా సఞ్ఞావేదయితా సరసఙ్కప్పా, ఇమే సఙ్ఖారా. ఇతి పురిమకో చ ఛన్దసమాధి, కిలేసవిక్ఖమ్భనతాయ చ పహానం ఇమే చ సఙ్ఖారా, తదుభయం ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం. తత్థ యా వీరియాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం వీరియసమాధి…పే… తత్థ యా చిత్తాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం చిత్తసమాధి…పే… తత్థ యా వీమంసాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం వీమంసాసమాధి. సమాహితే చిత్తే కిలేసానం విక్ఖమ్భనతాయ పటిసఙ్ఖానబలేన వా భావనాబలేన వా, ఇదం పహానం. తత్థ యే అస్సాసపస్సాసా వితక్కవిచారా సఞ్ఞావేదయితా సరసఙ్కప్పా, ఇమే సఙ్ఖారా. ఇతి పురిమకో చ వీమంసాసమాధి, కిలేసవిక్ఖమ్భనతాయ చ పహానం ఇమే చ సఙ్ఖారా, తదుభయం వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం.

౧౪. సబ్బో సమాధి ఞాణమూలకో ఞాణపుబ్బఙ్గమో ఞాణానుపరివత్తి.

యథా పురే తథా పచ్ఛా, యథా పచ్ఛా తథా పురే;

యథా దివా తథా రత్తిం [రత్తి (క.) అయం గాథా థేరగా. ౩౯౭ దిస్సతి], యథా రత్తిం తథా దివా.

ఇతి వివటేన చేతసా అపరియోనద్ధేన సప్పభాసం చిత్తం భావేతి. పఞ్చిన్ద్రియాని కుసలాని చిత్తసహభూని చిత్తే ఉప్పజ్జమానే ఉప్పజ్జన్తి, చిత్తే నిరుజ్ఝమానే నిరుజ్ఝన్తి. నామరూపఞ్చ విఞ్ఞాణహేతుకం విఞ్ఞాణపచ్చయా నిబ్బత్తం, తస్స మగ్గేన హేతు ఉపచ్ఛిన్నో, విఞ్ఞాణం అనాహారం అనభినన్దితం అప్పటిసన్ధికం తం నిరుజ్ఝతి. నామరూపమపి అహేతు అప్పచ్చయం పునబ్భవం న నిబ్బత్తయతి [నిబ్బత్తియతి (క.)]. ఏవం విఞ్ఞాణస్స నిరోధా పఞ్ఞా చ సతి చ నామరూపఞ్చ నిరుజ్ఝతి. తేనాహ భగవా –

‘‘యమేతం పఞ్హం అపుచ్ఛి, అజిత తం వదామి తే;

యత్థ నామఞ్చ రూపఞ్చ, అసేసం ఉపరుజ్ఝతి;

విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన, ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి.

‘‘యే చ [అయం గాథా సు. ని. ౧౦౪౪ అఞ్ఞథా దిస్సతి] సఙ్ఖాతధమ్మాసే, [ఇచ్చాయస్మా అజితో]

యే చ సేక్ఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి.

౧౫. ఇమాని తీణి పదాని పుచ్ఛితాని, తే తయో పఞ్హా. కిస్స? సేఖాసేఖవిపస్సనాపుబ్బఙ్గమప్పహానయోగేన, ఏవఞ్హి ఆహ. ‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే’’తి అరహత్తం పుచ్ఛతి, ‘‘యే చ సేఖా పుథూ ఇధా’’తి సేఖం పుచ్ఛతి, ‘‘తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం పహానం పుచ్ఛతి.

తత్థ విసజ్జనా –

‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య, [అజితాతి భగవా]

మనసానావిలో సియా;

కుసలో సబ్బధమ్మానం, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం వచీకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం మనోకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి. అతీతే అంసే అప్పటిహతఞాణదస్సనం, అనాగతే అంసే అప్పటిహతఞాణదస్సనం, పచ్చుప్పన్నే అంసే అప్పటిహతఞాణదస్సనం.

కో చ ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో? యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తని చ అఞ్ఞాణం అదస్సనం, అయం ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో. యథా ఇధ పురిసో తారకరూపాని పస్సేయ్య, నో చ గణనసఙ్కేతేన జానేయ్య, అయం ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో.

భగవతో పన అప్పటిహతఞాణదస్సనం, అనావరణఞాణదస్సనా హి బుద్ధా భగవన్తో. తత్థ సేఖేన ద్వీసు ధమ్మేసు చిత్తం రక్ఖితబ్బం గేధా చ రజనీయేసు ధమ్మేసు, దోసా చ పరియుట్ఠానీయేసు. తత్థ యా ఇచ్ఛా ముచ్ఛా పత్థనా పియాయనా కీళనా, తం భగవా నివారేన్తో ఏవమాహ ‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యా’’తి.

‘‘మనసానావిలో సియా’’తి పరియుట్ఠానవిఘాతం ఆహ. తథా హి సేఖో అభిగిజ్ఝన్తో అసముప్పన్నఞ్చ కిలేసం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నఞ్చ కిలేసం ఫాతిం కరోతి. యో పన అనావిలసఙ్కప్పో అనభిగిజ్ఝన్తో వాయమతి, సో అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. సో ఉప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. సో అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి. సో ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా అసమ్మోసాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా ఛన్దం జనేతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతి.

౧౬. కతమే [కతమే చ (అట్ఠ.)] అనుప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా? కామవితక్కో బ్యాపాదవితక్కో విహింసావితక్కో, ఇమే అనుప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా. కతమే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా? అనుసయా అకుసలమూలాని, ఇమే ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా. కతమే అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా? యాని సోతాపన్నస్స ఇన్ద్రియాని, ఇమే అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా. కతమే ఉప్పన్నా కుసలా ధమ్మా? యాని అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియాని, ఇమే ఉప్పన్నా కుసలా ధమ్మా.

యేన కామవితక్కం వారేతి, ఇదం సతిన్ద్రియం. యేన బ్యాపాదవితక్కం వారేతి, ఇదం సమాధిన్ద్రియం. యేన విహింసావితక్కం వారేతి, ఇదం వీరియిన్ద్రియం.

యేన ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతి నాధివాసేతి, ఇదం పఞ్ఞిన్ద్రియం. యా ఇమేసు చతూసు ఇన్ద్రియేసు సద్దహనా ఓకప్పనా, ఇదం సద్ధిన్ద్రియం.

తత్థ సద్ధిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బం? చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు. వీరియిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బం? చతూసు సమ్మప్పధానేసు. సతిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బం? చతూసు సతిపట్ఠానేసు. సమాధిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బం? చతూసు ఝానేసు. పఞ్ఞిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బం? చతూసు అరియసచ్చేసు. ఏవం సేఖో సబ్బేహి కుసలేహి ధమ్మేహి అప్పమత్తో వుత్తో భగవతా అనావిలతాయ మనసా. తేనాహ భగవా ‘‘మనసానావిలోసియా’’తి.

౧౭. ‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తి లోకో నామ తివిధో కిలేసలోకో భవలోకో ఇన్ద్రియలోకో. తత్థ కిలేసలోకేన భవలోకో సముదాగచ్ఛతి, సో ఇన్ద్రియాని నిబ్బత్తేతి, ఇన్ద్రియేసు భావియమానేసు నేయ్యస్స పరిఞ్ఞా భవతి. సా దువిధేన ఉపపరిక్ఖితబ్బా దస్సనపరిఞ్ఞాయ చ భావనాపరిఞ్ఞాయ చ. యదా హి సేఖో ఞేయ్యం పరిజానాతి, తదా నిబ్బిదాసహగతేహి సఞ్ఞామనసికారేహి నేయ్యం పరిఞ్ఞాతం భవతి. తస్స ద్వే ధమ్మా కోసల్లం గచ్ఛన్తి – దస్సనకోసల్లఞ్చ భావనాకోసల్లఞ్చ.

తం ఞాణం పఞ్చవిధేన వేదితబ్బంः అభిఞ్ఞా పరిఞ్ఞా పహానం భావనా సచ్ఛికిరియా. తత్థ కతమా అభిఞ్ఞా? యం ధమ్మానం సలక్ఖణే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా చ అత్థపటిసమ్భిదా చ, అయం అభిఞ్ఞా.

తత్థ కతమా పరిఞ్ఞా? ఏవం అభిజానిత్వా యా పరిజాననా ‘‘ఇదం కుసలం, ఇదం అకుసలం, ఇదం సావజ్జం, ఇదం అనవజ్జం, ఇదం కణ్హం, ఇదం సుక్కం, ఇదం సేవితబ్బం, ఇదం న సేవితబ్బం, ఇమే ధమ్మా ఏవంగహితా, ఇదం ఫలం నిబ్బత్తేన్తి [నిబ్బత్తాపేన్తి (క.)], తేసం ఏవంగహితానం అయం అత్థో’’తి, అయం పరిఞ్ఞా.

ఏవం పరిజానిత్వా తయో ధమ్మా అవసిట్ఠా భవన్తి పహాతబ్బా భావేతబ్బా సచ్ఛికాతబ్బా చ. తత్థ కతమే ధమ్మా పహాతబ్బా? యే అకుసలా. తత్థ కతమే ధమ్మా భావేతబ్బా? యే కుసలా. తత్థ కతమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా? యం అసఙ్ఖతం. యో ఏవం జానాతి అయం వుచ్చతి అత్థకుసలో ధమ్మకుసలో కల్యాణతాకుసలో ఫలతాకుసలో, ఆయకుసలో అపాయకుసలో ఉపాయకుసలో మహతా కోసల్లేన సమన్నాగతోతి, తేనాహ భగవా ‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తి.

‘‘సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి తేన దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే ఆలోకితే విలోకితే సమిఞ్జితే [సమ్మిఞ్జితే (సీ.)] పసారితే సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధారణే అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే ఉచ్చారపస్సావకమ్మే గతే ఠితే నిసిన్నే సుత్తే జాగరితే భాసితే తుణ్హిభావే సతేన సమ్పజానేన విహాతబ్బం. ఇమా ద్వే చరియా అనుఞ్ఞాతా భగవతా ఏకా విసుద్ధానం, ఏకా విసుజ్ఝన్తానం. కే విసుద్ధా? అరహన్తో. కే విసుజ్ఝన్తా? సేక్ఖా. కతకిచ్చాని హి అరహతో ఇన్ద్రియాని. యం బోజ్ఝం, తం చతుబ్బిధం దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాభిసమయేన సముదయస్స పహానాభిసమయేన మగ్గస్స భావనాభిసమయేన నిరోధస్స సచ్ఛికిరియాభిసమయేన, ఇదం చతుబ్బిధం బోజ్ఝం యో ఏవం జానాతి, అయం వుచ్చతి సతో అభిక్కమతి సతో పటిక్కమతి ఖయా రాగస్స ఖయా దోసస్స ఖయా మోహస్స. తేనాహ భగవా ‘‘సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి, తేనాహ –

‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్య, [అజితాతి భగవా]

మనసానావిలో సియా;

కుసలో సబ్బధమ్మానం, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

ఏవం పుచ్ఛితబ్బం, ఏవం విసజ్జితబ్బం. సుత్తస్స చ అనుగీతి అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ సమానేతబ్బా [సమానయితబ్బా (సీ. క.)]. అత్థాపగతం హి బ్యఞ్జనం సమ్ఫప్పలాపం భవతి. దున్నిక్ఖిత్తస్స పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి దున్నయో భవతి, తస్మా అత్థబ్యఞ్జనూపేతం సఙ్గాయితబ్బం. సుత్తఞ్చ పవిచినితబ్బం. కిం ఇదం సుత్తం ఆహచ్చ వచనం అనుసన్ధివచనం నీతత్థం నేయ్యత్థం సంకిలేసభాగియం నిబ్బేధభాగియం అసేక్ఖభాగియం? కుహిం ఇమస్స సుత్తస్స సబ్బాని సచ్చాని పస్సితబ్బాని, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేతి? ఏవం సుత్తం పవిచేతబ్బం. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో – ‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చ, సుత్తస్స యా చ అనుగీతీ’’తి.

నియుత్తో విచయో హారో.