౩. యుత్తిహారవిభఙ్గో

౧౮. తత్థ కతమో యుత్తిహారో? ‘‘సబ్బేసం హారాన’’న్తి, అయం యుత్తిహారో. కిం యోజయతి [యోజేతి (సీ.)]? చత్తారో మహాపదేసా బుద్ధాపదేసో సఙ్ఘాపదేసో సమ్బహులత్థేరాపదేసో [సమ్పహుల… (క.)] ఏకత్థేరాపదేసో. ఇమే చత్తారో మహాపదేసా, తాని పదబ్యఞ్జనాని సుత్తే ఓతారయితబ్బాని, వినయే సన్దస్సయితబ్బాని, ధమ్మతాయం ఉపనిక్ఖిపితబ్బాని.

కతమస్మిం సుత్తే ఓతారయితబ్బాని? చతూసు అరియసచ్చేసు. కతమస్మిం వినయే సన్దస్సయితబ్బాని? రాగవినయే దోసవినయే మోహవినయే. కతమిస్సం [కతమియం (సీ.)] ధమ్మతాయం ఉపనిక్ఖిపితబ్బాని? పటిచ్చసముప్పాదే. యది చతూసు అరియసచ్చేసు అవతరతి, కిలేసవినయే సన్దిస్సతి, ధమ్మతఞ్చ న విలోమేతి, ఏవం ఆసవే న జనేతి. చతూహి మహాపదేసేహి యం యం యుజ్జతి, యేన యేన యుజ్జతి, యథా యథా యుజ్జతి, తం తం గహేతబ్బం.

౧౯. పఞ్హం పుచ్ఛితేన కతి పదాని పఞ్హేతి పదసో పరియోగాహితబ్బం విచేతబ్బం? యది సబ్బాని పదాని ఏకం అత్థం అభివదన్తి, ఏకో పఞ్హో. అథ చత్తారి పదాని ఏకం అత్థం అభివదన్తి, ఏకో పఞ్హో. అథ తీణి పదాని ఏకం అత్థం అభివదన్తి, ఏకో పఞ్హో. అథ ద్వే పదాని ఏకం అత్థం అభివదన్తి, ఏకో పఞ్హో. అథ ఏకం పదం ఏకం అత్థం అభివదతి, ఏకో పఞ్హో. తం ఉపపరిక్ఖమానేన అఞ్ఞాతబ్బం కిం ఇమే ధమ్మా నానత్థా నానాబ్యఞ్జనా, ఉదాహు ఇమేసం ధమ్మానం ఏకో అత్థో బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి. యథా కిం భవే? యథా సా దేవతా భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛతి.

‘‘కేనస్సుబ్భాహతో [పస్స స. ని. ౧.౬౬] లోకో, కేనస్సు పరివారితో;

కేన సల్లేన ఓతిణ్ణో, కిస్స ధూపాయితో సదా’’తి.

ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛితాని. తే తయో పఞ్హా కథం ఞాయతి? భగవా హి దేవతాయ విసజ్జేతి.

‘‘మచ్చునాబ్భాహతో [మచ్చునబ్భాహతో (క.) థేరగా. ౪౪౮; సం. ని. ౧.౬౬ పస్సితబ్బం] లోకో, జరాయ పరివారితో;

తణ్హాసల్లేన ఓతిణ్ణో, ఇచ్ఛాధూపాయితో సదా’’తి.

౨౦. తత్థ జరా చ మరణఞ్చ ఇమాని ద్వే సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని. జరాయం ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం, మరణం వయో. తత్థ జరాయ చ మరణస్స చ అత్థతో నానత్తం. కేన కారణేన, గబ్భగతాపి హి మీయన్తి, న చ తే జిణ్ణా భవన్తి. అత్థి చ దేవానం మరణం, న చ తేసం సరీరాని జీరన్తి. సక్కతేవ జరాయ పటికమ్మం కాతుం, న పన సక్కతే మరణస్స పటికమ్మం కాతుం అఞ్ఞత్రేవ ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధివిసయా. యం పనాహ తణ్హాసల్లేన ఓతిణ్ణోతి దిస్సన్తి వీతరాగా జీరన్తాపి మీయన్తాపి. యది చ యథా జరామరణం, ఏవం తణ్హాపి సియా. ఏవం సన్తే సబ్బే యోబ్బనట్ఠాపి విగతతణ్హా సియుం. యథా చ తణ్హా దుక్ఖస్స సముదయో, ఏవం జరామరణమ్పి సియా దుక్ఖస్స సముదయో, న చ సియా తణ్హా దుక్ఖస్స సముదయో, న హి జరామరణం దుక్ఖస్స సముదయో, తణ్హా దుక్ఖస్స సముదయో. యథా చ తణ్హా మగ్గవజ్ఝా, ఏవం జరామరణమ్పి సియా మగ్గవజ్ఝం. ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బం. యది చ సన్దిస్సతి యుత్తిసమారూళ్హం అత్థతో చ అఞ్ఞత్తం, బ్యఞ్జనతోపి గవేసితబ్బం.

సల్లోతి వా ధూపాయనన్తి వా ఇమేసం ధమ్మానం అత్థతో ఏకత్తం. న హి యుజ్జతి ఇచ్ఛాయ చ తణ్హాయ చ అత్థతో అఞ్ఞత్తం. తణ్హాయ అధిప్పాయే అపరిపూరమానే నవసు ఆఘాతవత్థూసు కోధో చ ఉపనాహో చ ఉప్పజ్జతి. ఇమాయ యుత్తియా జరాయ చ మరణస్స చ తణ్హాయ చ అత్థతో అఞ్ఞత్తం.

యం పనిదం భగవతా ద్వీహి నామేహి అభిలపితం ఇచ్ఛాతిపి తణ్హాతిపి, ఇదం భగవతా బాహిరానం వత్థూనం ఆరమ్మణవసేన ద్వీహి నామేహి అభిలపితం ఇచ్ఛాతిపి తణ్హాతిపి, సబ్బా హి తణ్హా అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణా. యథా సబ్బో అగ్గి ఉణ్హత్తలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణో, అపి చ ఉపాదానవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞాని నామాని లభతి, కట్ఠగ్గీతిపి తిణగ్గీతిపి సకలికగ్గీతిపి గోమయగ్గీతిపి థుసగ్గీతిపి సఙ్కారగ్గీతిపి, సబ్బో హి అగ్గి ఉణ్హత్తలక్ఖణోవ. ఏవం సబ్బా తణ్హా అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణా, అపి తు ఆరమ్మణఉపాదానవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞేహి నామేహి అభిలపితా ఇచ్ఛాఇతిపి తణ్హాఇతిపి సల్లోఇతిపి ధూపాయనాఇతిపి సరితాఇతిపి విసత్తికాఇతిపి సినేహోఇతిపి కిలమథోఇతిపి లతాఇతిపి మఞ్ఞనాఇతిపి బన్ధోఇతిపి ఆసాఇతిపి పిపాసాఇతిపి అభినన్దనాఇతిపి, ఇతి సబ్బా తణ్హా అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణా. యథా చ వేవచనే వుత్తా.

‘‘ఆసా చ పిహా అభినన్దనా చ, అనేకధాతూసు సరా పతిట్ఠితా;

అఞ్ఞాణమూలప్పభవా పజప్పితా, సబ్బా మయా బ్యన్తికతా సమూలకా’’తి [సమూలికా (సీ.)].

తణ్హాయేతం వేవచనం. యథాహ భగవా – రూపే తిస్స అవిగతరాగస్స అవిగతచ్ఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స. ఏవం వేదనాయ సఞ్ఞాయ సఙ్ఖారేసు విఞ్ఞాణే అవిగతరాగస్స అవిగతచ్ఛన్దస్స అవిగతపేమస్స అవిగతపిపాసస్స అవిగతపరిళాహస్స సబ్బం సుత్తం విత్థారేతబ్బం. తణ్హాయేతం వేవచనం. ఏవం యుజ్జతి.

౨౧. సబ్బో దుక్ఖూపచారో కామతణ్హాసఙ్ఖారమూలకో, న పన యుజ్జతి సబ్బో నిబ్బిదూపచారో కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలకో. ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బం.

యథా హి [యథాహ (సీ.)] భగవా రాగచరితస్స పుగ్గలస్స అసుభం దేసయతి, దోసచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స మేత్తం దేసయతి. మోహచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స పటిచ్చసముప్పాదం దేసయతి. యది హి భగవా రాగచరితస్స పుగ్గలస్స మేత్తం చేతోవిముత్తిం దేసేయ్య. సుఖం వా పటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం సుఖం వా పటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞం విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం వా పహానం దేసేయ్య, న యుజ్జతి దేసనా. ఏవం యం కిఞ్చి రాగస్స అనులోమప్పహానం దోసస్స అనులోమప్పహానం మోహస్స అనులోమప్పహానం. సబ్బం తం విచయేన హారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బం. యావతికా ఞాణస్స భూమి.

మేత్తావిహారిస్స సతో బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి న యుజ్జతి దేసనా, బ్యాపాదో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనా. కరుణావిహారిస్స సతో విహేసా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి న యుజ్జతి దేసనా, విహేసా పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనా. ముదితా విహారిస్స సతో అరతి చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి న యుజ్జతి దేసనా, అరతి పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనా. ఉపేక్ఖావిహారిస్స సతో రాగో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి న యుజ్జతి దేసనా, రాగో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనా. అనిమిత్తవిహారిస్స సతో నిమిత్తానుసారీ తేన తేనేవ విఞ్ఞాణం పవత్తతీతి న యుజ్జతి దేసనా, నిమిత్తం పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనా. అస్మీతి విగతం అయమహమస్మీతి న సమనుపస్సామి. అథ చ పన మే కిస్మీతి కథస్మీతి విచికిచ్ఛా కథంకథాసల్లం చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి న యుజ్జతి దేసనా, విచికిచ్ఛా కథంకథాసల్లం పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనా.

యథా వా పన పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స సతో కామరాగబ్యాపాదా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. వితక్కసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స సతో వితక్కవిచారసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. ఉపేక్ఖాసుఖసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. తతియం ఝానం సమాపన్నస్స సతో పీతిసుఖసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా, ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స సతో ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా.

ఆకాసానఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స సతో రూపసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపన్నస్స సతో ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స సతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స సతో సఞ్ఞూపచారా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. సఞ్ఞావేదయితనిరోధసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతి దేసనా, విసేసాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా. కల్లతాపరిచితం చిత్తం న చ అభినీహారం ఖమతీతి న యుజ్జతి దేసనా, కల్లతాపరిచితం చిత్తం అథ చ అభినీహారం ఖమతీతి యుజ్జతి దేసనా.

ఏవం సబ్బే నవసుత్తన్తా యథాధమ్మం యథావినయం యథాసత్థుసాసనం సబ్బతో విచయేన హారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బాతి. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో ‘‘సబ్బేసం హారానం యా భూమి యో చ గోచరో తేస’’న్తి.

నియుత్తో యుత్తి హారో.