౧౬. సమారోపనహారవిభఙ్గో

౫౦. తత్థ కతమో సమారోపనో హారో? ‘‘యే ధమ్మా యంమూలా, యే చేకత్థా పకాసితా మునినా’’తి.

ఏకస్మిం పదట్ఠానే యత్తకాని పదట్ఠానాని ఓతరన్తి, సబ్బాని తాని సమారోపయితబ్బాని. యథా ఆవట్టే హారే బహుకాని పదట్ఠానాని ఓతరన్తీతి. తత్థ సమారోపనా చతుబ్బిధా పదట్ఠానం, వేవచనం, భావనా, పహానమితి.

తత్థ కతమా పదట్ఠానేన సమారోపనా?

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి.

తస్స కిం పదట్ఠానం? తీణి సుచరితాని – కాయసుచరితం వచీసుచరితం మనోసుచరితం – ఇదం పదట్ఠానం; తత్థ యం కాయికఞ్చ వాచసికఞ్చ సుచరితం, అయం సీలక్ఖన్ధో. మనోసుచరితే యా అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదో చ, అయం సమాధిక్ఖన్ధో. యా సమ్మాదిట్ఠి, అయం పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. ఇదం పదట్ఠానం, తత్థ సీలక్ఖన్ధో చ సమాధిక్ఖన్ధో చ సమథో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో విపస్సనా. ఇదం పదట్ఠానం, తత్థ సమథస్స ఫలం రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, విపస్సనా ఫలం అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి. ఇదం పదట్ఠానం.

వనం వనథస్స పదట్ఠానం. కిఞ్చ వనం? కో చ వనథో? వనం నామ పఞ్చ కామగుణా, తణ్హా వనథో. ఇదం పదట్ఠానం. వనం నామ నిమిత్తగ్గాహో ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా. వనథో నామ తేసం తేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం అనుబ్యఞ్జనగ్గాహో ‘‘అహో చక్ఖు, అహో సోతం, అహో ఘానం, అహో జివ్హా, అహో కాయో, ఇతి. ఇదం పదట్ఠానం. వనం నామ ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని అపరిఞ్ఞాతాని. యం తదుభయం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సంయోజనం, అయం వనథో. ఇదం పదట్ఠానం. వనం నామ అనుసయో. వనథో నామ పరియుట్ఠానం. ఇదం పదట్ఠానం. తేనాహ భగవా ‘‘ఛేత్వా వనఞ్చ వనథఞ్చా’’తి. అయం పదట్ఠానేన సమారోపనా.

౫౧. తత్థ కతమా వేవచనేన సమారోపనా? రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి సేక్ఖఫలం; అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అసేక్ఖఫలం. ఇదం వేవచనం. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అనాగామిఫలం; అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అగ్గఫలం అరహత్తం. ఇదం వేవచనం. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి కామధాతుసమతిక్కమనం; అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి తేధాతుసమతిక్కమనం. ఇదం వేవచనం. పఞ్ఞిన్ద్రియం, పఞ్ఞాబలం, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఞాణం, సమ్మాదిట్ఠి, తీరణా, సన్తీరణా, హిరీ, విపస్సనా, ధమ్మే ఞాణం, సబ్బం, ఇదం వేవచనం. అయం వేవచనేన సమారోపనా.

తత్థ కతమా భావనాయ సమారోపనా? యథాహ భగవా ‘‘తస్మాతిహ త్వం భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి, ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం’’. ఆతాపీతి వీరియిన్ద్రియం. సమ్పజానోతి పఞ్ఞిన్ద్రియం. సతిమాతి సతిన్ద్రియం. వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి సమాధిన్ద్రియం. ఏవం కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో చత్తారో సతిపట్ఠానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. కేన కారణేన? ఏకలక్ఖణత్తా చతున్నం ఇన్ద్రియానం. చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు చత్తారో సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. చతూసు సమ్మప్పధానేసు భావియమానేసు చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. చతూసు ఇద్ధిపాదేసు భావియమానేసు పఞ్చిన్ద్రియాని భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. ఏవం సబ్బే. కేన కారణేన? సబ్బే హి బోధఙ్గమా ధమ్మా బోధిపక్ఖియా నియ్యానికలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణా, తే ఏకలక్ఖణత్తా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. అయం భావనాయ సమారోపనా.

తత్థ కతమా పహానేన సమారోపనా? కాయే కాయానుపస్సీ విహరన్తో ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసం పజహతి, కబళీకారో చస్స ఆహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, కాముపాదానేన చ అనుపాదానో భవతి, కామయోగేన చ విసంయుత్తో భవతి, అభిజ్ఝాకాయగన్థేన చ విప్పయుజ్జతి, కామాసవేన చ అనాసవో భవతి, కామోఘఞ్చ ఉత్తిణ్ణో భవతి, రాగసల్లేన చ విసల్లో భవతి, రూపూపికా [రూపుపికా (క.) ఏవముపరిపి] చస్స విఞ్ఞాణట్ఠితి పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, రూపధాతుయం చస్స రాగో పహీనో భవతి, న చ ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి.

వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరన్తో ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసం పజహతి, ఫస్సో చస్స ఆహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, భవూపాదానేన చ అనుపాదానో భవతి, భవయోగేన చ విసంయుత్తో భవతి, బ్యాపాదకాయగన్థేన చ విప్పయుజ్జతి, భవాసవేన చ అనాసవో భవతి, భవోఘఞ్చ ఉత్తిణ్ణో భవతి, దోససల్లేన చ విసల్లో భవతి, వేదనూపికా చస్స విఞ్ఞాణట్ఠితి పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, వేదనాధాతుయం చస్స రాగో పహీనో భవతి, న చ దోసాగతిం గచ్ఛతి.

చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరన్తో ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసం పజహతి, విఞ్ఞాణం చస్స ఆహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, దిట్ఠుపాదానేన చ అనుపాదానో భవతి, దిట్ఠియోగేన చ విసంయుత్తో భవతి, సీలబ్బతపరామాసకాయగన్థేన చ విప్పయుజ్జతి, దిట్ఠాసవేన చ అనాసవో భవతి, దిట్ఠోఘఞ్చ ఉత్తిణ్ణో భవతి, మానసల్లేన చ విసల్లో భవతి, సఞ్ఞూపికా చస్స విఞ్ఞాణట్ఠితి పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, సఞ్ఞాధాతుయం చస్స రాగో పహీనో భవతి, న చ భయాగతిం గచ్ఛతి.

ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరన్తో ‘‘అనత్తని [అనత్తనియే (సీ.) పస్స అ. ని. ౪.౪౯] అత్తా’’తి విపల్లాసం పజహతి, మనోసఞ్చేతనా చస్స ఆహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, అత్తవాదుపాదానేన చ అనుపాదానో భవతి, అవిజ్జాయోగేన చ విసంయుత్తో భవతి, ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థేన చ విప్పయుజ్జతి, అవిజ్జాసవేన చ అనాసవో భవతి, అవిజ్జోఘఞ్చ ఉత్తిణ్ణో భవతి, మోహసల్లేన చ విసల్లో భవతి, సఙ్ఖారూపికా చస్స విఞ్ఞాణట్ఠితి పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, సఙ్ఖారధాతుయం చస్స రాగో పహీనో భవతి, న చ మోహాగతిం గచ్ఛతి. అయం పహానేన సమారోపనా.

తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో –

‘‘యే ధమ్మా యం మూలా, యే చేకత్థా పకాసితా మునినా;

తే సమారోపయితబ్బా, ఏస సమారోపనో హారో’’తి.

నియుత్తో సమారోపనో హారో.

నిట్ఠితో చ హారవిభఙ్గో.