౧౪. అధిట్ఠానహారవిభఙ్గో

౪౬. తత్థ కతమో అధిట్ఠానో హారో? ‘‘ఏకత్తతాయ ధమ్మా, యేపి చ వేమత్తతాయ నిద్దిట్ఠా’’తి.

యే తత్థ నిద్దిట్ఠా, తథా తే ధారయితబ్బా.

‘‘దుక్ఖ’’న్తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమం దుక్ఖం? జాతి దుక్ఖా, జరా దుక్ఖా, బ్యాధి దుక్ఖో, మరణం దుక్ఖం, అప్పియేహి సమ్పయోగో దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగో దుక్ఖో, యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖం, సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా, రూపా దుక్ఖా, వేదనా దుక్ఖా, సఞ్ఞా దుక్ఖా, సఙ్ఖారా దుక్ఖా, విఞ్ఞాణం దుక్ఖం. అయం వేమత్తతా.

‘‘దుక్ఖసముదయో’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో దుక్ఖసముదయో? యాయం తణ్హా పోనోభవికా [పోనోబ్భవికా (క.)] నన్దీరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ. సేయ్యథిదం, కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా. అయం వేమత్తతా.

‘‘దుక్ఖనిరోధో’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో దుక్ఖనిరోధో? యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో. అయం వేమత్తతా.

‘‘దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమా దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సేయ్యథిదం, సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధి. అయం వేమత్తతా.

‘‘మగ్గో’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో మగ్గో? నిరయగామీ మగ్గో తిరచ్ఛానయోనిగామీ మగ్గో పేత్తివిసయగామీ మగ్గో అసురయోనియో [అసురయోనిగామియో (సీ.), అసురయోనిగామీనియో (క.)] మగ్గో సగ్గగామియో మగ్గో మనుస్సగామీ మగ్గో నిబ్బానగామీ మగ్గో. అయం వేమత్తతా.

‘‘నిరోధో’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో నిరోధో? పటిసఙ్ఖానిరోధో అప్పటిసఙ్ఖానిరోధో అనునయనిరోధో పటిఘనిరోధో మాననిరోధో మక్ఖనిరోధో పళాసనిరోధో ఇస్సానిరోధో మచ్ఛరియనిరోధో సబ్బకిలేసనిరోధో. అయం వేమత్తతా.

‘‘రూప’’న్తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమం రూపం? చాతుమహాభూతికం [చాతుమ్మహాభూతికం (సీ.)] రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపస్స పఞ్ఞత్తి. తత్థ కతమాని చత్తారి మహాభూతాని? పథవీధాతు [పఠవీధాతు (సీ.)] ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు.

౪౭. ద్వీహి ఆకారేహి ధాతుయో పరిగ్గణ్హాతి సఙ్ఖేపేన చ విత్థారేన చ. కథం విత్థారేన ధాతుయో పరిగ్గణ్హాతి? వీసతియా ఆకారేహి పథవీధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి, ద్వాదసహి ఆకారేహి ఆపోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి, చతూహి ఆకారేహి తేజోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి, ఛహి ఆకారేహి వాయోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి.

కతమేహి వీసతియా ఆకారేహి పథవీధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి? అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో, మంసం న్హారు అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం [అట్ఠిమిఞ్జా (సీ.)] వక్కం, హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం, అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం మత్థకే మత్థలుఙ్గన్తి ఇమేహి వీసతియా ఆకారేహి పథవీధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి.

కతమేహి ద్వాదసహి ఆకారేహి ఆపోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి? అత్థి ఇమస్మిం కాయే పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్తన్తి ఇమేహి ద్వాదసహి ఆకారేహి ఆపోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి.

కతమేహి చతూహి ఆకారేహి తేజోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి? యేన చ సన్తప్పతి, యేన చ జీరీయతి [జీరతి (సీ.), జీరయతి (క.), పస్స మ. ని. ౩.౩౫౧], యేన చ పరిడయ్హతి, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతి, ఇమేహి చతూహి ఆకారేహి తేజోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి.

కతమేహి ఛహి ఆకారేహి వాయోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి? ఉద్ధఙ్గమా వాతా, అధోగమా వాతా, కుచ్ఛిసయా వాతా, కోట్ఠాసయా [కోట్ఠసయా (సీ.)] వాతా, అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతా, అస్సాసో పస్సాసో ఇతి, ఇమేహి ఛహి ఆకారేహి వాయోధాతుం విత్థారేన పరిగ్గణ్హాతి.

ఏవం ఇమేహి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి విత్థారేన ధాతుయో సభావతో ఉపలక్ఖయన్తో తులయన్తో పరివీమంసన్తో పరియోగాహన్తో పచ్చవేక్ఖన్తో న కిఞ్చి గయ్హూపగం పస్సతి కాయం వా కాయపదేసం వా, యథా చన్దనికం పవిచినన్తో న కిఞ్చి గయ్హూపగం పస్సేయ్య, యథా సఙ్కారట్ఠానం పవిచినన్తో న కిఞ్చి గయ్హూపగం పస్సేయ్య, యథా వచ్చకుటిం పవిచినన్తో న కిఞ్చి గయ్హూపగం పస్సేయ్య, యథా సివథికం [సీవథికం (సీ.)] పవిచినన్తో న కిఞ్చి గయ్హూపగం పస్సేయ్య. ఏవమేవ ఇమేహి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి ఏవం విత్థారేన ధాతుయో సభావతో ఉపలక్ఖయన్తో తులయన్తో పరివీమంసన్తో పరియోగాహన్తో పచ్చవేక్ఖన్తో న కిఞ్చి గయ్హూపగం పస్సతి కాయం వా కాయపదేసం వా. తేనాహ భగవా యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు [నేవేసాహం (సీ. క.) పస్స మ. ని. ౩.౩౪౯], యా చ బాహిరా పథవీధాతు, పథవీధాతురేవేసా. తం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం, ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా పథవీధాతుయా నిబ్బిన్దతి, పథవీధాతుయా చిత్తం విరాజేతి. యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు, యా చ బాహిరా ఆపోధాతు…పే… యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు, యా చ బాహిరా తేజోధాతు…పే… యా చేవ ఖో పన అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు, యా చ బాహిరా వాయోధాతు, వాయోధాతురేవేసా. తం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం, ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా వాయోధాతుయా నిబ్బిన్దతి, వాయోధాతుయా చిత్తం విరాజేతి. అయం వేమత్తతా.

౪౮. ‘‘అవిజ్జా’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమా అవిజ్జా? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం, యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసల్లక్ఖణా అనుపలక్ఖణా అపచ్చుపలక్ఖణా అసమవేక్ఖణం [అసమవేక్ఖనం (క.)] అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం. అయం వేమత్తతా.

‘‘విజ్జా’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమా విజ్జా? దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం, పుబ్బన్తే ఞాణం, అపరన్తే ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఞాణం, యా ఏవరూపా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సంలక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా [వేభవ్యా (సీ.)] చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీ మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నం. అయం వేమత్తతా.

‘‘సమాపత్తీ’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమా సమాపత్తి? సఞ్ఞాసమాపత్తి అసఞ్ఞాసమాపత్తి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాసమాపత్తి. విభూతసఞ్ఞాసమాపత్తి నిరోధసమాపత్తీతి. అయం వేమత్తతా.

‘‘ఝాయీ’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో ఝాయీ? అత్థి సేక్ఖో ఝాయీ, అత్థి అసేక్ఖో ఝాయీ, నేవసేక్ఖనాసేక్ఖో ఝాయీ, ఆజానియో ఝాయీ, అస్సఖలుఙ్కో ఝాయీ, దిట్ఠుత్తరో ఝాయీ, తణ్హుత్తరో ఝాయీ, పఞ్ఞుత్తరో ఝాయీ. అయం వేమత్తతా.

‘‘సమాధీ’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో సమాధి? సరణో సమాధి, అరణో సమాధి, సవేరో సమాధి, అవేరో సమాధి, సబ్యాపజ్జో [సబ్యాపజ్ఝో (సీ.)] సమాధి, అబ్యాపజ్జో సమాధి, సప్పీతికో సమాధి, నిప్పీతికో సమాధి, సామిసో సమాధి, నిరామిసో సమాధి, ససఙ్ఖారో సమాధి, అసఙ్ఖారో సమాధి, ఏకంసభావితో సమాధి, ఉభయంసభావితో సమాధి, ఉభయతో భావితభావనో సమాధి, సవితక్కసవిచారో సమాధి, అవితక్కవిచారమత్తో సమాధి, అవితక్కఅవిచారో సమాధి, హానభాగియో సమాధి, ఠితిభాగియో సమాధి, విసేసభాగియో సమాధి, నిబ్బేధభాగియో సమాధి, లోకియో సమాధి, లోకుత్తరో సమాధి, మిచ్ఛాసమాధి, సమ్మాసమాధి. అయం వేమత్తతా.

‘‘పటిపదా’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమా పటిపదా? ఆగాళ్హపటిపదా [ఆగళ్హా పటిపదా (సీ.) అట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా], నిజ్ఝామపటిపదా, మజ్ఝిమపటిపదా, అక్ఖమా పటిపదా, ఖమా పటిపదా, సమా పటిపదా, దమా పటిపదా, దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞాతి. అయం వేమత్తతా.

‘‘కాయో’’తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమో కాయో? నామకాయో రూపకాయో చ. తత్థ కతమో రూపకాయో? కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో మంసం న్హారు [నహారు (సీ.)] అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం వక్కం హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్తం మత్థలుఙ్గన్తి – అయం రూపకాయో. నామకాయో నామ వేదనా సఞ్ఞా చేతనా చిత్తం ఫస్సో మనసికారోతి – అయం నామకాయోతి. అయం వేమత్తతా.

ఏవం యో ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స సమానభావో, సో ధమ్మో తస్స ధమ్మస్స ఏకత్తతాయ ఏకీ భవతి. యేన యేన వా పన విలక్ఖణో, తేన తేన వేమత్తం గచ్ఛతి. ఏవం సుత్తే వా వేయ్యాకరణే వా గాథాయం వా పుచ్ఛితేన వీమంసయితబ్బం, కిం ఏకత్తతాయ పుచ్ఛతి, ఉదాహు వేమత్తతాయాతి. యది ఏకత్తతాయ పుచ్ఛితం, ఏకత్తతాయ విసజ్జయితబ్బం. యది వేమత్తతాయ పుచ్ఛితం, వేమత్తతాయ విసజ్జయితబ్బం. యది సత్తాధిట్ఠానేన పుచ్ఛితం, సత్తాధిట్ఠానేన విసజ్జయితబ్బం. యది ధమ్మాధిట్ఠానేన పుచ్ఛితం, ధమ్మాధిట్ఠానేన విసజ్జయితబ్బం. యథా యథా వా పన పుచ్ఛితం, తథా తథా విసజ్జయితబ్బం. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో ‘‘ఏకత్తతాయ ధమ్మా’’తి.

నియుత్తో అధిట్ఠానో హారో.