౧౨. ఓతరణహారవిభఙ్గో

౪౨. తత్థ కతమో ఓతరణో హారో? ‘‘యో చ పటిచ్చుప్పాదో’’తి.

‘‘ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో, అయం అహస్మీతి [అయమహమస్మీతి (సీ.) పస్స ఉదా. ౬౧] అనానుపస్సీ;

ఏవం విముత్తో ఉదతారి ఓఘం, అతిణ్ణపుబ్బం అపునబ్భవాయా’’తి.

‘‘ఉద్ధ’’న్తి రూపధాతు చ అరూపధాతు చ. ‘‘అధో’’తి కామధాతు. ‘‘సబ్బధి విప్పముత్తో’’తి తేధాతుకే అయం అసేక్ఖావిముత్తి. తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని, అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని విజ్జా, విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో, నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో, సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో, వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో, తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, భవనిరోధా జాతినిరోధో, జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితాని – సీలక్ఖన్ధేన సమాధిక్ఖన్ధేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన, అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని సఙ్ఖారపరియాపన్నాని యే సఙ్ఖారా అనాసవా, నో చ భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా. అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం అనాసవం, నో చ భవఙ్గం. అయం ఆయతనేహి ఓతరణా.

‘‘అయం అహస్మీతి అనానుపస్సీ’’తి అయం సక్కాయదిట్ఠియా సముగ్ఘాతో, సా సేక్ఖావిముత్తి, తానియేవ సేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

తానియేవ సేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని విజ్జా, విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, ఏవం సబ్బో పటిచ్చసముప్పాదో. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

సాయేవ విజ్జా పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

సాయేవ విజ్జా సఙ్ఖారపరియాపన్నా, యే సఙ్ఖారా అనాసవా, నో చ భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా, అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం అనాసవం, నో చ భవఙ్గం, అయం ఆయతనేహి ఓతరణా.

సేక్ఖాయ చ విముత్తియా అసేక్ఖాయ చ విముత్తియా విముత్తో ఉదతారి ఓఘం అతిణ్ణపుబ్బం అపునబ్భవాయ. తేనాహ భగవా ‘‘ఉద్ధం అధో’’తి.

౪౩. ‘‘నిస్సితస్స [పస్స ఉదా. ౭౪] చలితం, అనిస్సితస్స చలితం నత్థి, చలితే అసతి పస్సద్ధి, పస్సద్ధియా సతి నతి న హోతి, నతియా అసతి ఆగతిగతి న హోతి, ఆగతిగతియా అసతి చుతూపపాతో న హోతి, చుతూపపాతే అసతి నేవిధ న హురం న ఉభయమన్తరేన ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి.

‘‘నిస్సితస్స చలిత’’న్తి నిస్సయో నామ దువిధో తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ. తత్థ యా రత్తస్స చేతనా, అయం తణ్హానిస్సయో; యా మూళ్హస్స చేతనా, అయం దిట్ఠినిస్సయో. చేతనా పన సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, ఏవం సబ్బో పటిచ్చసముప్పాదో. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

తత్థ యా రత్తస్స వేదనా, అయం సుఖా వేదనా. యా సమ్మూళ్హస్స వేదనా, అయం అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, ఇమా ద్వే వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో. అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

తత్థ సుఖా వేదనా ద్వే ఇన్ద్రియాని సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఉపేక్ఖిన్ద్రియం. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

తానియేవ ఇన్ద్రియాని సఙ్ఖారపరియాపన్నాని, యే సఙ్ఖారా సాసవా భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా. అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం సాసవం భవఙ్గం, అయం ఆయతనేహి ఓతరణా.

‘‘అనిస్సితస్స చలితం నత్థీ’’తి సమథవసేన వా తణ్హాయ అనిస్సితో విపస్సనావసే వా దిట్ఠియా అనిస్సితో. యా విపస్సనా అయం విజ్జా, విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, ఏవం సబ్బో పటిచ్చసముప్పాదో. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

సాయేవ విపస్సనా పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

సాయేవ విపస్సనా ద్వే ఇన్ద్రియాని – వీరియిన్ద్రియఞ్చ పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

సాయేవ విపస్సనా సఙ్ఖారపరియాపన్నా, యే సఙ్ఖారా అనాసవా, నో చ భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా. అయం ధాతూహి ఓతరణా.

‘‘పస్సద్ధియా సతీ’’తి దువిధా పస్సద్ధి కాయికా చ చేతసికా చ. యం కాయికం సుఖం, అయం కాయపస్సద్ధి. యం చేతసికం సుఖం, అయం చేతసికా పస్సద్ధి. పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతి [వేదయతి (క.)], సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, సమాహితో యథాభూతం పజానాతి, యథాభూతం పజానన్తో నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతి, విముత్తస్మిం ‘‘విముత్త’’మితి [విముత్తమ్హీతి (సీ. క.)] ఞాణం హోతి, ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి పజానాతి. సో న నమతి రూపేసు, న సద్దేసు, న గన్ధేసు, న రసేసు, న ఫోట్ఠబ్బేసు, న ధమ్మేసు ఖయా రాగస్స ఖయా దోసస్స ఖయా మోహస్స యేన రూపేన తథాగతం తిట్ఠన్తం చరన్తం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య, తస్స రూపస్స ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా రూపసఙ్ఖయే విముత్తో, తథాగతో అత్థీతిపి న ఉపేతి, నత్థీతిపి న ఉపేతి, అత్థి నత్థీతిపి న ఉపేతి, నేవత్థి నో నత్థీతిపి న ఉపేతి. అథ ఖో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో అసఙ్ఖేయ్యో నిబ్బుతోతియేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి ఖయా రాగస్స, ఖయా దోసస్స, ఖయా మోహస్స.

యాయ వేదనాయ…పే… యాయ సఞ్ఞాయ. యేహి సఙ్ఖారేహి. యేన విఞ్ఞాణేన తథాగతం తిట్ఠన్తం చరన్తం పఞ్ఞాపయమానో పఞ్ఞాపేయ్య, తస్స విఞ్ఞాణస్స ఖయా విరాగా నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా విఞ్ఞాణసఙ్ఖయే విముత్తో, తథాగతో అత్థీతిపి న ఉపేతి, నత్థీతిపి న ఉపేతి, అత్థి నత్థీతిపి న ఉపేతి, నేవత్థి నో నత్థీతిపి న ఉపేతి. అథ ఖో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో అసఙ్ఖేయ్యో నిబ్బుతోతియేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి ఖయా రాగస్స, ఖయా దోసస్స, ఖయా మోహస్స. ‘‘ఆగతీ’’తి ఇధాగతి. ‘‘గతీ’’తి పేచ్చభవో. ఆగతిగతీపి న భవన్తి, ‘‘నేవిధా’’తి ఛసు అజ్ఝత్తికేసు ఆయతనేసు. ‘‘న హుర’’న్తి ఛసు బాహిరేసు ఆయతనేసు. ‘‘న ఉభయమన్తరేనా’’తి ఫస్ససముదితేసు ధమ్మేసు అత్తానం న పస్సతి. ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి పటిచ్చసముప్పాదో. సో దువిధో లోకియో చ లోకుత్తరో చ. తత్థ లోకియో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, యావ జరామరణా. లోకుత్తరో సీలవతో అవిప్పటిసారో జాయతి, యావ నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతి. తేనాహ భగవా ‘‘నిస్సితస్స చలితం అనిస్సితస్స చలితం నత్థి…పే… ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి.

౪౪. ‘‘యే కేచి సోకా పరిదేవితా వా, దుక్ఖా [దుక్ఖం (సీ. క.) పస్స ఉదా. ౭౮] చ లోకస్మిమనేకరూపా;

పియం పటిచ్చప్పభవన్తి ఏతే, పియే అసన్తే న భవన్తి ఏతే.

తస్మా హి తే సుఖినో వీతసోకా, యేసం పియం నత్థి కుహిఞ్చి లోకే;

తస్మా అసోకం విరజం పత్థయానో, పియం న కయిరాథ కుహిఞ్చి లోకే’’తి.

‘‘యే కేచి సోకా పరిదేవితా వా, దుక్ఖా చ లోకస్మిమనేకరూపా పియం పటిచ్చప్పభవన్తి ఏతే’’తి – అయం దుక్ఖా వేదనా. ‘‘పియే అసన్తే న భవన్తి ఏతే’’తి – అయం సుఖా వేదనా. వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో. అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం, ఏవం సబ్బం. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

తత్థ సుఖా వేదనా ద్వే ఇన్ద్రియాని – సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ. దుక్ఖా వేదనా ద్వే ఇన్ద్రియాని – దుక్ఖిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం సాసవం భవఙ్గం. అయం ఆయతనేహి ఓతరణా.

తస్మా హి తే సుఖినో వీతసోకా, యేసం పియం నత్థి కుహిఞ్చి లోకే;

తస్మా అసోకం విరజం పత్థయానో, పియం న కయిరాథ కుహిఞ్చి లోకేతి.

ఇదం తణ్హాపహానం. తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో, ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో, ఏవం సబ్బం. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

తంయేవ తణ్హాపహానం సమథో. సో సమథో ద్వే ఇన్ద్రియాని సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియఞ్చ. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

సోయేవ సమథో సమాధిక్ఖన్ధో. అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

సోయేవ సమథో సఙ్ఖారపరియాపన్నో, యే సఙ్ఖారా అనాసవా, నో చ భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా. అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం అనాసవం, నో చ భవఙ్గం. అయం ఆయతనేహి ఓతరణా. తేనాహ భగవా ‘‘యే కేచి సోకా’’తి.

కామం కామయమానస్స, తస్స చే తం సమిజ్ఝతి;

అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతి.

తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;

తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతి.

యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ [సబ్బస్సేవ (క.) పస్స సు. ని. ౭౭౪] పదా సిరో;

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీతి.

తత్థ యా పీతిమనతా, అయం అనునయో. యదాహ సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీతి, ఇదం పటిఘం. అనునయం పటిఘఞ్చ పన తణ్హాపక్ఖో, తణ్హాయ చ పన దసరూపీని ఆయతనాని పదట్ఠానం. అయం ఆయతనేహి ఓతరణా.

తానియేవ దస రూపీని రూపకాయో నామసమ్పయుత్తో, తదుభయం నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, ఏవం సబ్బం. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

తదేవ నామరూపం పఞ్చక్ఖన్ధో; అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా;

తదేవ నామరూపం అట్ఠారస ధాతుయో; అయం ధాతూహి ఓతరణా;

తత్థ యో రూపకాయో ఇమాని పఞ్చ రూపీని ఇన్ద్రియాని, యో నామకాయో ఇమాని పఞ్చ అరూపీని ఇన్ద్రియాని, ఇమాని దస ఇన్ద్రియాని. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

తత్థ యదాహ –

‘‘యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీ’’తి.

అయం సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు, అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సాయేవ సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు విజ్జా, విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో, అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, ఏవం సబ్బం. అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

సాయేవ విజ్జా పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

సాయేవ విజ్జా ద్వే ఇన్ద్రియాని – వీరియిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ. అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

సాయేవ విజ్జా సఙ్ఖారపరియాపన్నా, యే సఙ్ఖారా అనాసవా, నో చ భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా. అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం అనాసవం, నో చ భవఙ్గం. అయం ఆయతనేహి ఓతరణా. తేనాహ భగవా ‘‘కామం కామయమానస్సా’’తి.

ఏత్తావతా పటిచ్చ ఇన్ద్రియఖన్ధధాతుఆయతనాని సమోసరణోతరణాని భవన్తి. ఏవం పటిచ్చ ఇన్ద్రియఖన్ధధాతుఆయతనాని ఓతారేతబ్బాని. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో ‘‘యో చ పటిచ్చుప్పాదో’’తి.

నియుత్తో ఓతరణో హారో.