౧౧. పఞ్ఞత్తిహారవిభఙ్గో

౩౯. తత్థ కతమో పఞ్ఞత్తిహారో? ‘‘ఏకం భగవా ధమ్మం పఞ్ఞత్తీహి వివిధాహి దేసేతీ’’తి.

యా పకతికథాయ దేసనా. అయం నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. కా చ పకతికథాయ దేసనా, చత్తారి సచ్చాని. యథా భగవా ఆహ ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి అయం పఞ్ఞత్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఛన్నం ధాతూనం అట్ఠారసన్నం ధాతూనం ద్వాదసన్నం ఆయతనానం దసన్నం ఇన్ద్రియానం నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి.

కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ [నన్ది (సీ.) పస్స సం. ని. ౨.౬౪)] అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి [బుద్ధి (క.)]. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సదరం సఉపాయాసన్తి వదామి.

ఫస్సే చే…పే… మనోసఞ్చేతనాయ చే, భిక్ఖవే, ఆహారే. విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో అత్థి నన్దీ అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరూళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ అత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ అత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, ససోకం తం, భిక్ఖవే, సదరం సఉపాయాసన్తి వదామి. అయం పభవపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స చ సముదయస్స చ.

కబళీకారే చే, భిక్ఖవే [పస్స సం. ని. ౨.౬౪], ఆహారే నత్థి రాగో నత్థి నన్దీ నత్థి తణ్హా, అప్పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం. యత్థ అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం, నత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ నత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, నత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ నత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, నత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ నత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, నత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ నత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, అసోకం తం, భిక్ఖవే, అదరం అనుపాయాసన్తి వదామి.

ఫస్సే చే…పే… మనోసఞ్చేతనాయ చే, భిక్ఖవే, ఆహారే. విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే నత్థి రాగో నత్థి నన్దీ నత్థి తణ్హా, అప్పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం. యత్థ అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం అవిరూళ్హం, నత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ నత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, నత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధి. యత్థ నత్థి సఙ్ఖారానం వుద్ధి, నత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి. యత్థ నత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, నత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణం. యత్థ నత్థి ఆయతిం జాతిజరామరణం, అసోకం తం, భిక్ఖవే, అదరం అనుపాయాసన్తి వదామి.

అయం పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స, పహానపఞ్ఞత్తి సముదయస్స, భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి నిరోధస్స.

౪౦. సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ. అప్పమత్తో నిపకో సతో, సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతి. కిఞ్చ యథాభూతం పజానాతి? ‘‘చక్ఖు [చక్ఖుం (క.) పస్స సం. ని. ౪.౯౯] అనిచ్చ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘రూపా అనిచ్చా’’తి యథాభూతం పజానాతి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనిచ్చ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సో అనిచ్చో’’తి యథాభూతం పజానాతి. యమ్పిదం [యమిదం (సీ. క.)] చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, తమ్పి అనిచ్చన్తి యథాభూతం పజానాతి.

సోతం …పే… ఘానం…పే… జివ్హా…పే… కాయో…పే… ‘‘మనో అనిచ్చో’’తి [అనిచ్చ’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౦౦)] యథాభూతం పజానాతి. ‘‘ధమ్మా అనిచ్చా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘మనోవిఞ్ఞాణం అనిచ్చ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘మనోసమ్ఫస్సో అనిచ్చో’’తి యథాభూతం పజానాతి. యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, తమ్పి అనిచ్చన్తి యథాభూతం పజానాతి.

అయం భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స, పహానపఞ్ఞత్తి సముదయస్స, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి నిరోధస్స.

రూపం, రాధ, వికిరథ విధమథ విద్ధంసేథ వికీళనియం [వికీళనికం (సీ. క.) పస్స సం. ని. ౩.౧౬౯] కరోథ, పఞ్ఞాయ తణ్హక్ఖయాయ పటిపజ్జథ. తణ్హక్ఖయా దుక్ఖక్ఖయో, దుక్ఖక్ఖయా నిబ్బానం. వేదనం…పే…. సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణం వికిరథ విధమథ విద్ధంసేథ వికీళనియం కరోథ, పఞ్ఞాయ తణ్హక్ఖయాయ పటిపజ్జథ. తణ్హక్ఖయా దుక్ఖక్ఖయో, దుక్ఖక్ఖయా నిబ్బానం.

అయం నిరోధపఞ్ఞత్తి నిరోధస్స, నిబ్బిదాపఞ్ఞత్తి అస్సాదస్స, పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స, పహానపఞ్ఞత్తి సముదయస్స, భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి నిరోధస్స.

‘‘సో ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి.

అయం పటివేధపఞ్ఞత్తి సచ్చానం, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి దస్సనభూమియా, భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి సోతాపత్తిఫలస్స. ‘‘సో ఇమే ఆసవా’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం ఆసవసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి, ‘‘అయం ఆసవనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ‘‘ఇమే ఆసవా అసేసం నిరుజ్ఝన్తీ’’తి యథాభూతం పజానాతి.

అయం ఉప్పాదపఞ్ఞత్తి ఖయే ఞాణస్స, ఓకాసపఞ్ఞత్తి అనుప్పాదే ఞాణస్స, భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స, పహానపఞ్ఞత్తి సముదయస్స, ఆరమ్భపఞ్ఞత్తి వీరియిన్ద్రియస్స, ఆసాటనపఞ్ఞత్తి ఆసాటికానం, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి భావనాభూమియా, అభినిఘాతపఞ్ఞత్తి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం.

౪౧. ఇదం ‘‘దుక్ఖ’’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. అయం ‘‘దుక్ఖసముదయో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే… అయం ‘‘దుక్ఖనిరోధో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే…. అయం ‘‘దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

అయం దేసనాపఞ్ఞత్తి సచ్చానం, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి సుతమయియా పఞ్ఞాయ సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియస్స, పవత్తనాపఞ్ఞత్తి ధమ్మచక్కస్స.

‘‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘‘సో ఖో పనాయం దుక్ఖసముదయో పహాతబ్బో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘‘సో ఖో పనాయం దుక్ఖనిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘‘సా ఖో పనాయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా భావేతబ్బా’’తి మే, భిక్ఖవే పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది.

అయం భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి చిన్తామయియా పఞ్ఞాయ, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి అఞ్ఞిన్ద్రియస్స.

‘‘తం ఖో పనిదం దుక్ఖం పరిఞ్ఞాత’’న్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. ‘‘సో ఖో పనాయం దుక్ఖసముదయో పహీనో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘‘సో ఖో పనాయం దుక్ఖనిరోధో సచ్ఛికతో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘‘సా ఖో పనాయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా భావితా’’తి మే, భిక్ఖవే పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాది. అయం భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి భావనామయియా పఞ్ఞాయ, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి అఞ్ఞాతావినో ఇన్ద్రియస్స, పవత్తనాపఞ్ఞత్తి ధమ్మచక్కస్స.

‘‘తులమతులఞ్చ సమ్భవం, భవసఙ్ఖారమవస్సజి ముని;

అజ్ఝత్తరతో సమాహితో, అభిన్ది [అభిదా (సీ. క.) పస్స దీ. ని. ౨.౧౬౯] కవచమివత్తసమ్భవ’’న్తి.

‘‘తుల’’న్తి సఙ్ఖారధాతు. ‘‘అతుల’’న్తి నిబ్బానధాతు, ‘‘తులమతులఞ్చ సమ్భవ’’న్తి అభిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి సబ్బధమ్మానం. నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి ధమ్మపటిసమ్భిదాయ. ‘‘భవసఙ్ఖారమవస్సజి మునీ’’తి పరిచ్చాగపఞ్ఞత్తి సముదయస్స. పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స. ‘‘అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తి భావనాపఞ్ఞత్తి కాయగతాయ సతియా. ఠితిపఞ్ఞత్తి చిత్తేకగ్గతాయ. ‘‘అభిన్ది కవచమివత్తసమ్భవ’’న్తి అభినిబ్బిదాపఞ్ఞత్తి చిత్తస్స, ఉపాదానపఞ్ఞత్తి సబ్బఞ్ఞుతాయ, పదాలనాపఞ్ఞత్తి అవిజ్జణ్డకోసానం. తేనాహ భగవా ‘‘తులమతులఞ్చ సమ్భవ’’న్తి.

యో దుక్ఖమద్దక్ఖి యతోనిదానం, కామేసు సో జన్తు కథం నమేయ్య;

కామా హి లోకే సఙ్గోతి ఞత్వా, తేసం సతీమా వినయాయ సిక్ఖేతి.

‘‘యో దుక్ఖ’’న్తి వేవచనపఞ్ఞత్తి చ దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘యతోనిదాన’’న్తి పభవపఞ్ఞత్తి చ సముదయస్స పహానపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘అద్దక్ఖీ’’తి వేవచనపఞ్ఞత్తి చ ఞాణచక్ఖుస్స పటివేధపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘కామేసు సో జన్తుకథం నమేయ్యా’’తి వేవచనపఞ్ఞత్తి చ కామతణ్హాయ అభినివేసపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘కామా హి లోకే సఙ్గోతి ఞత్వా’’తి పచ్చత్థికతో దస్సనపఞ్ఞత్తి కామానం. కామా హి అఙ్గారకాసూపమా మంసపేసూపమా పావకకప్పా పపాతఉరగోపమా చ. ‘‘తేసం సతీమా’’తి అపచయపఞ్ఞత్తి పహానాయ, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి కాయగతాయ సతియా, భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స. ‘‘వినయాయ సిక్ఖే’’తి పటివేధపఞ్ఞత్తి రాగవినయస్స దోసవినయస్స మోహవినయస్స. ‘‘జన్తూ’’తి వేవచనపఞ్ఞత్తి యోగిస్స. యదా హి యోగీ కామా సఙ్గోతి పజానాతి. సో కామానం అనుప్పాదాయ కుసలే ధమ్మే ఉప్పాదయతి, సో అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ వాయమతి. అయం వాయామపఞ్ఞత్తి అప్పత్తస్స పత్తియా. నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి ఓరమత్తికాయ అసన్తుట్ఠియా. తత్థ సో ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా వాయమతీతి అయం అప్పమాదపఞ్ఞత్తి భావనాయ, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి వీరియిన్ద్రియస్స, ఆరక్ఖపఞ్ఞత్తి కుసలానం ధమ్మానం, ఠితిపఞ్ఞత్తి అధిచిత్తసిక్ఖాయ. తేనాహ భగవా ‘‘యో దుక్ఖమద్దక్ఖి యతోనిదాన’’న్తి.

‘‘మోహసమ్బన్ధనో లోకో, భబ్బరూపోవ దిస్సతి;

ఉపధిబన్ధనో [ఉపధిసమ్బన్ధనో (సీ.) పస్స ఉదా. ౭౦] బాలో, తమసా పరివారితో;

అస్సిరీ వియ [సస్సతోరివ (ఉదా. ౭౦)] ఖాయతి, పస్సతో నత్థి కిఞ్చన’’న్తి.

‘‘మోహసమ్బన్ధనో లోకో’’తి దేసనాపఞ్ఞత్తి విపల్లాసానం. ‘‘భబ్బరూపోవ దిస్సతీ’’తి విపరీతపఞ్ఞత్తి లోకస్స. ‘‘ఉపధిబన్ధనో బాలో’’తి పభవపఞ్ఞత్తి పాపకానం ఇచ్ఛావచరానం, కిచ్చపఞ్ఞత్తి పరియుట్ఠానానం. బలవపఞ్ఞత్తి కిలేసానం. విరూహనాపఞ్ఞత్తి సఙ్ఖారానం. ‘‘తమసా పరివారితో’’తి దేసనాపఞ్ఞత్తి అవిజ్జన్ధకారస్స వేవచనపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘అస్సిరీ వియ ఖాయతీ’’తి దస్సనపఞ్ఞత్తి దిబ్బచక్ఖుస్స, నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి పఞ్ఞాచక్ఖుస్స. ‘‘పస్సతో నత్థి కిఞ్చన’’న్తి పటివేధపఞ్ఞత్తి సత్తానం, రాగో కిఞ్చనం దోసో కిఞ్చనం మోహో కిఞ్చనం. తేనాహ భగవా ‘‘మోహసమ్బన్ధనో లోకో’’తి.

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం, నో చేతం, భిక్ఖవే, అభవిస్స అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం. నయిధ [న ఇధ (సీ. క.) పస్స ఉదా. ౭౩] జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయేథ. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం, తస్మా జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయతీ’’తి.

‘‘నో చేతం, భిక్ఖవే, అభవిస్స అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి దేసనాపఞ్ఞత్తి నిబ్బానస్స వేవచనపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘నయిధ జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయేథా’’తి వేవచనపఞ్ఞత్తి సఙ్ఖతస్స ఉపనయనపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి వేవచనపఞ్ఞత్తి నిబ్బానస్స జోతనాపఞ్ఞత్తి చ. ‘‘తస్మా జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయతీ’’తి అయం వేవచనపఞ్ఞత్తి నిబ్బానస్స, నియ్యానికపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, నిస్సరణపఞ్ఞత్తి సంసారతో. తేనాహ భగవా ‘‘నో చేతం, భిక్ఖవే, అభవిస్సా’’తి. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో ‘‘ఏకం భగవా ధమ్మం, పఞ్ఞత్తీహి వివిధాహి దేసేతీ’’తి.

నియుత్తో పఞ్ఞత్తి హారో.