౧. దేసనాహారవిభఙ్గో
౫. తత్థ కతమో దేసనాహారో? ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి గాథా అయం దేసనాహారో. కిం దేసయతి? అస్సాదం ఆదీనవం నిస్సరణం ఫలం ఉపాయం ఆణత్తిం. ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామీతి.
తత్థ కతమో అస్సాదో?
‘‘కామం [కామమాదికా ఇమా ఛ గాథా సు. ని. ౭౭౨ పస్సితబ్బా] కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతి;
అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీ’’తి.
అయం అస్సాదో.
తత్థ కతమో ఆదీనవో?
‘‘తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;
తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి.
అయం ఆదీనవో.
తత్థ కతమం నిస్సరణం?
‘‘యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;
సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీ’’తి.
ఇదం నిస్సరణం.
తత్థ కతమో అస్సాదో?
‘‘ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా, గవాస్సం దాసపోరిసం;
థియో బన్ధూ పుథూ కామే, యో నరో అనుగిజ్ఝతీ’’తి.
అయం అస్సాదో.
తత్థ కతమో ఆదీనవో?
‘‘అబలా నం బలీయన్తి, మద్దన్తే నం పరిస్సయా;
తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, నావం భిన్నమివోదక’’న్తి.
అయం ఆదీనవో.
తత్థ కతమం నిస్సరణం?
‘‘తస్మా జన్తు సదా సతో, కామాని పరివజ్జయే;
తే పహాయ తరే ఓఘం, నావం సిత్వావ పారగూ’’తి.
ఇదం నిస్సరణం.
తత్థ కతమం ఫలం?
‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే;
ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి.
ఇదం ఫలం.
తత్థ కతమో ఉపాయో?
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి…పే…
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా [పస్స ధ. ప. ౨౭౭] దుక్ఖా’’తి…పే…
‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి.
అయం ఉపాయో.
తత్థ కతమా ఆణత్తి?
‘‘చక్ఖుమా [పస్స ఉదా. ౪౩] విసమానీవ, విజ్జమానే పరక్కమే;
పణ్డితో జీవలోకస్మిం, పాపాని పరివజ్జయే’’తి.
అయం ఆణత్తి.
‘‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు,
మోఘరాజా’తి ఆణత్తి, ‘సదా సతో’తి ఉపాయో;
‘అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ [ఉహచ్చ (క.) పస్స సు. ని. ౧౧౨౫], ఏవం మచ్చుతరో సియా’’’.
ఇదం ఫలం.
౬. తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స నిస్సరణం దేసయతి, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, నేయ్యస్స పుగ్గలస్స అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి.
తత్థ చతస్సో పటిపదా, చత్తారో పుగ్గలా. తణ్హాచరితో మన్దో సతిన్ద్రియేన దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి సతిపట్ఠానేహి నిస్సయేహి. తణ్హాచరితో ఉదత్తో [ఉదత్థో (సీ.) ఉ + ఆ + దా + త] సమాధిన్ద్రియేన దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి ఝానేహి నిస్సయేహి. దిట్ఠిచరితో మన్దో వీరియిన్ద్రియేన సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి సమ్మప్పధానేహి నిస్సయేహి. దిట్ఠిచరితో ఉదత్తో పఞ్ఞిన్ద్రియేన సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి సచ్చేహి నిస్సయేహి.
ఉభో తణ్హాచరితా సమథపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనా నియ్యన్తి రాగవిరాగాయ చేతోవిముత్తియా. ఉభో దిట్ఠిచరితా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమే సమథేన నియ్యన్తి అవిజ్జావిరాగాయ పఞ్ఞావిముత్తియా.
తత్థ యే సమథపుబ్బఙ్గమాహి పటిపదాహి నియ్యన్తి, తే నన్దియావట్టేన నయేన హాతబ్బా, యే విపస్సనాపుబ్బఙ్గమాహి పటిపదాహి నియ్యన్తి, తే సీహవిక్కీళితేన నయేన హాతబ్బా.
౭. స్వాయం హారో కత్థ సమ్భవతి, యస్స సత్థా వా ధమ్మం దేసయతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానీయో సబ్రహ్మచారీ, సో తం ధమ్మం సుత్వా సద్ధం పటిలభతి. తత్థ యా వీమంసా ఉస్సాహనా తులనా ఉపపరిక్ఖా, అయం సుతమయీ పఞ్ఞా. తథా సుతేన నిస్సయేన యా వీమంసా తులనా ఉపపరిక్ఖా మనసానుపేక్ఖణా, అయం చిన్తామయీ పఞ్ఞా. ఇమాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహి మనసికారసమ్పయుత్తస్స యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి దస్సనభూమియం వా భావనాభూమియం వా, అయం భావనామయీ పఞ్ఞా.
౮. పరతోఘోసా సుతమయీ పఞ్ఞా. పచ్చత్తసముట్ఠితా యోనిసో మనసికారా చిన్తామయీ పఞ్ఞా. యం పరతో చ ఘోసేన పచ్చత్తసముట్ఠితేన చ యోనిసోమనసికారేన ఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయం భావనామయీ పఞ్ఞా. యస్స ఇమా ద్వే పఞ్ఞా అత్థి సుతమయీ చిన్తామయీ చ, అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యస్స సుతమయీ పఞ్ఞా అత్థి, చిన్తామయీ నత్థి, అయం విపఞ్చితఞ్ఞూ [విపచ్చితఞ్ఞూ (సీ.)]. యస్స నేవ సుతమయీ పఞ్ఞా అత్థి న చిన్తామయీ, అయం నేయ్యో.
౯. సాయం ధమ్మదేసనా కిం దేసయతి? చత్తారి సచ్చాని దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గం. ఆదీనవో చ ఫలఞ్చ దుక్ఖం, అస్సాదో సముదయో, నిస్సరణం నిరోధో, ఉపాయో ఆణత్తి చ మగ్గో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. ఇదం ధమ్మచక్కం.
యథాహ భగవా – ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి మే, భిక్ఖవే, బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మిం, సబ్బం ధమ్మచక్కం.
తత్థ అపరిమాణా పదా, అపరిమాణా అక్ఖరా, అపరిమాణా బ్యఞ్జనా, అపరిమాణా ఆకారా నేరుత్తా నిద్దేసా. ఏతస్సేవ అత్థస్స సఙ్కాసనా పకాసనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మం [ఉత్తానికమ్మం (క.)] పఞ్ఞత్తి, ఇతిపిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం.
‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి మే, భిక్ఖవే, బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం…పే… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి మే, భిక్ఖవే…పే… ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి మే, భిక్ఖవే, బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కేనచి వా లోకస్మిం.
తత్థ అపరిమాణా పదా, అపరిమాణా అక్ఖరా, అపరిమాణా బ్యఞ్జనా, అపరిమాణా ఆకారా నేరుత్తా నిద్దేసా. ఏతస్సేవ అత్థస్స సఙ్కాసనా పకాసనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మం పఞ్ఞత్తి ఇతిపిదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం.
తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతి, పదేహి పకాసేతి, బ్యఞ్జనేహి వివరతి, ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానీకరోతి [ఉత్తానిం కరోతి (క.)], నిద్దేసేహి పఞ్ఞపేతి. తత్థ భగవా అక్ఖరేహి చ పదేహి చ ఉగ్ఘటేతి [ఉగ్ఘాటేతి (సీ.)], బ్యఞ్జనేహి చ ఆకారేహి చ విపఞ్చయతి, నిరుత్తీహి చ నిద్దేసేహి చ విత్థారేతి. తత్థ ఉగ్ఘటనా [ఉగ్ఘాటనా (సీ.)] ఆది, విపఞ్చనా మజ్ఝే, విత్థారణా పరియోసానం. సోయం ధమ్మవినయో ఉగ్ఘటీయన్తో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలం వినేతి, తేన నం ఆహు ‘‘ఆదికల్యాణో’’తి. విపఞ్చీయన్తో విపఞ్చితఞ్ఞూపుగ్గలం వినేతి, తేన నం ఆహు ‘‘మజ్ఝేకల్యాణో’’తి. విత్థారీయన్తో నేయ్యం పుగ్గలం వినేతి, తేన నం ఆహు ‘‘పరియోసానకల్యాణో’’తి.
౧౦. తత్థ ఛప్పదాని అత్థో సఙ్కాసనా పకాసనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మం పఞ్ఞత్తి, ఇమాని ఛప్పదాని అత్థో. ఛప్పదాని బ్యఞ్జనం అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జనం ఆకారో నిరుత్తి నిద్దేసో, ఇమాని ఛప్పదాని బ్యఞ్జనం. తేనాహ భగవా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తి.
కేవలన్తి లోకుత్తరం, న మిస్సం లోకియేహి ధమ్మేహి. పరిపుణ్ణన్తి పరిపూరం అనూనం అనతిరేకం. పరిసుద్ధన్తి నిమ్మలం సబ్బమలాపగతం పరియోదాతం ఉపట్ఠితం సబ్బవిసేసానం, ఇదం వుచ్చతి తథాగతపదంఇతిపి తథాగతనిసేవితంఇతిపి తథాగతారఞ్జితంఇతిపి, అతోచేతం బ్రహ్మచరియం పఞ్ఞాయతి. తేనాహ భగవా ‘‘కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామీ’’తి.
కేసం అయం ధమ్మదేసనా, యోగీనం. తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో –
‘‘అస్సాదాదీనవతా, నిస్సరణమ్పి చ ఫలం ఉపాయో చ;
ఆణత్తీ చ భగవతో, యోగీనం దేసనాహారో’’తి.
నియుత్తో దేసనాహారో.