ఖగ్గవిసాణసుత్తో

ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసో

పఠమవగ్గో

౧౨౧. సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం,అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసం;

న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డన్తి. సబ్బేసూతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – సబ్బేసూతి. భూతేసూతి భూతా వుచ్చన్తి తసా చ థావరా చ. తసాతి యేసం తసితతణ్హా అప్పహీనా, యేసఞ్చ భయభేరవా అప్పహీనా. కింకారణా వుచ్చన్తి తసా? తే తసన్తి ఉత్తసన్తి పరితసన్తి భాసన్తి సన్తాసం ఆపజ్జన్తి, తంకారణా వుచ్చన్తి తసా. థావరాతి యేసం తసితతణ్హా పహీనా, యేసఞ్చ భయభేరవా పహీనా. కింకారణా వుచ్చన్తి థావరా? తే న తసన్తి న ఉత్తసన్తి న పరితసన్తి న భాయన్తి న సన్తాసం ఆపజ్జన్తి, తంకారణా వుచ్చన్తి థావరా. దణ్డన్తి తయో దణ్డా – కాయదణ్డో వచీదణ్డో మనోదణ్డో. తివిధం కాయదుచ్చరితం కాయదణ్డో, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం వచీదణ్డో, తివిధం మనోదుచ్చరితం మనోదణ్డో. సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డన్తి సబ్బేసు భూతేసు దణ్డం నిధాయ నిదహిత్వా.

అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసన్తి ఏకమేకమ్పి సత్తం పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా అన్దుయా [అరుయా (స్యా.), అద్దుయా (క.)] వా రజ్జుయా వా అవిహేఠయన్తో, సబ్బేపి సత్తే పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా అన్దుయా వా రజ్జుయా వా అవిహేఠయన్తోతి – అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసం.

న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయన్తి. నాతి పటిక్ఖేపో; పుత్తాతి చత్తారో పుత్తా – అత్రజో పుత్తో, ఖేత్తజో పుత్తో, దిన్నకో పుత్తో, అన్తేవాసికో పుత్తో. సహాయన్తి సహాయా వుచ్చన్తి యేహి సహ ఆగమనం ఫాసు, గమనం ఫాసు, గమనాగమనం ఫాసు, ఠానం ఫాసు, నిసజ్జనం ఫాసు, సయనం [నిపజ్జనం (స్యా.)] ఫాసు, ఆలపనం ఫాసు, సల్లపనం ఫాసు, ఉల్లపనం ఫాసు, సముల్లపనం ఫాసు. న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయన్తి పుత్తమ్పి న ఇచ్ఛేయ్య న సాదియేయ్య న పత్థయేయ్య న పిహయేయ్య నాభిజప్పేయ్య, కుతో మిత్తం వా సన్దిట్ఠం వా సమ్భత్తం వా సహాయం వా ఇచ్ఛేయ్య [ఇచ్ఛిస్సతి (స్యా.) ఏవమీదిసేసు పదేసు అనాగతవిభత్తియా] సాదియేయ్య పత్థయేయ్య పిహయేయ్య అభిజప్పేయ్యాతి – న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయం.

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పోతి. ఏకోతి సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో, అదుతియట్ఠేన ఏకో, తణ్హాయ పహానట్ఠేన [తణ్హాపహానట్ఠేన (స్యా.) మహాని. ౧౯౧] ఏకో, ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో, ఏకో అనుత్తరం పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో? సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో సబ్బం ఘరావాసపలిబోధం ఛిన్దిత్వా పుత్తదారపలిబోధం ఛిన్దిత్వా ఞాతిపలిబోధం ఛిన్దిత్వా సన్నిధిపలిబోధం ఛిన్దిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా అకిఞ్చనభావం ఉపగన్త్వా ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తేతి పాలేతి యపేతి యాపేతీతి – ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో అదుతియట్ఠేన ఏకో? సో ఏవం పబ్బజితో సమానో ఏకో అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవతి అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని పటిసల్లానసారుప్పాని. సో ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో అభిక్కమతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో రహో నిసీదతి, ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తేతి పాలేతి యపేతి యాపేతీతి – ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో అదుతియట్ఠేన ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో? సో ఏవం ఏకో అదుతియో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో మహాపధానం పదహన్తో మారం ససేనకం నముచిం కణ్హం పమత్తబన్ధుం విధమేత్వా చ తణ్హాజాలినిం విసరితం విసత్తికం పజహి వినోదేసి బ్యన్తీఅకాసి అనభావంగమేసి.

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.

ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో? రాగస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, దోసస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, మోహస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, కిలేసానం పహీనత్తా ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో. ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో? ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో.

‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ, మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;

ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే, తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి.

ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకో అనుత్తరం పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో? బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం. పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీమంసా విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠి. సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో మగ్గపచ్చేకసమ్బుద్ధో ఞాణపచ్చేకసమ్బుద్ధో ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి బుజ్ఝి, ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి బుజ్ఝి; ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘నామరూపనిరోధా సళాయతననిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సళాయతననిరోధా ఫస్సనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘వేదనానిరోధా తణ్హానిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘భవనిరోధా జాతినిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి బుజ్ఝి; ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి బుజ్ఝి; ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం ఆసవసముదయో’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి బుజ్ఝి; ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా భావేతబ్బా’’తి బుజ్ఝి; ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ…పే… నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి బుజ్ఝి.

అథ వా, యం బుజ్ఝితబ్బం అనుబుజ్ఝితబ్బం పటిబుజ్ఝితబ్బం సమ్బుజ్ఝితబ్బం అధిగన్తబ్బం ఫస్సితబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం, సబ్బం తం తేన పచ్చేకబోధిఞాణేన బుజ్ఝి అనుబుజ్ఝి పటిబుజ్ఝి సమ్బుజ్ఝి అధిగచ్ఛి ఫస్సేసి సచ్ఛాకాసీతి ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకో అనుత్తరం పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి – ఏకో.

చరేతి అట్ఠ చరియాయో – ఇరియాపథచరియా, ఆయతనచరియా, సతిచరియా, సమాధిచరియా, ఞాణచరియా, మగ్గచరియా, పత్తిచరియా, లోకత్థచరియా. ఇరియాపథచరియాతి చతూసు ఇరియాపథేసు. ఆయతనచరియాతి ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు. సతిచరియాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు. సమాధిచరియాతి చతూసు ఝానేసు. ఞాణచరియాతి చతూసు అరియసచ్చేసు. మగ్గచరియాతి చతూసు అరియమగ్గేసు. పత్తిచరియాతి చతూసు సామఞ్ఞఫలేసు. లోకత్థచరియాతి తథాగతేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు పదేసతో పచ్చేకసమ్బుద్ధేసు పదేసతో సావకేసు. ఇరియాపథచరియా చ పణిధిసమ్పన్నానం, ఆయతనచరియా చ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం, సతిచరియా చ అప్పమాదవిహారీనం, సమాధిచరియా చ అధిచిత్తమనుయుత్తానం, ఞాణచరియా చ బుద్ధిసమ్పన్నానం, మగ్గచరియా చ సమ్మాపటిపన్నానం, పత్తిచరియా చ అధిగతఫలానం, లోకత్థచరియా చ తథాగతానం అరహన్తానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం పదేసతో పచ్చేకబుద్ధానం పదేసతో సావకానం. ఇమా అట్ఠ చరియాయో. అపరాపి అట్ఠ చరియాయో – అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ చరతి, పగ్గణ్హన్తో వీరియేన చరతి, ఉపట్ఠపేన్తో సతియా చరతి, అవిక్ఖేపం కరోన్తో సమాధినా చరతి, పజానన్తో పఞ్ఞాయ చరతి, విజానన్తో విఞ్ఞాణచరియాయ చరతి. ఏవం పటిపన్నస్స కుసలా ధమ్మా ఆయాపేన్తీతి – ఆయతనచరియాయ చరతి. ఏవం పటిపన్నో విసేసమధిగచ్ఛతీతి – విసేసచరియాయ చరతి. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

అపరాపి అట్ఠ చరియాయో – దస్సనచరియా చ సమ్మాదిట్ఠియా, అభిరోపనచరియా చ సమ్మాసఙ్కప్పస్స, పరిగ్గహచరియా చ సమ్మావాచాయ, సముట్ఠానచరియా చ సమ్మాకమ్మన్తస్స, వోదానచరియా చ సమ్మాఆజీవస్స, పగ్గహచరియా చ సమ్మావాయామస్స, ఉపట్ఠానచరియా చ సమ్మాసతియా, అవిక్ఖేపచరియా చ సమ్మాసమాధిస్స. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

ఖగ్గవిసాణకప్పోతి యథా ఖగ్గస్స నామ విసాణం ఏకం హోతి అదుతియం, ఏవమేవ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తక్కప్పో తస్సదిసో తప్పటిభాగో. యథా అతిలోణం వుచ్చతి లోణకప్పో, అతితిత్తకం వుచ్చతి తిత్తకప్పో, అతిమధురం వుచ్చతి మధురకప్పో, అతిఉణ్హం వుచ్చతి అగ్గికప్పో, అతిసీతలం వుచ్చతి హిమకప్పో, మహాఉదకక్ఖన్ధో వుచ్చతి సముద్దకప్పో, మహాభిఞ్ఞాబలప్పత్తో సావకో వుచ్చతి సత్థుకప్పోతి; ఏవమేవ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తత్థ తక్కప్పో తస్సదిసో తప్పటిభాగో ఏకో అదుతియో ముత్తబన్ధనో సమ్మా లోకే చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తేతి పాలేతి యపేతి యాపేతీతి – ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం, అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసం;

న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౨. సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహా,స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతి;

ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహాతి. సంసగ్గాతి ద్వే సంసగ్గా – దస్సనసంసగ్గో చ సవనసంసగ్గో చ. కతమో దస్సనసంసగ్గో? ఇధేకచ్చో పస్సతి ఇత్థిం వా కుమారిం వా అభిరూపం దస్సనీయం పాసాదికం పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతం. దిస్వా పస్సిత్వా అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తం గణ్హాతి – కేసా వా సోభనా [సోభణా (స్యా.)] ముఖం వా సోభనం అక్ఖీ వా సోభనా కణ్ణా వా సోభనా నాసా వా సోభనా ఓట్ఠా వా సోభనా దన్తా వా సోభనా ముఖం వా సోభనం గీవా వా సోభనా థనా వా సోభనా ఉరం వా సోభనం ఉదరం వా సోభనం కటి వా సోభనా ఊరూ వా సోభనా జఙ్ఘా వా సోభనా హత్థా వా సోభనా పాదా వా సోభనా అఙ్గులియో వా సోభనా నఖా వా సోభనాతి. దిస్వా పస్సిత్వా అభినన్దతి అభివదతి అభిపత్థేతి అనుప్పాదేతి [అనుస్సరతి (క.)] అనుబన్ధతి రాగబన్ధనం – అయం దస్సనసంసగ్గో.

కతమో సవనసంసగ్గో? ఇధేకచ్చో సుణాతి – ‘‘అసుకస్మిం నామ గామే వా నిగమే వా ఇత్థీ వా కుమారీ వా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతా’’తి. సుత్వా సుణిత్వా అభినన్దతి అభివదతి అభిపత్థేతి అనుప్పాదేతి అనుబన్ధతి రాగబన్ధనం – అయం సవనసంసగ్గో.

స్నేహాతి ద్వే స్నేహా – తణ్హాస్నేహో చ దిట్ఠిస్నేహో చ. కతమో తణ్హాస్నేహో? యావతా తణ్హాసఙ్ఖాతేన సీమకతం [సీమకతం మరియాదికతం (స్యా.)] ఓధికతం పరియన్తికతం పరిగ్గహితం మమాయితం – ‘‘ఇదం మమ, ఏతం మమ, ఏత్తకం మమ, ఏత్తావతా మమ’’. రూపా సద్దా గన్ధా రసా ఫోట్ఠబ్బా అత్థరణా పావురణా దాసిదాసా అజేళకా కుక్కుటసూకరా హత్థిగవాస్సవళవా ఖేత్తం వత్థు హిరఞ్ఞం సువణ్ణం గామనిగమరాజధానియో రట్ఠఞ్చ జనపదో చ కోసో చ కోట్ఠాగారఞ్చ, కేవలమ్పి మహాపథవిం తణ్హావసేన మమాయతి, యావతా అట్ఠసతతణ్హావిచరితం – అయం తణ్హాస్నేహో.

కతమో దిట్ఠిస్నేహో? వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి, దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి, దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికాదిట్ఠి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పటిగ్గాహో [పతిట్ఠాహో (క.)] అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో విపరీతగ్గాహో విపల్లాసగ్గాహో మిచ్ఛాగాహో అయాథావకస్మిం యాథావకన్తి గాహో, యావతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని – అయం దిట్ఠిస్నేహో.

సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహాతి దస్సనసంసగ్గపచ్చయా చ సవనసంసగ్గపచ్చయా చ తణ్హాస్నేహో చ దిట్ఠిస్నేహో చ భవన్తి సమ్భవన్తి జాయన్తి సఞ్జాయన్తి నిబ్బత్తన్తి అభినిబ్బత్తన్తి పాతుభవన్తీతి – సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహా.

స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతీతి. స్నేహోతి ద్వే స్నేహా – తణ్హాస్నేహో చ దిట్ఠిస్నేహో చ…పే… అయం తణ్హాస్నేహో…పే… అయం దిట్ఠిస్నేహో. దుక్ఖమిదం పహోతీతి ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి, పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సన్ధిమ్పి ఛిన్దతి, నిల్లోపమ్పి [విలోపమ్పి (స్యా.) పస్స మహాని. ౧౭౦] హరతి, ఏకాగారికమ్పి కరోతి, పరిపన్థేపి తిట్ఠతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి. తమేనం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేన్తి – ‘‘అయం, దేవ, చోరో ఆగుచారీ. ఇమస్స యం ఇచ్ఛసి తం దణ్డం పణేహీ’’తి. తమేనం రాజా తం పరిభాసతి. సో పరిభాసపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం [దుక్ఖదోమనస్సం (స్యా.)] పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం.

ఏత్తకేనపి రాజా న తుస్సతి. తమేనం రాజా బన్ధాపేతి – అన్దుబన్ధనేన వా రజ్జుబన్ధనేన వా సఙ్ఖలికబన్ధనేన వా వేత్తబన్ధనేన వా లతాబన్ధనేన వా పక్ఖేపబన్ధనేన వా పరిక్ఖేపబన్ధనేన వా గామబన్ధనేన వా నిగమబన్ధనేన వా రట్ఠబన్ధనేన వా జనపదబన్ధనేన వా, అన్తమసో సవచనీయమ్పి కరోతి – ‘‘న తే లబ్భా ఇతో పక్కమితు’’న్తి. సో బన్ధనపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం.

ఏత్తకేనపి రాజా న తుస్సతి. తమేనం రాజా తస్సేవ [తస్స (స్యా.)] ధనం ఆహరాపేతి – సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా. సో ధనజానిపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం.

ఏత్తకేనపి రాజా న తుస్సతి. తమేనం రాజా వివిధా కమ్మకారణా [వివిధాని కమ్మకరణాని (క.)] కారాపేతి – కసాహిపి తాళేతి, వేత్తేహిపి తాళేతి, అడ్ఢదణ్డేహిపి తాళేతి, హత్థమ్పి ఛిన్దతి, పాదమ్పి ఛిన్దతి, హత్థపాదమ్పి ఛిన్దతి, కణ్ణమ్పి ఛిన్దతి, నాసమ్పి ఛిన్దతి, కణ్ణనాసమ్పి ఛిన్దతి, బిలఙ్గథాలికమ్పి కరోతి, సఙ్ఖముణ్డికమ్పి కరోతి, రాహుముఖమ్పి కరోతి, జోతిమాలికమ్పి కరోతి, హత్థపజ్జోతికమ్పి కరోతి, ఏరకవత్తికమ్పి [ఏరకవట్టికమ్పి (స్యా. క.) పస్స మ. ని. ౧.౧౬౯] కరోతి, చీరకవాసికమ్పి కరోతి, ఏణేయ్యకమ్పి కరోతి, బళిసమంసికమ్పి కరోతి, కహాపణికమ్పి కరోతి, ఖారాపతచ్ఛికమ్పి [ఖారాపటిచ్ఛికమ్పి (క.)] కరోతి, పలిఘపరివత్తికమ్పి కరోతి, పలాలపీఠకమ్పి కరోతి, తత్తేనపి తేలేన ఓసిఞ్చతి, సునఖేహిపి ఖాదాపేతి, జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేతి, అసినాపి సీసం ఛిన్దతి. సో కమ్మకారణపచ్చయాపి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం. రాజా ఇమేసం చతున్నం దణ్డానం ఇస్సరో.

సో సకేన కమ్మేన కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. తమేనం నిరయపాలా పఞ్చవిధబన్ధనం నామ కమ్మకారణం కరోన్తి [కారేన్తి (స్యా. క.) పస్స మ. ని. ౩.౨౬౭] – తత్తం అయోఖిలం హత్థే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం దుతియే హత్థే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం పాదే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం దుతియే పాదే గమేన్తి, తత్తం అయోఖిలం మజ్ఝే ఉరస్మిం గమేన్తి. సో తత్థ దుక్ఖా తిబ్బా [తిప్పా (స్యా.)] ఖరా కటుకా వేదనా వేదేతి; న చ తావ కాలం కరోతి యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం.

తమేనం నిరయపాలా సంవేసేత్వా [సంవేసిత్వా (స్యా. క.) పస్స మ. ని. ౩.౨౬౭] కుఠారీహి [కుధారీహి (స్యా. క.)] తచ్ఛన్తి…పే… తమేనం నిరయపాలా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం గహేత్వా వాసీహి తచ్ఛన్తి. తమేనం నిరయపాలా రథే యోజేత్వా ఆదిత్తాయ పథవియా సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ [సఞ్జోతిభూతాయ (స్యా.)] సారేన్తిపి పచ్చాసారేన్తిపి. తమేనం నిరయపాలా మహన్తం అఙ్గారపబ్బతం ఆదిత్తం సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం ఆరోపేన్తిపి ఓరోపేన్తిపి. తమేనం నిరయపాలా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం గహేత్వా తత్తాయ లోహకుమ్భియా పక్ఖిపన్తి ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ. సో తత్థ ఫేణుద్దేహకం పచ్చతి. సో తత్థ ఫేణుద్దేహకం పచ్చమానో సకిమ్పి ఉద్ధం గచ్ఛతి, సకిమ్పి అధో గచ్ఛతి, సకిమ్పి తిరియం గచ్ఛతి. సో తత్థ దుక్ఖా తిబ్బా ఖరా కటుకా వేదనా వేదేతి; న చ తావ కాలఙ్కరోతి యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీహోతి. ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం.

తమేనం నిరయపాలా మహానిరయే పక్ఖిపన్తి. సో ఖో పన మహానిరయో –

చతుక్కణ్ణో చతుద్వారో, విభత్తో భాగసో మితో;

అయోపాకారపరియన్తో, అయసా పటికుజ్జితో.

తస్స అయోమయా భూమి, జలితా తేజసా యుతా;

సమన్తా యోజనసతం, ఫరిత్వా తిట్ఠతి సబ్బదా.

కదరియాతపనా [కదరియా తాపనా (క.) మహాని. ౧౭౦] ఘోరా, అచ్చిమన్తో దురాసదా;

లోమహంసనరూపా చ, భేస్మా పటిభయా దుఖా.

పురత్థిమాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

డహన్తో పాపకమ్మన్తే, పచ్ఛిమాయ పటిహఞ్ఞతి.

పచ్ఛిమాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

డహన్తో పాపకమ్మన్తే, పురిమాయ పటిహఞ్ఞతి.

దక్ఖిణాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

డహన్తో పాపకమ్మన్తే, ఉత్తరాయ పటిహఞ్ఞతి.

ఉత్తరాయ చ భిత్తియా, అచ్చిక్ఖన్ధో సముట్ఠితో;

డహన్తో పాపకమ్మన్తే, దక్ఖిణాయ పటిహఞ్ఞతి.

హేట్ఠతో చ సముట్ఠాయ, అచ్చిక్ఖన్ధో భయానకో;

డహన్తో పాపకమ్మన్తే, ఛదనస్మిం పటిహఞ్ఞతి.

ఛదనమ్హా సముట్ఠాయ, అచ్చిక్ఖన్ధో భయానకో;

డహన్తో పాపకమ్మన్తే, భూమియం పటిహఞ్ఞతి.

అయోకపాలమాదిత్తం, సన్తత్తం జలితం యథా;

ఏవం అవీచినిరయో, హేట్ఠా ఉపరి పస్సతో.

తత్థ సత్తా మహాలుద్దా, మహాకిబ్బిసకారినో;

అచ్చన్తపాపకమ్మన్తా, పచ్చన్తి న చ మియ్యరే [మీయరే (క.)].

జాతవేదసమో కాయో, తేసం నిరయవాసినం;

పస్స కమ్మానం దళ్హత్తం, న భస్మా హోతి నపి మసి.

పురత్థిమేనపి ధావన్తి, తతో ధావన్తి పచ్ఛిమం;

ఉత్తరేనపి ధావన్తి, తతో ధావన్తి దక్ఖిణం.

యం యం దిసం పధావన్తి, తం తం ద్వారం పిధీయతి;

అభినిక్ఖమితాసా తే, సత్తా మోక్ఖగవేసినో.

న తే తతో నిక్ఖమితుం, లభన్తి కమ్మపచ్చయా;

తేసఞ్చ పాపకమ్మన్తం, అవిపక్కం కతం బహున్తి.

ఏతం భయం దుక్ఖం దోమనస్సం కుతో జాతం? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ జాతం.

యాని చ నేరయికాని దుక్ఖాని యాని చ తిరచ్ఛానయోనికాని దుక్ఖాని యాని చ పేత్తివిసయికాని దుక్ఖాని యాని చ మానుసికాని దుక్ఖాని, తాని కుతో జాతాని కుతో సఞ్జాతాని కుతో నిబ్బత్తాని కుతో అభినిబ్బత్తాని కుతో పాతుభూతాని? తస్స స్నేహపచ్చయా చ నన్దిపచ్చయా చ రాగపచ్చయా చ నన్దిరాగపచ్చయా చ భవన్తి సమ్భవన్తి జాయన్తి సఞ్జాయన్తి నిబ్బత్తన్తి అభినిబ్బత్తన్తి పాతుభవన్తీతి – స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతి.

ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానోతి. స్నేహోతి ద్వే స్నేహా – తణ్హాస్నేహో చ దిట్ఠిస్నేహో చ…పే… అయం తణ్హాస్నేహో…పే… అయం దిట్ఠిస్నేహో. ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానోతి తణ్హాస్నేహో చ దిట్ఠిస్నేహో చ ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో దక్ఖమానో ఓలోకయమానో నిజ్ఝాయమానో ఉపపరిక్ఖమానోతి – ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహా, స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతి;

ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౩. మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో, హాపేతి అత్థం పటిబద్ధచిత్తో [పటిబన్ధచిత్తో (క.)] ;

ఏతం భయం సన్థవే [సన్ధవే (క.)] పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో, హాపేతి అత్థం పటిబద్ధచిత్తోతి. మిత్తాతి ద్వే మిత్తా – అగారికమిత్తో చ అనాగారికమిత్తో [పబ్బజితమిత్తో (క.) ఏవముపరిపి] చ. కతమో అగారికమిత్తో? ఇధేకచ్చో దుద్దదం దదాతి, దుచ్చజం చజతి, దుక్కరం కరోతి, దుక్ఖమం ఖమతి, గుయ్హమస్స ఆచిక్ఖతి, గుయ్హమస్స పరిగూహతి [పరిగుయ్హతి (స్యా. క.)], ఆపదాసు న విజహతి, జీవితమ్పిస్స అత్థాయ పరిచ్చత్తం హోతి, ఖీణే నాతిమఞ్ఞతి – అయం అగారికమిత్తో.

కతమో అనాగారికమిత్తో? ఇధ భిక్ఖు పియో చ హోతి మనాపో చ గరు చ భావనీయో చ వత్తా చ వచనక్ఖమో చ గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చ అట్ఠానే నియోజేతి అధిసీలే సమాదపేతి, చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనానుయోగే సమాదపేతి, చతున్నం సమ్మప్పధానానం…పే… చతున్నం ఇద్ధిపాదానం… పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం… పఞ్చన్నం బలానం… సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం… అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స భావనానుయోగే సమాదపేతి – అయం అనాగారికమిత్తో.

సుహజ్జా వుచ్చన్తి యేహి సహ ఆగమనం ఫాసు గమనం ఫాసు ఠానం ఫాసు నిసజ్జనం [నిసజ్జా (క.)] ఫాసు సయనం ఫాసు ఆలపనం ఫాసు సల్లపనం ఫాసు ఉల్లపనం ఫాసు సముల్లపనం ఫాసు. మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో హాపేతి అత్థన్తి మిత్తే చ సుహజ్జే చ సన్దిట్ఠే చ సమ్భత్తే చ సహాయే చ అనుకమ్పమానో అనుపేక్ఖమానో అనుగణ్హమానో అత్తత్థమ్పి పరత్థమ్పి ఉభయత్థమ్పి హాపేతి, దిట్ఠధమ్మికమ్పి అత్థం హాపేతి, సమ్పరాయికమ్పి అత్థం హాపేతి, పరమత్థమ్పి హాపేతి పహాపేతి పరిహాపేతి పరిధంసేతి పరివజ్జేతి [పరిసజ్జేతి (స్యా.)] అన్తరధాపేతీతి – మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో హాపేతి అత్థం.

పటిబద్ధచిత్తోతి ద్వీహి కారణేహి పటిబద్ధచిత్తో హోతి – అత్తానం వా నీచం ఠపేన్తో పరం ఉచ్చం ఠపేన్తో పటిబద్ధచిత్తో హోతి, అత్తానం వా ఉచ్చం ఠపేన్తో పరం నీచం ఠపేన్తో పటిబద్ధచిత్తో హోతి. కథం అత్తానం నీచం ఠపేన్తో పరం ఉచ్చం ఠపేన్తో పటిబద్ధచిత్తో హోతి? తుమ్హే మే బహూపకారా, అహం తుమ్హే నిస్సాయ లభామి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం. యమ్పి [యేపి (క.) ఏవం చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౫౧] మే అఞ్ఞే దాతుం వా కాతుం వా మఞ్ఞన్తి తుమ్హే నిస్సాయ తుమ్హే సమ్పస్సన్తా. యమ్పి మే పోరాణం మాతాపేత్తికం నామగోత్తం, తమ్పి మే అన్తరహితం. తుమ్హేహి అహం ఞాయామి – అసుకస్స కులుపకో, అసుకాయ కులుపకోతి. ఏవం అత్తానం నీచం ఠపేన్తో పరం ఉచ్చం ఠపేన్తో పటిబద్ధచిత్తో హోతి.

కథం అత్తానం ఉచ్చం ఠపేన్తో పరం నీచం ఠపేన్తో పటిబద్ధచిత్తో హోతి? అహం తుమ్హాకం బహూపకారో, తుమ్హే మం ఆగమ్మ బుద్ధం సరణం గతా, ధమ్మం సరణం గతా, సఙ్ఘం సరణం గతా, పాణాతిపాతా పటివిరతా, అదిన్నాదానా పటివిరతా, కామేసుమిచ్ఛాచారా పటివిరతా, ముసావాదా పటివిరతా, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా పటివిరతా; అహం తుమ్హాకం ఉద్దేసం దేమి, పరిపుచ్ఛం దేమి, ఉపోసథం ఆచిక్ఖామి, నవకమ్మం అధిట్ఠామి. అథ పన తుమ్హే మం ఉజ్ఝిత్వా [పరిచ్చజిత్వా (స్యా.)] అఞ్ఞే సక్కరోథ గరుం కరోథ మానేథ పూజేథాతి. ఏవం అత్తానం ఉచ్చం ఠపేన్తో పరం నీచం ఠపేన్తో పటిబద్ధచిత్తో హోతీతి – మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో, హాపేతి అత్థం పటిబద్ధచిత్తో.

ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానోతి. భయన్తి జాతిభయం జరాభయం బ్యాధిభయం మరణభయం రాజభయం చోరభయం అగ్గిభయం ఉదకభయం అత్తానువాదభయం పరానువాదభయం దణ్డభయం దుగ్గతిభయం ఊమిభయం కుమ్భిలభయం ఆవట్టభయం సుసుమారభయం [సుంసుమారభయం (స్యా.)] ఆజీవికభయం అసిలోకభయం పరిససారజ్జభయం మదనభయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉబ్బేగో ఉత్రాసో. సన్థవేతి ద్వే సన్థవా – తణ్హాసన్థవో చ దిట్ఠిసన్థవో చ…పే… అయం తణ్హాసన్థవో…పే… అయం దిట్ఠిసన్థవో. ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానోతి ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానో దక్ఖమానో ఓలోకయమానో నిజ్ఝాయమానో ఉపపరిక్ఖమానోతి – ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో, హాపేతి అత్థం పటిబద్ధచిత్తో;

ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౪. వంసో విసాలోవ యథా విసత్తో,పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;

వంసక్కళీరోవ [వంసే కళీరోవ (క.)] అసజ్జమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

వంసో విసాలోవ యథా విసత్తోతి వంసో వుచ్చతి వేళుగుమ్బో. యథా వేళుగుమ్బస్మిం పోరాణకా వంసా సత్తా [వేళుగుమ్బస్మిం కణ్టకా జటితా సంసిబ్బితా (స్యా.)] విసత్తా ఆసత్తా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధా, ఏవమేవ విసత్తికా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ నన్దిరాగో చిత్తస్స సారాగో ఇచ్ఛా ముచ్ఛా అజ్ఝోసానం గేధో పలిగేధో సఙ్గో పఙ్కో ఏజా మాయా జనికా సఞ్జననీ సిబ్బినీ జాలినీ సరితా విసత్తికా సుత్తం విసటా ఆయూహనీ దుతియా పణిధి భవనేత్తి వనం వనథో సన్థవో సినేహో అపేక్ఖా పటిబన్ధు ఆసా ఆసీసనా ఆసీసితత్తం రూపాసా సద్దాసా గన్ధాసా రసాసా ఫోట్ఠబ్బాసా లాభాసా ధనాసా పుత్తాసా జీవితాసా జప్పా పజప్పా అభిజప్పా జప్పనా జప్పితత్తం లోలుప్పం లోలుప్పాయనా లోలుప్పాయితత్తం పుచ్ఛఞ్జికతా సాధుకమ్యతా అధమ్మరాగో విసమలోభో నికన్తి నికామనా పత్థనా పిహనా సమ్పత్థనా కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా రూపతణ్హా అరూపతణ్హా నిరోధతణ్హా రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా ఓఘో యోగో గన్థో ఉపాదానం ఆవరణం నీవరణం ఛదనం బన్ధనం ఉపక్కిలేసో అనుసయో పరియుట్ఠానం లతా వేవిచ్ఛం దుక్ఖమూలం దుక్ఖనిదానం దుక్ఖప్పభవో మారపాసో మారబళిసం మారవిసయో మారనివాసో మారబన్ధనం తణ్హానదీ తణ్హాజాలం తణ్హాగద్దులం తణ్హాసముద్దో అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం.

విసత్తికాతి కేనట్ఠేన విసత్తికా? విసాలాతి విసత్తికా విసతాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసమాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసంహరతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా, విసపరిభోగాతి విసత్తికా. విసాలా వా పన తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే కులే గణే ఆవాసే లాభే యసే పసంసాయ సుఖే చీవరే పిణ్డపాతే సేనాసనే గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే కామధాతుయా రూపధాతుయా అరూపధాతుయా కామభవే రూపభవే అరూపభవే సఞ్ఞాభవే అసఞ్ఞాభవే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే ఏకవోకారభవే చతువోకారభవే పఞ్చవోకారభవే అతీతే అనాగతే పచ్చుప్పన్నే దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు విసతా విత్థతాతి – విసత్తికాతి – వంసో విసాలోవ యథా విసత్తో.

పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖాతి. పుత్తాతి చత్తారో పుత్తా – అత్రజో పుత్తో, ఖేత్తజో పుత్తో, దిన్నకో పుత్తో, అన్తేవాసికో పుత్తో. దారా వుచ్చన్తి భరియాయో. అపేక్ఖా వుచ్చన్తి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలన్తి – పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా.

వంసక్కళీరోవ అసజ్జమానోతి వంసో వుచ్చతి వేళుగుమ్బో. యథా వేళుగుమ్బస్మిం తరుణకా కళీరకా [తరుణకళీరా (స్యా.)] అసత్తా అలగ్గా అగధితా [అపలివేట్ఠితా (స్యా.)] అపలిబుద్ధా నిక్ఖన్తా నిస్సటా విప్పముత్తా ఏవమేవ. సజ్జాతి ద్వే సజ్జనా – తణ్హాసజ్జనా చ దిట్ఠిసజ్జనా చ…పే… అయం తణ్హాసజ్జనా…పే… అయం దిట్ఠిసజ్జనా. తస్స పచ్చేకసమ్బుద్ధస్స తణ్హాసజ్జనా పహీనా, దిట్ఠిసజ్జనా పటినిస్సట్ఠా. తణ్హాసజ్జనాయ పహీనత్తా దిట్ఠిసజ్జనాయ పటినిస్సట్ఠత్తా సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో రూపే న సజ్జతి సద్దే న సజ్జతి గన్ధే న సజ్జతి రసే న సజ్జతి ఫోట్ఠబ్బే న సజ్జతి కులే…పే… గణే… ఆవాసే… లాభే… యసే… పసంసాయ… సుఖే… చీవరే… పిణ్డపాతే… సేనాసనే… గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే… కామధాతుయా… రూపధాతుయా… అరూపధాతుయా… కామభవే… రూపభవే… అరూపభవే… సఞ్ఞాభవే… అసఞ్ఞాభవే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే… ఏకవోకారభవే… చతువోకారభవే… పఞ్చవోకారభవే… అతీతే… అనాగతే… పచ్చుప్పన్నే… దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు న సజ్జతి న గణ్హాతి న బజ్ఝతి న పలిబజ్ఝతి న ముచ్ఛతి; నిక్ఖన్తో నిస్సటో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతీతి – వంసక్కళీరోవ అసజ్జమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘వంసో విసాలోవ యథా విసత్తో, పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;

వంసక్కళీరోవ అసజ్జమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౫. మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో [అబన్ధో (స్యా. క.)], యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ;

విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో, యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయాతి. మిగోతి ద్వే మిగా – ఏణిమిగో చ పసదమిగో చ. యథా ఆరఞ్ఞికో [ఆరఞ్ఞకో (స్యా. క.)] మిగో అరఞ్ఞే పవనే చరమానో [అరఞ్ఞే వసమానో (స్యా.)] విస్సత్థో గచ్ఛతి విస్సత్థో తిట్ఠతి విస్సత్థో నిసీదతి విస్సత్థో సేయ్యం కప్పేతి.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికో మిగో అరఞ్ఞే పవనే చరమానో విస్సత్థో గచ్ఛతి విస్సత్థో తిట్ఠతి విస్సత్థో నిసీదతి విస్సత్థో సేయ్యం కప్పేతి. తం కిస్స హేతు? అనాపాథగతో, భిక్ఖవే, లుద్దస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం [పరం (క.) మ. ని. ౧.౨౭౧] వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో చ సమ్పజానో సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’, తిణ్ణో లోకే విసత్తికం. సో విస్సత్థో గచ్ఛతి విస్సత్థో తిట్ఠతి విస్సత్థో నిసీదతి విస్సత్థో సేయ్యం కప్పేతి. తం కిస్స హేతు? అనాపాథగతో, భిక్ఖవే, పాపిమతో’’తి – మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో, యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ.

విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానోతి. విఞ్ఞూతి పణ్డితో పఞ్ఞవా బుద్ధిమా ఞాణీ విభావీ మేధావీ. నరోతి సత్తో మాణవో పోసో పుగ్గలో జీవో జాగు జన్తు ఇన్దగు మనుజో. సేరీతి ద్వే సేరీ – ధమ్మోపి సేరీ పుగ్గలోపి సేరీ. కతమో ధమ్మో సేరీ? చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో – అయం ధమ్మో సేరీ. కతమో పుగ్గలో సేరీ? యో ఇమినా సేరినా ధమ్మేన సమన్నాగతో, సో వుచ్చతి పుగ్గలో సేరీ. విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానోతి విఞ్ఞూ నరో సేరితం ధమ్మం పేక్ఖమానో, దక్ఖమానో ఓలోకయమానో నిజ్ఝాయమానో ఉపపరిక్ఖమానోతి – విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో, యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ;

విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౬. ఆమన్తనా హోతి సహాయమజ్ఝే,వాసే ఠానే గమనే చారికాయ;

అనభిజ్ఝితం సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

ఆమన్తనా హోతి సహాయమజ్ఝే, వాసే ఠానే గమనే చారికాయాతి సహాయా వుచ్చన్తి యేహి సహ ఆగమనం ఫాసు గమనం ఫాసు గమనాగమనం ఫాసు ఠానం ఫాసు నిసజ్జనం ఫాసు సయనం ఫాసు ఆలపనం ఫాసు సల్లపనం ఫాసు ఉల్లపనం ఫాసు సముల్లపనం ఫాసు. ఆమన్తనా హోతి సహాయమజ్ఝే, వాసే ఠానే గమనే చారికాయాతి సహాయమజ్ఝే వాసేపి ఠానేపి గమనేపి చారికాయపి అత్తత్థమన్తనా పరత్థమన్తనా ఉభయత్థమన్తనా దిట్ఠధమ్మికత్థమన్తనా సమ్పరాయికత్థమన్తనా పరమత్థమన్తనా [ఉభయత్థమన్తనా (క.)] తి – ఆమన్తనా హోతి సహాయమజ్ఝే, వాసే ఠానే గమనే చారికాయ.

అనభిజ్ఝితం సేరితం పేక్ఖమానోతి అనభిజ్ఝితం ఏతం వత్థు బాలానం అసప్పురిసానం తిత్థియానం తిత్థయసావకానం, యదిదం – భణ్డుకాసాయవత్థవసనతా. అభిజ్ఝితం ఏతం వత్థు పణ్డితానం సప్పురిసానం బుద్ధసావకానం పచ్చేకబుద్ధానం, యదిదం – భణ్డుకాసాయవత్థవసనతా. సేరీతి ద్వే సేరీ – ధమ్మోపి సేరీ పుగ్గలోపి సేరీ. కతమో ధమ్మో సేరీ? చత్తారో సతిపట్ఠానా …పే… అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో – అయం ధమ్మో సేరీ. కతమో పుగ్గలో సేరీ? యో ఇమినా సేరినా ధమ్మేన సమన్నాగతో, సో వుచ్చతి పుగ్గలో సేరీ. అనభిజ్ఝితం సేరితం పేక్ఖమానోతి సేరితం ధమ్మం పేక్ఖమానో దక్ఖమానో ఓలోకయమానో నిజ్ఝాయమానో ఉపపరిక్ఖమానోతి – అనభిజ్ఝితం సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘ఆమన్తనా హోతి సహాయమజ్ఝే, వాసే ఠానే గమనే చారికాయ;

అనభిజ్ఝితం సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౭. ఖిడ్డా [ఖిట్టా (క.)] రతీ హోతి సహాయమజ్ఝే,పుత్తేసు చ విపులం హోతి పేమం;

పియవిప్పయోగం [విప్పయోగమ్పి (క.)] విజిగుచ్ఛమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

ఖిడ్డా రతీ హోతి సహాయమజ్ఝేతి. ఖిడ్డాతి ద్వే ఖిడ్డా – కాయికా చ ఖిడ్డా వాచసికా చ ఖిడ్డా. కతమా కాయికా ఖిడ్డా? హత్థీహిపి కీళన్తి, అస్సేహిపి కీళన్తి, రథేహిపి కీళన్తి, ధనూహిపి కీళన్తి, థరూహిపి కీళన్తి, అట్ఠపదేహిపి కీళన్తి, దసపదేహిపి కీళన్తి, ఆకాసేపి కీళన్తి, పరిహారపథేపి కీళన్తి, సన్తికాయపి కీళన్తి, ఖలికాయపి కీళన్తి, ఘటికాయపి కీళన్తి, సలాకహత్థేనపి కీళన్తి, అక్ఖేనపి కీళన్తి, పఙ్గచీరేనపి కీళన్తి, వఙ్కకేనపి కీళన్తి, మోక్ఖచికాయపి కీళన్తి, చిఙ్గులకేనపి కీళన్తి, పత్తాళ్హకేనపి కీళన్తి, రథకేనపి కీళన్తి, ధనుకేనపి కీళన్తి, అక్ఖరికాయపి కీళన్తి, మనేసికాయపి కీళన్తి, యథావజ్జేనపి కీళన్తి. అయం కాయికా ఖిడ్డా.

కతమా వాచసికా ఖిడ్డా? ముఖభేరికం ముఖాలమ్బరం ముఖడిణ్డిమకం [ముఖదేణ్డిమకం (స్యా.), ముఖదిన్దిమకం (క.)] ముఖచలిమకం ముఖకేరకం [ముఖభేరుకం (స్యా.)] ముఖదద్దరికం నాటకం లాసం గీతం దవకమ్మం. అయం వాచసికా ఖిడ్డా.

రతీతి అనుక్కణ్ఠితాధివచనమేతం రతీతి. సహాయా వుచ్చన్తి యేహి సహ ఆగమనం ఫాసు గమనం ఫాసు గమనాగమనం ఫాసు ఠానం ఫాసు నిసజ్జనం ఫాసు సయనం ఫాసు ఆలపనం ఫాసు సల్లపనం ఫాసు ఉల్లపనం ఫాసు సముల్లపనం ఫాసు. ఖిడ్డా రతీ హోతి సహాయమజ్ఝేతి ఖిడ్డా చ రతి చ సహాయమజ్ఝే హోతీతి – ఖిడ్డా రతీ హోతి సహాయమజ్ఝే.

పుత్తేసు చ విపులం హోతి పేమన్తి. పుత్తాతి చత్తారో పుత్తా – అత్రజో పుత్తో, ఖేత్తజో పుత్తో, దిన్నకో పుత్తో, అన్తేవాసికో పుత్తో. పుత్తేసు చ విపులం హోతిం పేమన్తి పుత్తేసు చ అధిమత్తం హోతి పేమన్తి – పుత్తేసు చ విపులం హోతి పేమం.

పియవిప్పయోగం విజిగుచ్ఛమానోతి ద్వే పియా – సత్తా వా సఙ్ఖారా వా. కతమే సత్తా పియా? ఇధ యస్స తే హోన్తి అత్థకామా హితకామా ఫాసుకామా యోగక్ఖేమకామా మాతా వా పితా వా భాతా వా భగినీ వా పుత్తో వా ధీతా వా మిత్తా వా అమచ్చా వా ఞాతీ వా సాలోహితా వా, ఇమే సత్తా పియా.

కతమే సఙ్ఖారా పియా? మనాపికా రూపా మనాపికా సద్దా మనాపికా గన్ధా మనాపికా రసా మనాపికా ఫోట్ఠబ్బా, ఇమే సఙ్ఖారా పియా. పియవిప్పయోగం విజిగుచ్ఛమానోతి పియానం విప్పయోగం విజిగుచ్ఛమానో అట్టియమానో హరాయమానోతి – పియవిప్పయోగం విజిగుచ్ఛమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో –

‘‘ఖిడ్డా రతీ హోతి సహాయమజ్ఝే, పుత్తేసు చ విపులం హోతి పేమం;

పియవిప్పయోగం విజిగుచ్ఛమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

౧౨౮. చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి,సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన;

పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీ, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతీతి. చాతుద్దిసోతి సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన [అబ్యాపజ్ఝేన (స్యా.) పస్స దీ. ని. ౩.౩౦౮] ఫరిత్వా విహరతి. కరుణాసహగతేన…పే… ముదితాసహగతేన…పే… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం…పే… అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతీతి మేత్తాయ భావితత్తా యే పురత్థిమాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా [అప్పటికులా (బహూసు)] హోన్తి, యే దక్ఖిణాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే పచ్ఛిమాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే ఉత్తరాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే పురత్థిమాయ అనుదిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే దక్ఖిణాయ అనుదిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే పచ్ఛిమాయ అనుదిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే ఉత్తరాయ అనుదిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే హేట్ఠిమాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే ఉపరిమాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి, యే దిసాసు విదిసాసు సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి; కరుణాయ భావితత్తా ముదితాయ భావితత్తా ఉపేక్ఖాయ భావితత్తా యే పురత్థిమాయ దిసాయ సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తి…పే… యే దిసాసు విదిసాసు సత్తా తే అప్పటికూలా హోన్తీతి – చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి.

సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేనాతి సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన చీవరేన, ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, న చ చీవరహేతు అనేసనం అప్పతిరూపం [అప్పటిరూపం (స్యా.)] ఆపజ్జతి. అలద్ధా చ చీవరం న పరితస్సతి, లద్ధా చ చీవరం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝాపసన్నో [అనజ్ఝోపన్నో (స్యా.)] ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. తాయ చ పన ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా నేవత్తానుక్కంసేతి న పరం వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖో అనలసో సమ్పజానో పతిస్సతో, అయం వుచ్చతి పచ్చేకసమ్బుద్ధో పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితో. సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేన…పే…

సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన సేనాసనేన…పే… సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన, ఇతరీతరగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ, న చ గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారహేతు అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జతి. అలద్ధా చ గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం న పరితస్సతి. లద్ధా చ గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝాపన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతి. తాయ చ ఇతరీతరగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారసన్తుట్ఠియా నేవత్తానుక్కంసేతి న పరం వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖో అనలసో సమ్పజానో పతిస్సతో, అయం వుచ్చతి పచ్చేకసమ్బుద్ధో పోరాణే అగ్గఞ్ఞే అరియవంసే ఠితోతి – సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన.

పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీతి. పరిస్సయాతి ద్వే పరిస్సయా – పాకటపరిస్సయా చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా చ. కతమే పాకటపరిస్సయా? సీహా బ్యగ్ఘా దీపీ అచ్ఛా తరచ్ఛా కోకా మహింసా [గోమహిసా (స్యా.) మహాని. ౫] హత్థీ అహీ విచ్ఛికా సతపదీ, చోరా వా అస్సు మానవా వా కతకమ్మా వా అకతకమ్మా వా, చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో కాసో సాసో పినాసో డాహో జరో కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా వితచ్ఛికా లోహితపిత్తం మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా, పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా, సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సా ఇతి వా. ఇమే వుచ్చన్తి పాకటపరిస్సయా.

కతమే పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా? కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం కామచ్ఛన్దనీవరణం బ్యాపాదనీవరణం థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం విచికిచ్ఛానీవరణం రాగో దోసో మోహో కోధో ఉపనాహో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో మానో అతిమానో మదో పమాదో, సబ్బే కిలేసా సబ్బే దుచ్చరితా సబ్బే దరథా సబ్బే పరిళాహా సబ్బే సన్తాపా సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా. ఇమే వుచ్చన్తి పటిచ్ఛన్నపరిస్సయా.

పరిస్సయాతి కేనట్ఠేన పరిస్సయా? పరిసహన్తీతి పరిస్సయా, పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా, తత్రాసయాతి పరిస్సయా. కథం పరిసహన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా తం పుగ్గలం సహన్తి పరిసహన్తి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరన్తి పరియాదియన్తి మద్దన్తి. ఏవం పరిసహన్తీతి – పరిస్సయా.

కథం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరిస్సయా? తే పరిస్సయా కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. కతమేసం కుసలానం ధమ్మానం? సమ్మాపటిపదాయ అనులోమపటిపదాయ అపచ్చనీకపటిపదాయ అన్వత్థపటిపదాయ ధమ్మానుధమ్మపటిపదాయ సీలేసు పరిపూరకారితాయ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ జాగరియానుయోగస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనానుయోగస్స, చతున్నం సమ్మప్పధానానం… చతున్నం ఇద్ధిపాదానం… పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం… పఞ్చన్నం బలానం… సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం… అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స భావనానుయోగస్స – ఇమేసం కుసలానం ధమ్మానం అన్తరాయాయ పరిహానాయ సంవత్తన్తి. ఏవం పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి – పరిస్సయా.

కథం తత్రాసయాతి పరిస్సయా? తత్థేతే [తత్ర తే (క.)] పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయా. యథా బిలే బిలాసయా పాణా సయన్తి, దకే దకాసయా [ఉదకే ఉదకాసయా (స్యా.)] పాణా సయన్తి, వనే వనాసయా పాణా సయన్తి, రుక్ఖే రుక్ఖాసయా పాణా సయన్తి; ఏవమేవ తత్థేతే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి అత్తభావసన్నిస్సయాతి. ఏవమ్పి తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సాన్తేవాసికో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జన్తి యే పాపకా అకుసలా ధమ్మా, సరసఙ్కప్పా సంఞ్ఞోజనీయా [సఞ్ఞోజనికా (క.)], త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాస్సవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాన్తేవాసికో వుచ్చతి. తేన సముదాచరేన సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జన్తి యే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సరసఙ్కప్పా సంయోజనీయా, త్యస్స అన్తో వసన్తి అన్వాస్సవన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాన్తేవాసికోతి వుచ్చతి. తేన సముదాచరేన సముదాచరన్తి నం పాపకా అకుసలా ధమ్మాతి. తస్మా సాచరియకోతి వుచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సాన్తేవాసికో సాచరియకో దుక్ఖం న ఫాసు విహరతీ’’తి. ఏవమ్పి, తత్రాసయాతి – పరిస్సయా.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అన్తరామలా అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా. కతమే తయో? లోభో, భిక్ఖవే, అన్తరామలో [అన్తరామలం (స్యా. క.) పస్స ఇతివు. ౮౮] అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో, దోసో, భిక్ఖవే…పే… మోహో, భిక్ఖవే, అన్తరామలో అన్తరాఅమిత్తో అన్తరాసపత్తో అన్తరావధకో అన్తరాపచ్చత్థికో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, తయో అన్తరామలా అన్తరాఅమిత్తా అన్తరాసపత్తా అన్తరావధకా అన్తరాపచ్చత్థికా’’తి.

అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం.

అనత్థజననో దోసో, దోసో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

దుట్ఠో అత్థం న జానాతి, దుట్ఠో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం దోసో సహతే నరం.

అనత్థజననో మోహో, మోహో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.