౪. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో

౧౮. పుచ్ఛామి తం భగవా బ్రూహి మేతం, [ఇచ్చాయస్మా మేత్తగూ]

మఞ్ఞామి తం వేదగూ భావితత్తం;

కుతో ను దుక్ఖా సముదాగతా ఇమే, యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా.

పుచ్ఛామి తం భగవా బ్రూహి మేతన్తి. పుచ్ఛామీతి తిస్సో పుచ్ఛా – అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా. కతమా అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతత్థాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – అయం అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా.

కతమా దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం. అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – అయం దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛా.

కతమా విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి? సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – అయం విమతిచ్ఛేదనా పుచ్ఛా. ఇమా తిస్సో పుచ్ఛా.

అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – మనుస్సపుచ్ఛా, అమనుస్సపుచ్ఛా, నిమ్మితపుచ్ఛా. కతమా మనుస్సపుచ్ఛా? మనుస్సా బుద్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, భిక్ఖూ పుచ్ఛన్తి, భిక్ఖునియో పుచ్ఛన్తి, ఉపాసకా పుచ్ఛన్తి, ఉపాసికాయో పుచ్ఛన్తి, రాజానో పుచ్ఛన్తి ఖత్తియా పుచ్ఛన్తి, బ్రాహ్మణా పుచ్ఛన్తి, వేస్సా పుచ్ఛన్తి, సుద్దా పుచ్ఛన్తి, గహట్ఠా పుచ్ఛన్తి, పబ్బజితా పుచ్ఛన్తి – అయం మనుస్సపుచ్ఛా.

కతమా అమనుస్సపుచ్ఛా? అమనుస్సా బుద్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, నాగా పుచ్ఛన్తి, సుపణ్ణా పుచ్ఛన్తి, యక్ఖా పుచ్ఛన్తి, అసురా పుచ్ఛన్తి, గన్ధబ్బా పుచ్ఛన్తి, మహారాజానో పుచ్ఛన్తి, ఇన్దా పుచ్ఛన్తి, బ్రహ్మా పుచ్ఛన్తి, దేవా పుచ్ఛన్తి – అయం అమనుస్సపుచ్ఛా.

కతమా నిమ్మితపుచ్ఛా? భగవా రూపం అభినిమ్మినాతి మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గం అహీనిన్ద్రియం. సో నిమ్మితో బుద్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. భగవా విసజ్జేతి. అయం నిమ్మితపుచ్ఛా. ఇమా తిస్సో పుచ్ఛా.

అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అత్తత్థపుచ్ఛా, పరత్థపుచ్ఛా, ఉభయత్థపుచ్ఛా…పే… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – దిట్ఠధమ్మికత్థపుచ్ఛా, సమ్పరాయికత్థపుచ్ఛా, పరమత్థపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అనవజ్జత్థపుచ్ఛా, నిక్కిలేసత్థపుచ్ఛా, వోదానత్థపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అతీతపుచ్ఛా, అనాగతపుచ్ఛా, పచ్చుప్పన్నపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – అజ్ఝత్తపుచ్ఛా, బహిద్ధాపుచ్ఛా, అజ్ఝత్తబహిద్ధాపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – కుసలపుచ్ఛా, అకుసలపుచ్ఛా, అబ్యాకతపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – ఖన్ధపుచ్ఛా, ధాతుపుచ్ఛా ఆయతనపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – సతిపట్ఠానపుచ్ఛా, సమ్మప్పధానపుచ్ఛా, ఇద్ధిపాదపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – ఇన్ద్రియపుచ్ఛా, బలపుచ్ఛా, బోజ్ఝఙ్గపుచ్ఛా… అపరాపి తిస్సో పుచ్ఛా – మగ్గపుచ్ఛా, ఫలపుచ్ఛా, నిబ్బానపుచ్ఛా….

పుచ్ఛామి తన్తి పుచ్ఛామి తం యాచామి తం అజ్ఝేసామి తం పసాదేమి తం ‘‘కథయస్సు మే’’తి పుచ్ఛామి తం. భగవాతి గారవాధివచనమేతం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి – యదిదం భగవాతి. బ్రూహి మేతన్తి బ్రూహి ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – పుచ్ఛామి తం భగవా బ్రూహి మేతం.

ఇచ్చాయస్మా మేత్తగూతి ఇచ్చాతి పదసన్ధి…పే… ఇచ్చాయస్మా మేత్తగూ.

మఞ్ఞామి తం వేదగూ భావితత్తన్తి. వేదగూతి తం మఞ్ఞామి, భావితత్తోతి తం మఞ్ఞామి, ఏవం జానామి, ఏవం ఆజానామి ఏవం పటిజానామి ఏవం పటివిజ్ఝామి. వేదగూ భావితత్తోతి కథఞ్చ భగవా వేదగూ? వేదా వుచ్చన్తి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం…పే… ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీమంసా విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠి. భగవా తేహి వేదేహి జాతిజరామరణస్స అన్తగతో అన్తప్పత్తో కోటిగతో కోటిప్పత్తో పరియన్తగతో పరియన్తప్పత్తో వోసానగతో వోసానప్పత్తో తాణగతో తాణప్పత్తో లేణగతో లేణప్పత్తో సరణగతో సరణప్పత్తో అభయగతో అభయప్పత్తో అచ్చుతగతో అచ్చుతప్పత్తో అమతగతో అమతప్పత్తో నిబ్బానగతో నిబ్బానప్పత్తో. వేదానం వా అన్తగతోతి వేదగూ; వేదేహి వా అన్తగతోతి వేదగూ; సత్తన్నం వా ధమ్మానం విదితత్తా వేదగూ; సక్కాయదిట్ఠి విదితా హోతి, విచికిచ్ఛా విదితా హోతి, సీలబ్బతపరామాసో విదితో హోతి, రాగో దోసో మోహో మానో విదితో హోతి, విదితాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.

వేదాని విచేయ్య కేవలాని, [సభియాతి భగవా]

సమణానం యానీధత్థి [యాని పత్థి (స్యా.), యాని అత్థి (క.) సు. ని. ౫౩౪] బ్రాహ్మణానం;

సబ్బవేదనాసు వీతరాగో;

సబ్బం వేదమతిచ్చ వేదగూ సోతి.

ఏవం భగవా వేదగూ.

కథం భగవా భావితత్తో? భగవా భావితకాయో భావితసీలో భావితచిత్తో భావితపఞ్ఞో భావితసతిపట్ఠానో భావితసమ్మప్పధానో భావితఇద్ధిపాదో భావితఇన్ద్రియో భావితబలో భావితబోజ్ఝఙ్గో భావితమగ్గో, పహీనకిలేసో పటివిద్ధాకుప్పో సచ్ఛికతనిరోధో. దుక్ఖం తస్స పరిఞ్ఞాతం, సముదయో పహీనో, మగ్గో భావితో, నిరోధో సచ్ఛికతో, అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, పరిఞ్ఞేయ్యం పరిఞ్ఞాతం, పహాతబ్బం పహీనం, భావేతబ్బం భావితం, సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతం, అపరిత్తో మహన్తో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుప్పరియోగాళ్హో బహురతనో సాగరూపమో [సాగరసమో (క.)] ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతో హోతి.

చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో; ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. సోతేన సద్దం సుత్వా, ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా, జివ్హాయ రసం సాయిత్వా, కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా, మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నేవ సుమనో హోతి న దుమ్మనో; ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో.

చక్ఖునా రూపం దిస్వా మనాపం రూపం నాభిగిజ్ఝతి నాభిహంసతి [నాభిపిహయతి (స్యా.) మహాని. ౯౦] న రాగం జనేతి. తస్స ఠితోవ కాయో హోతి, ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. చక్ఖునా ఖో పనేవ రూపం దిస్వా అమనాపం న మఙ్కు హోతి అప్పతిట్ఠితచిత్తో [అప్పతిట్ఠీనచిత్తో (స్యా.)] అలీనమనసో [ఆదినమనసో (స్యా.) మహాని. ౯౦] అబ్యాపన్నచేతసో. తస్స ఠితోవ కాయో హోతి ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మనాపం నాభిగిజ్ఝతి నాభిహంసతి న రాగం జనేతి. తస్స ఠితోవ కాయో హోతి ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. మనసాయేవ ఖో పన ధమ్మం విఞ్ఞాయ అమనాపం న మఙ్కు హోతి. అప్పతిట్ఠితచిత్తో అలీనమనసో అబ్యాపన్నచేతసో తస్స ఠితోవ కాయో హోతి ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం.

చక్ఖునా రూపం దిస్వా మనాపామనాపేసు రూపేసు ఠితోవ కాయో హోతి ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ మనాపామనాపేసు ధమ్మేసు ఠితోవ కాయో హోతి ఠితం చిత్తం అజ్ఝత్తం సుసణ్ఠితం సువిముత్తం.

చక్ఖునా రూపం దిస్వా రజనీయే న రజ్జతి, దుస్సనీయే [దోసనీయే (స్యా. క.) మహాని. ౯౦] న దుస్సతి, మోహనీయే న ముయ్హతి, కోపనీయే న కుప్పతి, మదనీయే న మజ్జతి, కిలేసనీయే న కిలిస్సతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ రజనీయే న రజ్జతి, దుస్సనీయే న దుస్సతి, మోహనీయే న ముయ్హతి, కోపనీయే న కుప్పతి, మదనీయే న మజ్జతి, కిలేసనీయే న కిలిస్సతి.

దిట్ఠే దిట్ఠమత్తో, సుతే సుతమత్తో, ముతే ముతమత్తో, విఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతమత్తో. దిట్ఠే న లిమ్పతి, సుతే న లిమ్పతి, ముతే న లిమ్పతి, విఞ్ఞాతే న లిమ్పతి. దిట్ఠే అనూపయో [అనుపయో (స్యా.), అనుసయో (క.) మహాని. ౯౦] అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతి. సుతే…పే… ముతే … విఞ్ఞాతే అనూపయో [అనుపయో (స్యా.), అనుసయో (క.) మహాని. ౯౦] అనపాయో అనిస్సితో అప్పటిబద్ధో విప్పముత్తో విసఞ్ఞుత్తో విమరియాదికతేన చేతసా విహరతి.

సంవిజ్జతి భగవతో చక్ఖు, పస్సతి భగవా చక్ఖునా రూపం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా. సంవిజ్జతి భగవతో సోతం, సుణాతి భగవా సోతేన సద్దం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా. సంవిజ్జతి భగవతో ఘానం, ఘాయతి భగవా ఘానేన గన్ధం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా. సంవిజ్జతి భగవతో జివ్హా, సాయతి భగవా జివ్హాయ రసం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా. సంవిజ్జతి భగవతో కాయో, ఫుసతి భగవా కాయేన ఫోట్ఠబ్బం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా. సంవిజ్జతి భగవతో మనో, విజానాతి భగవా మనసా ధమ్మం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా.

చక్ఖు రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదితం, తం భగవతో [భగవతా (స్యా.) మహాని. ౯౦] దన్తం గుత్తం రక్ఖితం సంవుతం; తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. సోతం సద్దారామం సద్దరతం…పే… ఘానం గన్ధారామం గన్ధరతం… జివ్హా రసారామా రసరతా రససమ్ముదితా, సా భగవతో దన్తా గుత్తా రక్ఖితా సంవుతా; తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి. కాయో ఫోట్ఠబ్బారామో ఫోట్ఠబ్బరతో ఫోట్ఠబ్బసమ్ముదితో… మనో ధమ్మారామో ధమ్మరతో ధమ్మసమ్ముదితో, సో భగవతో దన్తో గుత్తో రక్ఖితో సంవుతో; తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి –

‘‘దన్తం నయన్తి సమితిం, దన్తం రాజాభిరూహతి;

దన్తో సేట్ఠో మనుస్సేసు, యోతివాక్యం తితిక్ఖతి.

‘‘వరమస్సతరా దన్తా, ఆజానీయా చ [ఆజానియావ (స్యా.) ధ. ప. ౩౨౨] సిన్ధవా;

కుఞ్జరా చ [కుఞ్జరావ (స్యా.)] మహానాగా, అత్తదన్తో తతో వరం.

‘‘న హి ఏతేహి యానేహి, గచ్ఛేయ్య అగతం దిసం;

యథాత్తనా సుదన్తేన, దన్తో దన్తేన గచ్ఛతి.

‘‘విధాసు న వికమ్పన్తి, విప్పముత్తా పునబ్భవా;

దన్తభూమిం అనుప్పత్తా, తే లోకే విజితావినో.

‘‘యస్సిన్ద్రియాని భావితాని, అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ సబ్బలోకే;

నిబ్బిజ్ఝ ఇమం పరఞ్చ లోకం, కాలం కఙ్ఖతి భావితో స దన్తో’’తి [సుదన్తోతి (స్యా.) సు. ని. ౫౨౧; మహాని. ౯౦].

ఏవం భగవా భావితత్తోతి.

మఞ్ఞామి తం వేదగూ భావితత్తం, కుతో ను దుక్ఖా సముదాగతా ఇమేతి. కుతో నూతి సంసయపుచ్ఛా విమతిపుచ్ఛా ద్వేళ్హకపుచ్ఛా అనేకంసపుచ్ఛా – ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి – కుతో ను. దుక్ఖాతి జాతిదుక్ఖం, జరాదుక్ఖం, బ్యాధిదుక్ఖం, మరణదుక్ఖం, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం, బ్యసనం దుక్ఖం, నేరయికం దుక్ఖం, తిరచ్ఛానయోనికం దుక్ఖం, పేత్తివిసయికం దుక్ఖం, మానుసికం దుక్ఖం, గబ్భోక్కన్తిమూలకం దుక్ఖం, గబ్భట్ఠితిమూలకం దుక్ఖం, గబ్భవుట్ఠానమూలకం దుక్ఖం, జాతస్సూపనిబన్ధకం దుక్ఖం, జాతస్స పరాధేయ్యకం దుక్ఖం, అత్తూపక్కమం దుక్ఖం, పరూపక్కమం దుక్ఖం, దుక్ఖదుక్ఖం, సఙ్ఖారదుక్ఖం, విపరిణామదుక్ఖం, చక్ఖురోగో సోతరోగో ఘానరోగో జివ్హారోగో కాయరోగో సీసరోగో కణ్ణరోగో ముఖరోగో దన్తరోగో కాసో సాసో పినాసో డాహో జరో కుచ్ఛిరోగో ముచ్ఛా పక్ఖన్దికా సూలా విసూచికా కుట్ఠం గణ్డో కిలాసో సోసో అపమారో దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రఖసా వితచ్ఛికా లోహితపిత్తం మధుమేహో అంసా పిళకా భగన్దలా పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా వాతసముట్ఠానా ఆబాధా సన్నిపాతికా ఆబాధా ఉతుపరిణామజా ఆబాధా విసమపరిహారజా ఆబాధా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధా సీతం ఉణ్హం జిఘచ్ఛా పిపాసా ఉచ్చారో పస్సావో డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం దుక్ఖం, మాతుమరణం దుక్ఖం, పితుమరణం దుక్ఖం, భాతుమరణం దుక్ఖం, భగినిమరణం దుక్ఖం, పుత్తమరణం దుక్ఖం, ధీతుమరణం దుక్ఖం, ఞాతిబ్యసనం దుక్ఖం, రోగబ్యసనం దుక్ఖం, భోగబ్యసనం దుక్ఖం, సీలబ్యసనం దుక్ఖం, దిట్ఠిబ్యసనం దుక్ఖం; యేసం ధమ్మానం ఆదితో సముదాగమనం పఞ్ఞాయతి, అత్థఙ్గమతో నిరోధో పఞ్ఞాయతి, కమ్మసన్నిస్సితో విపాకో, విపాకసన్నిస్సితం కమ్మం, నామసన్నిస్సితం రూపం, రూపసన్నిస్సితం నామం, జాతియా అనుగతం, జరాయ అనుసటం, బ్యాధినా అభిభూతం, మరణేన అబ్భాహతం, దుక్ఖే పతిట్ఠితం, అతాణం అలేణం అసరణం అసరణీభూతం – ఇమే వుచ్చన్తి దుక్ఖా. ఇమే దుక్ఖా కుతో సముదాగతా కుతో జాతా కుతో సఞ్జాతా కుతో నిబ్బత్తా కుతో అభినిబ్బత్తా కుతో పాతుభూతా కింనిదానా కింసముదయా కింజాతికా కింపభవాతి, ఇమేసం దుక్ఖానం మూలం పుచ్ఛతి హేతుం పుచ్ఛతి నిదానం పుచ్ఛతి సమ్భవం పుచ్ఛతి పభవం పుచ్ఛతి సముట్ఠానం పుచ్ఛతి ఆహారం పుచ్ఛతి ఆరమ్మణం పుచ్ఛతి పచ్చయం పుచ్ఛతి సముదయం పుచ్ఛతి పపుచ్ఛతి యాచతి అజ్ఝేసతి పసాదేతీతి – కుతో ను దుక్ఖా సముదాగతా ఇమే.

యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపాతి. యే కేచీతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – యే కేచీతి. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. అనేకరూపాతి అనేకవిధా నానాప్పకారా దుక్ఖాతి – యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –

‘‘పుచ్ఛామి తం భగవా బ్రూహి మేతం, [ఇచ్చాయస్మా మేత్తగూ]

మఞ్ఞామి తం వేదగూ భావితత్తం;

కుతో ను దుక్ఖా సముదాగతా ఇమే, యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా’’తి.

౧౯. దుక్ఖస్స వే మం పభవం అపుచ్ఛసి, [మేత్తగూతి భగవా]

తం తే పవక్ఖామి యథా పజానం;

ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖా, యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా.

దుక్ఖస్స వే మం పభవం అపుచ్ఛసీతి. దుక్ఖస్సాతి జాతిదుక్ఖస్స జరాదుక్ఖస్స బ్యాధిదుక్ఖస్స మరణదుక్ఖస్స సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖస్స. పభవం అపుచ్ఛసీతి దుక్ఖస్స మూలం పుచ్ఛసి హేతుం పుచ్ఛసి నిదానం పుచ్ఛసి సమ్భవం పుచ్ఛసి పభవం పుచ్ఛసి సముట్ఠానం పుచ్ఛసి ఆహారం పుచ్ఛసి ఆరమ్మణం పుచ్ఛసి పచ్చయం పుచ్ఛసి సముదయం పుచ్ఛసి యాచసి అజ్ఝేససి పసాదేసీతి – దుక్ఖస్స వే మం పభవం అపుచ్ఛసి. మేత్తగూతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనమేతం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవాతి – మేత్తగూతి భగవా.

తం తే పవక్ఖామి యథా పజానన్తి. తన్తి దుక్ఖస్స మూలం పవక్ఖామి హేతుం పవక్ఖామి నిదానం పవక్ఖామి సమ్భవం పవక్ఖామి పభవం పవక్ఖామి సముట్ఠానం పవక్ఖామి ఆహారం పవక్ఖామి ఆరమ్మణం పవక్ఖామి పచ్చయం పవక్ఖామి సముదయం పవక్ఖామి ఆచిక్ఖిస్సామి దేసేస్సామి పఞ్ఞపేస్సామి పట్ఠపేస్సామి వివరిస్సామి విభజిస్సామి ఉత్తానీకరిస్సామి పకాసేస్సామీతి – తం తే పవక్ఖామి. యథా పజానన్తి యథా పజానన్తో ఆజానన్తో విజానన్తో పటివిజానన్తో పటివిజ్ఝన్తో. న ఇతిహీతిహం న ఇతికిరాయ న పరమ్పరాయ న పిటకసమ్పదాయ [న పిటకసమ్పదానేన (క.) మహాని. ౧౫౬] న తక్కహేతు న నయహేతు న ఆకారపరివితక్కేన న దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా సామం సయమభిఞ్ఞాతం అత్తపచ్చక్ఖధమ్మం తం కథయిస్సామీతి – తం తే పవక్ఖామి యథా పజానం.

ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖాతి. ఉపధీతి దస ఉపధీ – తణ్హూపధి, దిట్ఠూపధి, కిలేసూపధి, కమ్మూపధి, దుచ్చరితూపధి, ఆహారూపధి, పటిఘూపధి, చతస్సో ఉపాదిన్నధాతుయో ఉపధీ, ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఉపధీ, ఛ విఞ్ఞాణకాయా ఉపధీ, సబ్బమ్పి దుక్ఖం దుక్ఖమనట్ఠేన [దుక్ఖట్ఠేన (స్యా.)] ఉపధి. ఇమే వుచ్చన్తి దస ఉపధీ. దుక్ఖాతి జాతిదుక్ఖం జరాదుక్ఖం బ్యాధిదుక్ఖం మరణదుక్ఖం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం నేరయికం దుక్ఖం…పే… దిట్ఠిబ్యసనం దుక్ఖం. యేసం ధమ్మానం ఆదితో సముదాగమనం పఞ్ఞాయతి, అత్థఙ్గమతో నిరోధో పఞ్ఞాయతి, కమ్మసన్నిస్సితో విపాకో, విపాకసన్నిస్సితం కమ్మం, నామసన్నిస్సితం రూపం, రూపసన్నిస్సితం నామం, జాతియా అనుగతం, జరాయ అనుసటం, బ్యాధినా అభిభూతం, మరణేన అబ్భాహతం, దుక్ఖే పతిట్ఠితం, అతాణం అలేణం అసరణం అసరణీభూతం – ఇమే వుచ్చన్తి దుక్ఖా. ఇమే దుక్ఖా ఉపధినిదానా ఉపధిహేతుకా ఉపధిపచ్చయా ఉపధికారణా హోన్తి పభవన్తి సమ్భవన్తి జాయన్తి సఞ్జాయన్తి నిబ్బత్తన్తి పాతుభవన్తీతి – ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖా.

యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపాతి. యే కేచీతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం – యే కేచీతి. లోకస్మిన్తి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. అనేకరూపాతి అనేకవిధా నానప్పకారా దుక్ఖాతి – యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా. తేనాహ భగవా –

‘‘దుక్ఖస్స వే మం పభవం అపుచ్ఛసి, [మేత్తగూతి భగవా]

తం తే పవక్ఖామి యథా పజానం;

ఉపధినిదానా పభవన్తి దుక్ఖా, యే కేచి లోకస్మిమనేకరూపా’’తి.

౨౦. యో వే అవిద్వా ఉపధిం కరోతి, పునప్పునం దుక్ఖముపేతి మన్దో;

తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరా, దుక్ఖస్స జాతిప్పభవానుపస్సీ.

యో వే అవిద్వా ఉపధిం కరోతీతి. యోతి యో యాదిసో యథాయుత్తో యథావిహితో యథాపకారో యంఠానప్పత్తో యంధమ్మసమన్నాగతో ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా దేవో వా మనుస్సో వా. అవిద్వాతి అవిజ్జాగతో అఞ్ఞాణీ అవిభావీ దుప్పఞ్ఞో. ఉపధిం కరోతీతి తణ్హూపధిం కరోతి, దిట్ఠూపధిం కరోతి, కిలేసూపధిం కరోతి, కమ్మూపధిం కరోతి, దుచ్చరితూపధిం కరోతి, ఆహారూపధిం కరోతి, పటిఘూపధిం కరోతి, చతస్సో ఉపాదిన్నధాతుయో ఉపధీ కరోతి, ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఉపధీ కరోతి, ఛ విఞ్ఞాణకాయే ఉపధీ కరోతి జనేతి సఞ్జనేతి నిబ్బత్తేతి అభినిబ్బత్తేతీతి – అవిద్వా ఉపధిం కరోతి.

పునప్పునం దుక్ఖముపేతి మన్దోతి పునప్పునం జాతిదుక్ఖం జరాదుక్ఖం బ్యాధిదుక్ఖం మరణదుక్ఖం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం ఏతి సముపేతి ఉపగచ్ఛతి గణ్హాతి పరామసతి అభినివిసతీతి – పునప్పునం దుక్ఖముపేతి. మన్దోతి మన్దో మోముహో అవిద్వా అవిజ్జాగతో అఞ్ఞాణీ అవిభావీ దుప్పఞ్ఞోతి – పునప్పునం దుక్ఖముపేతి మన్దో.

తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరాతి. తస్మాతి తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా ఏతం ఆదీనవం సమ్పస్సమానో ఉపధీసూతి తస్మా. పజానన్తి పజానన్తో ఆజానన్తో విజానన్తో పటివిజానన్తో పటివిజ్ఝన్తో, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి పజానన్తో ఆజానన్తో విజానన్తో పటివిజానన్తో పటివిజ్ఝన్తో, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి…పే… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి పజానన్తో ఆజానన్తో విజానన్తో పటివిజానన్తో పటివిజ్ఝన్తో. ఉపధిం న కయిరాతి తణ్హూపధిం న కరేయ్య, దిట్ఠూపధిం న కరేయ్య, కిలేసూపధిం న కరేయ్య, దుచ్చరితూపధిం న కరేయ్య, ఆహారూపధిం న కరేయ్య, పటిఘూపధిం న కరేయ్య, చతస్సో ఉపాదిన్నధాతుయో ఉపధీ న కరేయ్య, ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఉపధీ న కరేయ్య, ఛ విఞ్ఞాణకాయే ఉపధీ న కరేయ్య, న జనేయ్య న సఞ్జనేయ్య న నిబ్బత్తేయ్య నాభినిబ్బత్తేయ్యాతి – తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరా.

దుక్ఖస్సాతి జాతిదుక్ఖస్స జరాదుక్ఖస్స బ్యాధిదుక్ఖస్స మరణదుక్ఖస్స సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖస్స. పభవానుపస్సీతి దుక్ఖస్స మూలానుపస్సీ హేతానుపస్సీ నిదానానుపస్సీ సమ్భవానుపస్సీ పభవానుపస్సీ సముట్ఠానానుపస్సీ ఆహారానుపస్సీ ఆరమ్మణానుపస్సీ పచ్చయానుపస్సీ సముదయానుపస్సీ. అనుపస్సనా వుచ్చతి ఞాణం. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. ఇమాయ అనుపస్సనాయ పఞ్ఞాయ ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో. సో వుచ్చతి అనుపస్సీతి – దుక్ఖస్స జాతిప్పభవానుపస్సీ. తేనాహ భగవా –

‘‘యో వే అవిద్వా ఉపధిం కరోతి, పునప్పునం దుక్ఖముపేతి మన్దో;

తస్మా పజానం ఉపధిం న కయిరా, దుక్ఖస్స జాతిప్పభవానుపస్సీ’’తి.

౨౧. యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో, అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహి;

కథం ను ధీరా వితరన్తి ఓఘం, జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ;

తం మే మునీ సాధు వియాకరోహి, తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మో.

యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నోతి యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అయాచిమ్హ అజ్ఝేసిమ్హ పసాదయిమ్హ. అకిత్తయీ నోతి కిత్తితం [అకిత్తి తం (స్యా.) ఏవమీదిసేసు పదేసు అతీతవిభత్తివసేన మహాని. ౧౧౦] పకిత్తితం ఆచిక్ఖితం దేసితం పఞ్ఞపితం [పఞ్ఞాపితం (క.)] పట్ఠపితం వివరితం విభత్తం ఉత్తానీకతం పకాసితన్తి – యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో.

అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహీతి అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ, అఞ్ఞం తం యాచామ, అఞ్ఞం తం అజ్ఝేసామ, అఞ్ఞం తం పసాదేమ, ఉత్తరి తం పుచ్ఛామ. తదిఙ్ఘ బ్రూహీతి ఇఙ్ఘ బ్రూహి ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహి.

కథం ను ధీరా వితరన్తి ఓఘం, జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చాతి. కథం నూతి సంసయపుచ్ఛా విమతిపుచ్ఛా ద్వేళ్హకపుచ్ఛా అనేకంసపుచ్ఛా – ‘‘ఏవం ను ఖో, నను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి – కథం ను. ధీరాతి ధీరా పణ్డితా పఞ్ఞవన్తో బుద్ధిమన్తో ఞాణినో విభావినో మేధావినో. ఓఘన్తి కామోఘం భవోఘం దిట్ఠోఘం అవిజ్జోఘం. జాతీతి యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జాతి సఞ్జాతి ఓక్కన్తి నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి ఖన్ధానం పాతుభావో ఆయతనానం పటిలాభో. జరాతి యా తేసం తేసం సత్తానం తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే జరా జీరణతా ఖణ్డిచ్చం పాలిచ్చం వలిత్తచతా ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకో. సోకోతి ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స సీలబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స దిట్ఠిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన బ్యసనేన వా సమన్నాగతస్స అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేన వా ఫుట్ఠస్స సోకో సోచనా సోచితత్తం అన్తోసోకో అన్తోపరిసోకో అన్తోడాహో అన్తోపరిడాహో చేతసో పరిజ్ఝాయనా దోమనస్సం సోకసల్లం. పరిదేవోతి ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స భోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స రోగబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స సీలబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స దిట్ఠిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన బ్యసనేన వా సమన్నాగతస్స అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేన వా ఫుట్ఠస్స ఆదేవో పరిదేవో ఆదేవనా పరిదేవనా ఆదేవితత్తం పరిదేవితత్తం వాచా పలాపో [లాపో పలాపో (స్యా.) ధమ్మసఙ్గణియే] విప్పలాపో లాలప్పో లాలప్పనా లాలప్పితత్తం [లాలప్పాయనా లాలప్పాయితత్తం (బహూసు) జరాసుత్తనిద్దేసట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా].

కథం ను ధీరా వితరన్తి ఓఘం, జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చాతి ధీరా కథం ఓఘఞ్చ జాతిఞ్చ జరఞ్చ సోకఞ్చ పరిదేవఞ్చ తరన్తి ఉత్తరన్తి పతరన్తి సమతిక్కమన్తి వీతివత్తన్తీతి – కథం ను ధీరా వితరన్తి ఓఘం, జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ.

తం మే మునీ సాధు వియాకరోహీతి. తన్తి యం పుచ్ఛామి యం యాచామి యం అజ్ఝేసామి యం పసాదేమి. మునీతి మోనం వుచ్చతి ఞాణం. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. భగవా తేన ఞాణేన సమన్నాగతో ముని మోనప్పత్తో. తీణి మోనేయ్యాని – కాయమోనేయ్యం వచీమోనేయ్యం మనోమోనేయ్యం.

కతమం కాయమోనేయ్యం? తివిధానం కాయదుచ్చరితానం పహానం కాయమోనేయ్యం. తివిధం కాయసుచరితం కాయమోనేయ్యం. కాయారమ్మణే ఞాణం కాయమోనేయ్యం. కాయపరిఞ్ఞా కాయమోనేయ్యం. పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో కాయమోనేయ్యం. కాయే ఛన్దరాగస్స పహానం కాయమోనేయ్యం. కాయసఙ్ఖారనిరోధో చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి కాయమోనేయ్యం. ఇదం కాయమోనేయ్యం.

కతమం వచీమోనేయ్యం? చతుబ్బిధానం వచీదుచ్చరితానం పహానం వచీమోనేయ్యం. చతుబ్బిధం వచీసుచరితం వచీమోనేయ్యం. వాచారమ్మణే ఞాణం వచీమోనేయ్యం. వాచాపరిఞ్ఞా వచీమోనేయ్యం. పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో వచీమోనేయ్యం. వాచాయ ఛన్దరాగస్స పహానం వచీమోనేయ్యం. వచీసఙ్ఖారనిరోధో దుతియజ్ఝానసమాపత్తి వచీమోనేయ్యం. ఇదం వచీమోనేయ్యం.

కతమం మనోమోనేయ్యం? తివిధానం మనోదుచ్చరితానం పహానం మనోమోనేయ్యం. తివిధం మనోసుచరితం మనోమోనేయ్యం. చిత్తారమ్మణే ఞాణం మనోమోనేయ్యం. చిత్తపరిఞ్ఞా మనోమోనేయ్యం. పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో మనోమోనేయ్యం. చిత్తే ఛన్దరాగస్స పహానం మనోమోనేయ్యం. చిత్తసఙ్ఖారనిరోధో సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి మనోమోనేయ్యం. ఇదం మనోమోనేయ్యం.

కాయమునిం వచీమునిం [వాచామునిం (బహూసు) ఇతివు. ౬౭], మనోమునిమనాసవం;

మునిం మోనేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు సబ్బప్పహాయినం.

కాయమునిం వచీమునిం, మనోమునిమనాసవం;

మునిం మోనేయ్యసమ్పన్నం, ఆహు నిన్హాతపాపకన్తి.

ఇమేహి తీహి మోనేయ్యేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతా. ఛ మునినో [మునయో (స్యా.) మహాని. ౧౪] – అగారమునినో, అనగారమునినో, సేఖమునినో [సేక్ఖమునినో (స్యా. క.)], అసేఖమునినో, పచ్చేకమునినో మునిమునినోతి. కతమే అగారమునినో? యే తే అగారికా దిట్ఠపదా విఞ్ఞాతసాసనా – ఇమే అగారమునినో. కతమే అనగారమునినో? యే తే పబ్బజితా దిట్ఠపదా విఞ్ఞాతసాసనా – ఇమే అనగారమునినో. సత్త సేఖా సేఖమునినో. అరహన్తో అసేఖమునినో. పచ్చేకసమ్బుద్ధా పచ్చేకమునినో. తథాగతా అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా మునిమునినో.

న మోనేన మునీ [ముని (స్యా. క.) ధ. ప. ౨౬౮] హోతి, మూళ్హరూపో అవిద్దసు;

యో చ తులంవ పగ్గయ్హ, వరమాదాయ పణ్డితో.

పాపాని పరివజ్జేతి, స మునీ తేన సో ముని;

యో మునాతి ఉభో లోకే, ముని తేన పవుచ్చతి.

అసతఞ్చ సతఞ్చ ఞత్వా ధమ్మం, అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ సబ్బలోకే;

దేవమనుస్సేహి పూజనీయో [పూజితో (స్యా. క.) మహాని. ౧౪], సఙ్గజాలమతిచ్చ [సఙ్గ జాలమతిచ్చ, సు. ని. ౫౩౨] సో మునీతి.

సాధు వియాకరోహీతి తం సాధు ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – తం మే మునీ సాధు వియాకరోహి. తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మోతి తథా హి తే విదితో తులితో తీరితో విభూతో విభావితో ఏస ధమ్మోతి – తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మో. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –

‘‘యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో, అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహి;

కథం ను ధీరా వితరన్తి ఓఘం, జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ;

తం మే మునీ సాధు వియాకరోహి, తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మో’’తి.

౨౨. కిత్తయిస్సామి తే ధమ్మం, [మేత్తగూతి భగవా]

దిట్ఠే ధమ్మే అనీతిహం;

యం విదిత్వా సతో చరం, తరే లోకే విసత్తికం.

కిత్తయిస్సామి తే ధమ్మన్తి. ధమ్మన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం, చత్తారో సతిపట్ఠానే, చత్తారో సమ్మప్పధానే, చత్తారో ఇద్ధిపాదే, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గే, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం, నిబ్బానఞ్చ, నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం కిత్తయిస్సామి ఆచిక్ఖిస్సామి దేసేస్సామి పఞ్ఞపేస్సామి పట్ఠపేస్సామి వివరిస్సామి విభజిస్సామి ఉత్తానీకరిస్సామి పకాసిస్సామీతి – కిత్తయిస్సామి తే ధమ్మం. మేత్తగూతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి.

దిట్ఠే ధమ్మే అనీతిహన్తి. దిట్ఠే ధమ్మేతి దిట్ఠే ధమ్మే ఞాతే ధమ్మే తులితే ధమ్మే తీరితే ధమ్మే విభూతే ధమ్మే విభావితే ధమ్మే సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి…పే… యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి దిట్ఠే ధమ్మే ఞాతే ధమ్మే తులితే ధమ్మే తీరితే ధమ్మే విభూతే ధమ్మే విభావితే ధమ్మేతి – ఏవమ్పి దిట్ఠే ధమ్మే కథయిస్సామి. అథ వా, దుక్ఖే దిట్ఠే దుక్ఖం కథయిస్సామి, సముదయే దిట్ఠే సముదయం కథయిస్సామి, మగ్గే దిట్ఠే మగ్గం కథయిస్సామి, నిరోధే దిట్ఠే నిరోధం కథయిస్సామీతి – ఏవమ్పి దిట్ఠే ధమ్మే కథయిస్సామి. అథ వా, దిట్ఠే ధమ్మే సన్దిట్ఠికం అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం విఞ్ఞూహీతి – ఏవమ్పి దిట్ఠే ధమ్మే కథయిస్సామీతి దిట్ఠే ధమ్మే. అనీతిహన్తి న ఇతిహీతిహం న ఇతికిరాయ న పరమ్పరాయ న పిటకసమ్పదాయ న తక్కహేతు న నయహేతు న ఆకారపరివితక్కేన న దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా, సామం సయమభిఞ్ఞాతం అత్తపచ్చక్ఖధమ్మం, తం కథయిస్సామీతి – దిట్ఠే ధమ్మే అనీతిహం.

యం విదిత్వా సతో చరన్తి యం విదితం కత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి విదితం కత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి విదితం కత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో…పే… సో వుచ్చతి సతో. చరన్తి చరన్తో విహరన్తో ఇరియన్తో వత్తేన్తో పాలేన్తో యపేన్తో యాపేన్తోతి – యం విదిత్వా సతో చరం.

తరే లోకే విసత్తికన్తి విసత్తికా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. విసత్తికాతి కేనట్ఠేన విసత్తికా? విసతాతి విసత్తికా, విసాలాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసమాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసంహరతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా, విసపరిభోగాతి విసత్తికా, విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే కులే గణే ఆవాసే లాభే యసే పసంసాయ సుఖే చీవరే పిణ్డపాతే సేనాసనే గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే కామధాతుయా రూపధాతుయా అరూపధాతుయా కామభవే రూపభవే అరూపభవే సఞ్ఞాభవే అసఞ్ఞాభవే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే ఏకవోకారభవే చతువోకారభవే పఞ్చవోకారభవే అతీతే అనాగతే పచ్చుప్పన్నే దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు విసటా విత్థతాతి విసత్తికా. లోకేతి అపాయలోకే మనుస్సలోకే దేవలోకే ఖన్ధలోకే ధాతులోకే ఆయతనలోకే. తరే లోకే విసత్తికన్తి లోకే వేసా విసత్తికా [యా సా లోకే విసత్తికా (స్యా.) కామసుత్తనిద్దేసట్ఠకథా ఓలోకేతబ్బా], లోకే వేతం విసత్తికం సతో తరేయ్య ఉత్తరేయ్య పతరేయ్య సమతిక్కమేయ్య వీతివత్తేయ్యాతి – తరే లోకే విసత్తికం. తేనాహ భగవా –

‘‘కిత్తయిస్సామి తే ధమ్మం, [మేత్తగూతి భగవా]

దిట్ఠే ధమ్మే అనీతిహం;

యం విదిత్వా సతో చరం, తరే లోకే విసత్తిక’’న్తి.

౨౩. తఞ్చాహం అభినన్దామి, మహేసి ధమ్మముత్తమం;

యం విదిత్వా సతో చరం, తరే లోకే విసత్తికం.

తఞ్చాహం అభినన్దామీతి. తన్తి తుయ్హం వచనం బ్యప్పథం [బ్యపథం (స్యా. క.)] దేసనం అనుసాసనం అనుసిట్ఠం [దేసనం అనుసన్ధి (స్యా.)]. నన్దామీతి అభినన్దామి మోదామి అనుమోదామి ఇచ్ఛామి సాదియామి యాచామి పత్థయామి పిహయామి అభిజప్పామీతి – తఞ్చాహం అభినన్దామి.

మహేసి ధమ్మముత్తమన్తి. మహేసీతి కిం మహేసి భగవా, మహన్తం సీలక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ [ఏసి గవేసి (స్యా.) మహాని. ౧౫౦] పరియేసీతి మహేసి, మహన్తం సమాధిక్ఖన్ధం…పే… మహన్తం పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… మహన్తం విముత్తిక్ఖన్ధం… మహన్తం విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో తమోకాయస్స పదాలనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో విపల్లాసస్స పభేదనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో తణ్హాసల్లస్స అబ్బహనం [అబ్బూహనం (బహూసు), అబ్బూహం (సీ. అట్ఠ.)] ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో దిట్ఠిసఙ్ఘాతస్స వినివేఠనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో మానధజస్స పపాతనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో అభిసఙ్ఖారస్స వూపసమం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో ఓఘస్స నిత్థరణం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో భారస్స నిక్ఖేపనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో సంసారవట్టస్స ఉపచ్ఛేదం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో సన్తాపస్స నిబ్బాపనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో పరిళాహస్స పటిప్పస్సద్ధిం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహతో ధమ్మధజస్స ఉస్సాపనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహన్తే సతిపట్ఠానే…పే… మహన్తే సమ్మప్పధానే… మహన్తే ఇద్ధిపాదే… మహన్తాని ఇన్ద్రియాని… మహన్తాని బలాని… మహన్తే బోజ్ఝఙ్గే… మహన్తం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం… మహన్తం పరమత్థం అమతం నిబ్బానం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి, మహేసక్ఖేహి సత్తేహి ఏసితో గవేసితో పరియేసితో – ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో, కహం నరాసభో’’తి మహేసి. ధమ్మముత్తమన్తి ధమ్మముత్తంమం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. ఉత్తమన్తి అగ్గం సేట్ఠం విసేట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం ధమ్మన్తి – మహేసి ధమ్మముత్తమం.

యం విదిత్వా సతో చరన్తి విదితం కత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి విదితం కత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి విదితం కత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో, వేదనాసు…పే… చిత్తే… ధమ్మేసు… ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో… సో వుచ్చతి సతో. చరన్తి చరన్తో విహరన్తో ఇరియన్తో వత్తేన్తో పాలేన్తో యపేన్తో యాపేన్తోతి – యం విదిత్వా సతో చరం.

తరే లోకే విసత్తికన్తి విసత్తికా వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. విసత్తికాతి కేనట్ఠేన విసత్తికా…పే… విసటా విత్థతాతి విసత్తికా. లోకేతి అపాయలోకే…పే… ఆయతనలోకే. తరే లోకే విసత్తికన్తి లోకే వేసా విసత్తికా, లోకే వేతం విసత్తికం సతో తరేయ్య ఉత్తరేయ్య పతరేయ్య సమతిక్కమేయ్య వీతివత్తేయ్యాతి – తరే లోకే విసత్తికం. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –

‘‘తఞ్చాహం అభినన్దామి, మహేసి ధమ్మముత్తమం;

యం విదిత్వా సతో చరం, తరే లోకే విసత్తిక’’న్తి.

౨౪. యం కిఞ్చి సమ్పజానాసి, [మేత్తగూతి భగవా]

ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝే;

ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ, పనుజ్జ విఞ్ఞాణం భవే న తిట్ఠే.

యం కిఞ్చి సమ్పజానాసీతి యం కిఞ్చి పజానాసి ఆజానాసి విజానాసి పటివిజానాసి పటివిజ్ఝసీతి – యం కిఞ్చి సమ్పజానాసి. మేత్తగూతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనమేతం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవాతి – మేత్తగూతి భగవా.

ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి. ఉద్ధన్తి అనాగతం [ఉద్ధం వుచ్చతి అనాగతం (స్యా. క.)]; అధోతి అతీతం; తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నం. ఉద్ధన్తి దేవలోకో; అధోతి నిరయలోకో; తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి మనుస్సలోకో. అథ వా, ఉద్ధన్తి కుసలా ధమ్మా; అధోతి అకుసలా ధమ్మా; తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి అబ్యాకతా ధమ్మా. ఉద్ధన్తి అరూపధాతు; అధోతి కామధాతు; తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి రూపధాతు. ఉద్ధన్తి సుఖా వేదనా; అధోతి దుక్ఖా వేదనా; తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. ఉద్ధన్తి ఉద్ధం పాదతలా; అధోతి అధో కేసమత్థకా; తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి వేమజ్ఝేతి – ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝే.

ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ, పనుజ్జ విఞ్ఞాణం భవే న తిట్ఠేతి ఏతేసూతి ఆచిక్ఖితేసు దేసితేసు పఞ్ఞపితేసు పట్ఠపితేసు వివరితేసు విభజితేసు ఉత్తానీకతేసు పకాసితేసు. నన్దీ వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. నివేసనన్తి ద్వే నివేసనా – తణ్హానివేసనా చ దిట్ఠినివేసనా చ. కతమా తణ్హా నివేసనా? యావతా తణ్హాసఙ్ఖాతేన …పే… అయం తణ్హానివేసనా. కతమా దిట్ఠినివేసనా? వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి …పే… అయం దిట్ఠినివేసనా.

పనుజ్జ విఞ్ఞాణన్తి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణం, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణం, ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణం. ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ అభిసఙ్ఖారసహగతఞ్చ విఞ్ఞాణం నుజ్జ పనుజ్జ నుద పనుద జహ పజహ వినోదేహి బ్యన్తీకరోహి అనభావం గమేహీతి – ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ పనుజ్జ విఞ్ఞాణం.

భవే న తిట్ఠేతి. భవాతి ద్వే భవా – కమ్మభవో చ పటిసన్ధికో చ పునబ్భవో. కతమో కమ్మభవో? పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో – అయం కమ్మభవో. కతమో పటిసన్ధికో పునబ్భవో? పటిసన్ధికా రూపం వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం – అయం పటిసన్ధికో పునబ్భవో. భవే న తిట్ఠేతి నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ అభిసఙ్ఖారసహగతం విఞ్ఞాణఞ్చ కమ్మభవఞ్చ పటిసన్ధికఞ్చ పునబ్భవం పజహన్తో వినోదేన్తో బ్యన్తీకరోన్తో అనభావం గమేన్తో కమ్మభవే న తిట్ఠేయ్య పటిసన్ధికే పునబ్భవే న తిట్ఠేయ్య న సన్తిట్ఠేయ్యాతి – పనుజ్జ విఞ్ఞాణం భవే న తిట్ఠే. తేనాహ భగవా –

‘‘యం కిఞ్చి సమ్పజానాసి, [మేత్తగూతి భగవా]

ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝే;

ఏతేసు నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ, పనుజ్జ విఞ్ఞాణం భవే న తిట్ఠే’’తి.

౨౫. ఏవంవిహారీ సతో అప్పమత్తో,

భిక్ఖు చరం హిత్వా మమాయితాని;

జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ, ఇధేవ విద్వా పజహేయ్య దుక్ఖం.

ఏవంవిహారీ సతో అప్పమత్తోతి. ఏవంవిహారీతి నన్దిఞ్చ నివేసనఞ్చ అభిసఙ్ఖారసహగతవిఞ్ఞాణఞ్చ కమ్మభవఞ్చ పటిసన్ధికఞ్చ పునబ్భవం పజహన్తో వినోదేన్తో బ్యన్తీకరోన్తో అనభావం గమేన్తోతి – ఏవంవిహారీ. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో…పే… సో వుచ్చతి సతో. అప్పమత్తోతి సక్కచ్చకారీ సాతచ్చకారీ అట్ఠితకారీ అనోలీనవుత్తీ [అనోలీనవుత్తికో (క.) మహాని. ౧౪] అనిక్ఖిత్తచ్ఛన్దో అనిక్ఖిత్తధురో అప్పమత్తో కుసలేసు ధమ్మేసు – ‘‘కథాహం [కదాహం (స్యా.)] అపరిపూరం వా సీలక్ఖన్ధం పరిపూరేయ్యం, పరిపూరం వా సీలక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హేయ్య’’న్తి యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ [అప్పటివాని (క.) మహాని. ౧౪] చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఆతప్పం పధానం అధిట్ఠానం అనుయోగో అప్పమత్తో అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసు. ‘‘కథాహం అపరిపూరం వా సమాధిక్ఖన్ధం…పే… పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… విముత్తిక్ఖన్ధం… విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేయ్యం పరిపూరం వా విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హేయ్య’’న్తి యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఆతప్పం పధానం అధిట్ఠానం అనుయోగో అప్పమత్తో అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసు. ‘‘కథాహం అపరిఞ్ఞాతం వా దుక్ఖం పరిజానేయ్యం, అప్పహీనే వా కిలేసే పజహేయ్యం, అభావితం వా మగ్గం భావేయ్యం, అసచ్ఛికతం వా నిరోధం సచ్ఛికరేయ్య’’న్తి యో తత్థ ఛన్దో చ వాయామో చ ఉస్సాహో చ ఉస్సోళ్హీ చ అప్పటివానీ చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఆతప్పం పధానం అధిట్ఠానం అనుయోగో అప్పమత్తో అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసూతి – ఏవంవిహారీ సతో అప్పమత్తో.

భిక్ఖు చరం హిత్వా మమాయితానీతి. భిక్ఖూతి పుథుజ్జనకల్యాణకో [కల్యాణపుథుజ్జనో (స్యా.), ఏవమీదిసేసు ఠానేసు] వా భిక్ఖు సేక్ఖో వా భిక్ఖు. చరన్తి చరన్తో విహరన్తో ఇరియన్తో వత్తేన్తో పాలేన్తో యపేన్తో యాపేన్తో. మమత్తాతి ద్వే మమత్తా – తణ్హామమత్తఞ్చ దిట్ఠిమమత్తఞ్చ…పే… ఇదం తణ్హామమత్తం…పే… ఇదం దిట్ఠిమమత్తం… తణ్హామమత్తం పహాయ దిట్ఠిమమత్తం పటినిస్సజ్జిత్వా మమత్తే జహిత్వా చజిత్వా పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తీకరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – భిక్ఖు చరం హిత్వా మమాయితాని.

జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ, ఇధేవ విద్వా పజహేయ్య దుక్ఖన్తి. జాతీతి యా తేసం తేసం సత్తానం…పే… జరన్తి యా తేసం తేసం సత్తానం…పే… సోకోతి ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స…పే… పరిదేవోతి ఞాతిబ్యసనేన వా ఫుట్ఠస్స…పే… ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియా…పే… ఇమస్మిం మనుస్సలోకే. విద్వాతి విజ్జాగతో ఞాణీ విభావీ మేధావీ. దుక్ఖన్తి జాతిదుక్ఖం…పే… దోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం. జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ, ఇధేవ విద్వా పజహేయ్య దుక్ఖన్తి విజ్జాగతో ఞాణీ విభావీ మేధావీ ఇధేవ జాతిఞ్చ జరఞ్చ సోకపరిద్దవఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పజహేయ్య వినోదేయ్య బ్యన్తీకరేయ్య అనభావం గమేయ్యాతి – జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ, ఇధేవ విద్వా పజహేయ్య దుక్ఖం. తేనాహ భగవా –

‘‘ఏవంవిహారీ సతో అప్పమత్తో, భిక్ఖు చరం హిత్వా మమాయితాని;

జాతిం జరం సోకపరిద్దవఞ్చ, ఇధేవ విద్వా పజహేయ్య దుక్ఖ’’న్తి.

౨౬. ఏతాభినన్దామి వచో మహేసినో, సుకిత్తితం గోతమనూపధీకం;

అద్ధా హి భగవా పహాసి దుక్ఖం, తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మో.

ఏతాభినన్దామి వచో మహేసినోతి. ఏతన్తి తుయ్హం వచనం బ్యప్పథం దేసనం అనుసాసనం అనుసిట్ఠం నన్దామి అభినన్దామి మోదామి అనుమోదామి ఇచ్ఛామి సాదియామి పత్థయామి పిహయామి అభిజప్పామి. మహేసినోతి కిం మహేసి భగవా? మహన్తం సీలక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి మహేసి…పే… కహం నరాసభోతి మహేసీతి – ఏతాభినన్దామి వచో మహేసినో.

సుకిత్తితం గోతమనూపధీకన్తి. సుకిత్తితన్తి సుకిత్తితం సుఆచిక్ఖితం సుదేసితం సుపఞ్ఞపితం సుపట్ఠపితం సువివరితం సువిభజితం సుఉత్తానీకతం సుపకాసితన్తి – సుకిత్తితం. గోతమనూపధీకన్తి ఉపధీ వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. ఉపధిప్పహానం ఉపధివూపసమం ఉపధిపటినిస్సగ్గం ఉపధిపటిపస్సద్ధం అమతం నిబ్బానన్తి – సుకిత్తితం గోతమనూపధీకం.

అద్ధా హి భగవా పహాసి దుక్ఖన్తి. అద్ధాతి ఏకంసవచనం నిస్సంసయవచనం నిక్కఙ్ఖావచనం అద్వేజ్ఝవచనం అద్వేళ్హకవచనం నిరోధవచనం అప్పణకవచనం అవత్థాపనవచనమేతం – అద్ధాతి. భగవాతి గారవాధివచనమేతం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవాతి. పహాసి దుక్ఖన్తి జాతిదుక్ఖం జరాదుక్ఖం బ్యాధిదుక్ఖం మరణదుక్ఖం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం పహాసి పజహి వినోదేసి బ్యన్తీకరోసి అనభావం గమేసీతి – అద్ధా హి భగవా పహాసి దుక్ఖం.

తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మోతి తథా హి తే విదితో తులితో తీరితో విభూతో విభావితో ఏస ధమ్మోతి – తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మో. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –

‘‘ఏతాభినన్దామి వచో మహేసినో, సుకిత్తితం గోతమనూపధీకం;

అద్ధా హి భగవా పహాసి దుక్ఖం, తథా హి తే విదితో ఏస ధమ్మో’’తి.

౨౭. తే చాపి నూనప్పజహేయ్యు దుక్ఖం, యే త్వం మునీ అట్ఠితం ఓవదేయ్య;

తం తం నమస్సామి సమేచ్చ నాగ, అప్పేవ మం భగవా అట్ఠితం ఓవదేయ్య.

తే చాపి నూనప్పజహేయ్యు దుక్ఖన్తి. తే చాపీతి ఖత్తియా చ బ్రాహ్మణా చ వేస్సా చ సుద్దా చ గహట్ఠా చ పబ్బజితా చ దేవా చ మనుస్సా చ. పజహేయ్యు దుక్ఖన్తి జాతిదుక్ఖం జరాదుక్ఖం బ్యాధిదుక్ఖం మరణదుక్ఖం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం పజహేయ్యుం వినోదేయ్యుం బ్యన్తీకరేయ్యుం అనభావం గమేయ్యున్తి – తే చాపి నూనప్పజహేయ్యు దుక్ఖం.

యే త్వం మునీ అట్ఠితం ఓవదేయ్యాతి. యేతి ఖత్తియే చ బ్రాహ్మణే చ వేస్సే చ సుద్దే చ గహట్ఠే చ పబ్బజితే చ దేవే చ మనుస్సే చ. త్వన్తి భగవన్తం భణతి. మునీతి మోనం వుచ్చతి ఞాణం…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో ముని. అట్ఠితం ఓవదేయ్యాతి అట్ఠితం ఓవదేయ్య సక్కచ్చం ఓవదేయ్య అభిణ్హం ఓవదేయ్య పునప్పునం ఓవదేయ్య అనుసాసేయ్యాతి – యే త్వం మునీ అట్ఠితం ఓవదేయ్య.

తం తం నమస్సామి సమేచ్చ నాగాతి. తన్తి భగవన్తం భణతి. నమస్సామీతి కాయేన వా నమస్సామి, వాచాయ వా నమస్సామి, చిత్తేన వా నమస్సామి, అన్వత్థపటిపత్తియా వా నమస్సామి, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా వా నమస్సామి, సక్కరోమి గరుం కరోమి [గరుకరోమి (స్యా.)] మానేమి పూజేమి. సమేచ్చాతి సమేచ్చ అభిసమేచ్చ సమాగన్త్వా అభిసమాగన్త్వా సమ్ముఖా తం నమస్సామి. నాగాతి నాగో చ భగవా ఆగుం న కరోతీతి – నాగో, న గచ్ఛతీతి – నాగో, న ఆగచ్ఛతీతి – నాగో. కథం భగవా ఆగుం న కరోతీతి – నాగో? ఆగు వుచ్చతి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.

ఆగుం న కరోతి కిఞ్చి లోకే, [సభియాతి భగవా]

సబ్బసంయోగే [సబ్బయోగే (క.), సు. ని. ౫౨౭] విసజ్జ బన్ధనాని;

సబ్బత్థ న సజ్జతీ విముత్తో, నాగో తాది పవుచ్చతే తథత్తాతి.

ఏవం భగవా ఆగుం న కరోతీతి – నాగో.

కథం భగవా న గచ్ఛతీతి – నాగో. భగవా న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, న దోసాగతిం గచ్ఛతి, న మోహాగతిం గచ్ఛతి, న భయాగతిం గచ్ఛతి, న రాగవసేన గచ్ఛతి, న దోసవసేన గచ్ఛతి, న మోహవసేన గచ్ఛతి, న మానవసేన గచ్ఛతి, న దిట్ఠివసేన గచ్ఛతి, న ఉద్ధచ్చవసేన గచ్ఛతి, న విచికిచ్ఛావసేన గచ్ఛతి, న అనుసయవసేన గచ్ఛతి, న వగ్గేహి ధమ్మేహి యాయతి నీయతి [నియ్యతి (స్యా. క.)] వుయ్హతి సంహరీయతి. ఏవం భగవా న గచ్ఛతీతి – నాగో.

కథం భగవా న ఆగచ్ఛతీతి – నాగో. సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. సకదాగామిమగ్గేన…పే… అనాగామిమగ్గేన… అరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి. ఏవం భగవా న ఆగచ్ఛతీతి నాగోతి – తం తం నమస్సామి సమేచ్చ నాగ.

అప్పేవ మం భగవా అట్ఠితం ఓవదేయ్యాతి అప్పేవ మం భగవా అట్ఠితం ఓవదేయ్య సక్కచ్చం ఓవదేయ్య అభిణ్హం ఓవదేయ్య పునప్పునం ఓవదేయ్య అనుసాసేయ్యాతి – అప్పేవ మం భగవా అట్ఠితం ఓవదేయ్య. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –

‘‘తే చాపి నూనప్పజహేయ్యు దుక్ఖం, యే త్వం మునీ అట్ఠితం ఓవదేయ్య;

తం తం నమస్సామి సమేచ్చ నాగ, అప్పేవ మం భగవా అట్ఠితం ఓవదేయ్యా’’తి.

౨౮. యం బ్రాహ్మణం వేదగుమాభిజఞ్ఞా, అకిఞ్చనం కామభవే అసత్తం;

అద్ధా హి సో ఓఘమిమం అతారి, తిణ్ణో చ పారం అఖిలో అకఙ్ఖో.

యం బ్రాహ్మణం వేదగుమాభిజఞ్ఞాతి. బ్రాహ్మణోతి సత్తన్నం ధమ్మానం బాహితత్తా బ్రాహ్మణో. సక్కాయదిట్ఠి బాహితా హోతి, విచికిచ్ఛా బాహితా హోతి, సీలబ్బతపరామాసో బాహితో హోతి, రాగో బాహితో హోతి, దోసో బాహితో హోతి, మోహో బాహితో హోతి, మానో బాహితో హోతి. బాహితాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసికా పోనోభవికా సదరా దుక్ఖవిపాకా ఆయతిం జాతిజరామరణియా.

బాహిత్వా సబ్బపాపకాని, [సభియాతి భగవా]