౧౮. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేసో
౧౦౨. పారాయనమనుగాయిస్సం, [ఇచ్చాయస్మా పిఙ్గియో]
యథాద్దక్ఖి తథాక్ఖాసి, విమలో భూరిమేధసో;
నిక్కామో నిబ్బనో నాగో, కిస్స హేతు ముసా భణే.
పారాయనమనుగాయిస్సన్తి గీతమనుగాయిస్సం కథితమనుకథయిస్సం [కథితమనుగాయిస్సం (స్యా.) ఏవం సబ్బపదేసు అనుగాయిస్సన్తి ఆగతం] భణితమనుభణిస్సం లపితమనులపిస్సం భాసితమనుభాసిస్సన్తి – పారాయనమనుగాయిస్సం. ఇచ్చాయస్మా పిఙ్గియోతి. ఇచ్చాతి పదసన్ధి…పే… పదానుపుబ్బతాపేతం – ఇచ్చాతి. ఆయస్మాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనమేతం – ఆయస్మాతి. పిఙ్గియోతి తస్స థేరస్స నామం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపోతి – ఇచ్చాయస్మా పిఙ్గియో.
యథాద్దక్ఖి తథాక్ఖాసీతి యథా అద్దక్ఖి తథా అక్ఖాసి ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసి. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి యథా అద్దక్ఖి తథా అక్ఖాసి ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసి. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి…పే… ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి యథా అద్దక్ఖి తథా అక్ఖాసి ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసీతి – యథాద్దక్ఖి తథాక్ఖాసి.
విమలో భూరిమేధసోతి. విమలోతి రాగో మలం, దోసో మలం, మోహో మలం, కోధో… ఉపనాహో…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా మలా. తే మలా బుద్ధస్స భగవతో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. అమలో బుద్ధో విమలో నిమ్మలో మలాపగతో మలవిప్పహీనో మలవిముత్తో సబ్బమలవీతివత్తో. భూరి వుచ్చతి పథవీ. భగవా తాయ [భగవా ఇమాయ (స్యా.)] పథవిసమాయ పఞ్ఞాయ విపులాయ విత్థతాయ సమన్నాగతో. మేధా వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. భగవా ఇమాయ మేధాయ పఞ్ఞాయ ఉపేతో సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో, తస్మా బుద్ధో సుమేధసోతి – విమలో భూరిమేధసో.
నిక్కామో నిబ్బనో నాగోతి. కామాతి ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ…పే… ఇమే వుచ్చన్తి వత్థుకామా…పే… ఇమే వుచ్చన్తి కిలేసకామా. బుద్ధస్స భగవతో వత్థుకామా పరిఞ్ఞాతా కిలేసకామా పహీనా వత్థుకామానం పరిఞ్ఞాతత్తా కిలేసకామానం పహీనత్తా. భగవా న కామే కామేతి న కామే ఇచ్ఛతి న కామే పత్థేతి న కామే పిహేతి న కామే అభిజప్పతి. యే కామే కామేన్తి కామే ఇచ్ఛన్తి కామే పత్థేన్తి కామే పిహేన్తి కామే అభిజప్పన్తి తే కామకామినో రాగరాగినో సఞ్ఞసఞ్ఞినో. భగవా న కామే కామేతి న కామే ఇచ్ఛతి న కామే పత్థేతి న కామే పిహేతి న కామే అభిజప్పతి. తస్మా బుద్ధో అకామో నిక్కామో చత్తకామో వన్తకామో ముత్తకామో పహీనకామో పటినిస్సట్ఠకామో వీతరాగో విగతరాగో చత్తరాగో వన్తరాగో ముత్తరాగో పహీనరాగో పటినిస్సట్ఠరాగో నిచ్ఛాతో నిబ్బుతో సీతిభూతో సుఖప్పటిసంవేదీ బ్రహ్మభూతేన అత్తనా విహరతీతి – నిక్కామో.
నిబ్బనోతి రాగో వనం, దోసో వనం, మోహో వనం, కోధో వనం, ఉపనాహో వనం…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా వనా. తే వనా బుద్ధస్స భగవతో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా బుద్ధో అవనో వివనో నిబ్బనో వనాపగతో వనవిప్పహీనో వనవిముత్తో సబ్బవనవీతివత్తోతి – నిబ్బనో. నాగోతి నాగో; భగవా ఆగుం న కరోతీతి నాగో, న గచ్ఛతీతి నాగో, న ఆగచ్ఛతీతి నాగో…పే… ఏవం భగవా న ఆగచ్ఛతీతి నాగోతి – నిక్కామో నిబ్బనో నాగో.
కిస్స హేతు ముసా భణేతి. కిస్స హేతూతి కిస్స హేతు కింహేతు కింకారణా కింనిదానా కింపచ్చయాతి – కిస్స హేతు. ముసా భణేతి ముసా భణేయ్య కథేయ్య దీపేయ్య వోహరేయ్య; ముసా భణేతి మోసవజ్జం భణేయ్య, ముసావాదం భణేయ్య, అనరియవాదం భణేయ్య. ఇధేకచ్చో సభాగతో [సభగ్గతో (స్యా.)] వా పరిసాగతో [పరిసగ్గతో (స్యా.)] వా ఞాతిమజ్ఝగతో వా పూగమజ్ఝగతో వా రాజకులమజ్ఝగతో వా అభినీతో సక్ఖిపుట్ఠో – ‘‘ఏహమ్భో [ఏహి భో (స్యా.) పస్స మ. ని. ౩.౧౧౨] పురిస, యం జానాసి తం వదేహీ’’తి, సో అజానం వా ఆహ – ‘‘జానామీ’’తి, జానం వా ఆహ – ‘‘న జానామీ’’తి, అపస్సం వా ఆహ – ‘‘పస్సామీ’’తి, పస్సం వా ఆహ – ‘‘న పస్సామీ’’తి. ఇతి అత్తహేతు వా పరహేతు వా ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వా సమ్పజానముసా భాసతి, ఇదం వుచ్చతి మోసవజ్జం.
అపి చ, తీహాకారేహి ముసావాదో హోతి. పుబ్బేవస్స హోతి – ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి, భణన్తస్స హోతి – ‘‘ముసా భణామీ’’తి, భణితస్స హోతి – ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి – ఇమేహి తీహాకారేహి ముసావాదో హోతి. అపి చ, చతూహాకారేహి ముసావాదో హోతి. పుబ్బేవస్స హోతి – ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి, భణన్తస్స హోతి – ‘‘ముసా భణామీ’’తి, భణితస్స హోతి – ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి, వినిధాయ దిట్ఠిం – ఇమేహి చతూహాకారేహి ముసావాదో హోతి. అపి చ, పఞ్చహాకారేహి…పే… ఛహాకారేహి… సత్తహాకారేహి… అట్ఠహాకారేహి ముసావాదో హోతి. పుబ్బేవస్స హోతి – ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి, భణన్తస్స హోతి – ‘‘ముసా భణామీ’’తి, భణితస్స హోతి – ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి, వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ సఞ్ఞం, వినిధాయ భావం – ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి ముసావాదో హోతి మోసవజ్జం. కిస్స హేతు ముసా భణేయ్య కథేయ్య దీపేయ్య వోహరేయ్యాతి – కిస్స హేతు ముసా భణే. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘పారాయనమనుగాయిస్సం, [ఇచ్చాయస్మా పిఙ్గియో]
యథాద్దక్ఖి తథాక్ఖాసి, విమలో భూరిమేధసో;
నిక్కామో నిబ్బనో నాగో, కిస్స హేతు ముసా భణే’’తి.
౧౦౩. పహీనమలమోహస్స, మానమక్ఖప్పహాయినో;
హన్దాహం కిత్తయిస్సామి, గిరం వణ్ణూపసంహితం.
పహీనమలమోహస్సాతి. మలన్తి రాగో మలం, దోసో మలం, మోహో మలం, మానో మలం, దిట్ఠి మలం, కిలేసో మలం, సబ్బదుచ్చరితం మలం, సబ్బభవగామికమ్మం మలం.
మోహోతి యం దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం. అయం వుచ్చతి మోహో. మలఞ్చ మోహో చ బుద్ధస్స భగవతో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా బుద్ధో పహీనమలమోహోతి – పహీనమలమోహస్స.
మానమక్ఖప్పహాయినోతి. మానోతి ఏకవిధేన మానో – యా చిత్తస్స ఉన్నతి [ఉణ్ణతి (స్యా. క.)]. దువిధేన మానో – అత్తుక్కంసనమానో, పరవమ్భనమానో. తివిధేన మానో – సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనోహమస్మీతి మానో. చతుబ్బిధేన మానో – లాభేన మానం జనేతి, యసేన మానం జనేతి, పసంసాయ మానం జనేతి, సుఖేన మానం జనేతి. పఞ్చవిధేన మానో – లాభిమ్హి మనాపికానం రూపానన్తి మానం జనేతి, లాభిమ్హి మనాపికానం సద్దానం…పే… గన్ధానం… రసానం… ఫోట్ఠబ్బానన్తి మానం జనేతి. ఛబ్బిధేన మానో – చక్ఖుసమ్పదాయ మానం జనేతి, సోతసమ్పదాయ…పే… ఘానసమ్పదాయ… జివ్హాసమ్పదాయ… కాయసమ్పదాయ… మనోసమ్పదాయ మానం జనేతి. సత్తవిధేన మానో – మానో, అతిమానో, మానాతిమానో, ఓమానో, అవమానో, అస్మిమానో, మిచ్ఛామానో. అట్ఠవిధేన మానో – లాభేన మానం జనేతి, అలాభేన ఓమానం జనేతి, యసేన మానం జనేతి, అయసేన ఓమానం జనేతి, పసంసాయ మానం జనేతి, నిన్దాయ ఓమానం జనేతి, సుఖేన మానం జనేతి, దుక్ఖేన ఓమానం జనేతి. నవవిధేన మానో – సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స హీనోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స హీనోహమస్మీతి మానో, హీనస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, హీనస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనస్స హీనోహమస్సీతి మానో. దసవిధేన మానో – ఇధేకచ్చో మానం జనేతి జాతియా వా గోత్తేన వా కోలపుత్తియేన వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా ధనేన వా అజ్ఝేనేన వా కమ్మాయతనేన వా సిప్పాయతనేన వా విజ్జాట్ఠానేన [విజ్జాఠానేన (క.)] వా సుతేన వా పటిభానేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా వత్థునా. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నమో ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి మానో.
మక్ఖోతి యో మక్ఖో మక్ఖాయనా మక్ఖాయితత్తం నిట్ఠురియం నిట్ఠురియకమ్మం [నిత్థురియకమ్మం (క.) పస్స విభ. ౮౯౨] – అయం వుచ్చతి మక్ఖో. బుద్ధస్స భగవతో మానో చ మక్ఖో చ పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా బుద్ధో మానమక్ఖప్పహాయీతి – మానమక్ఖప్పహాయినో.
హన్దాహం కిత్తయిస్సామి గిరం వణ్ణూపసంహితన్తి. హన్దాహన్తి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం – హన్దాహన్తి. కిత్తయిస్సామి గిరం వణ్ణూపసంహితన్తి వణ్ణేన ఉపేతం సముపేతం ఉపాగతం సముపాగతం ఉపపన్నం సముపపన్నం సమన్నాగతం వాచం గిరం బ్యప్పథం ఉదీరణం [ఓదీరణం (స్యా.)] కిత్తయిస్సామి దేసేస్సామి పఞ్ఞపేస్సామి పట్ఠపేస్సామి వివరిస్సామి విభజిస్సామి ఉత్తానీకరిస్సామి పకాసేస్సామీతి – హన్దాహం కిత్తయిస్సామి గిరం వణ్ణూపసంహితం. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘పహీనమలమోహస్స, మానమక్ఖప్పహాయినో;
హన్దాహం కిత్తయిస్సామి, గిరం వణ్ణూపసంహిత’’న్తి.
౧౦౪. తమోనుదో బుద్ధో సమన్తచక్ఖు, లోకన్తగూ సబ్బభవాతివత్తో;
అనాసవో సబ్బదుక్ఖప్పహీనో, సచ్చవ్హయో బ్రహ్మే ఉపాసితో మే.
తమోనుదో బుద్ధో సమన్తచక్ఖూతి. తమోనుదోతి రాగతమం దోసతమం మోహతమం మానతమం దిట్ఠితమం కిలేసతమం దుచ్చరితతమం అన్ధకరణం అఞ్ఞాణకరణం పఞ్ఞానిరోధికం విఘాతపక్ఖికం అనిబ్బానసంవత్తనికం నుది పనుది పజహి వినోదేసి బ్యన్తీఅకాసి అనభావం గమేసి. బుద్ధోతి యో సో భగవా…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి; యదిదం బుద్ధోతి. సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం…పే… తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూతి – తమోనుదో బుద్ధో సమన్తచక్ఖు.
లోకన్తగూ సబ్బభవాతివత్తోతి. లోకోతి ఏకో లోకో – భవలోకో. ద్వే లోకా – భవలోకో చ సమ్భవలోకో చ; సమ్పత్తిభవలోకో చ సమ్పత్తిసమ్భవలోకో చ; విపత్తిభవలోకో చ విపత్తిసమ్భవలోకో చ [ద్వే లోకా సమ్పత్తి చ భవలోకో విపత్తి చ భవలోకో (స్యా.)]. తయో లోకా – తిస్సో వేదనా. చత్తారో లోకా – చత్తారో ఆహారా. పఞ్చ లోకా – పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఛ లోకా – ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. సత్త లోకా – సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితియో. అట్ఠ లోకా – అట్ఠ లోకధమ్మా. నవ లోకా – నవ సత్తావాసా. దస లోకా – దస ఆయతనాని. ద్వాదస లోకా – ద్వాదసాయతనాని. అట్ఠారస లోకా – అట్ఠారస ధాతుయో. లోకన్తగూతి భగవా లోకస్స అన్తగతో అన్తప్పత్తో కోటిగతో కోటిప్పత్తో… నిబ్బానగతో నిబ్బానప్పత్తో. సో వుత్థవాసో చిణ్ణచరణో… జాతిమరణసంసారో నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – లోకన్తగూ.
సబ్బభవాతివత్తోతి. భవాతి ద్వే భవా – కమ్మభవో చ పటిసన్ధికో చ పునబ్భవో. కతమో కమ్మభవో? పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో – అయం కమ్మభవో. కతమో పటిసన్ధికో పునబ్భవో? పటిసన్ధికా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం – అయం పటిసన్ధికో పునబ్భవో. భగవా కమ్మభవఞ్చ పటిసన్ధికఞ్చ పునబ్భవం అతివత్తో [ఉపాతివత్తో (క.)] అతిక్కన్తో వీతివత్తోతి – లోకన్తగూ సబ్బభవాతివత్తో.
అనాసవో సబ్బదుక్ఖప్పహీనోతి. అనాసవోతి చత్తారో ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, దిట్ఠాసవో, అవిజ్జాసవో. తే ఆసవా బుద్ధస్స భగవతో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా బుద్ధో అనాసవో. సబ్బదుక్ఖప్పహీనోతి సబ్బం తస్స పటిసన్ధికం జాతిదుక్ఖం జరాదుక్ఖం బ్యాధిదుక్ఖం మరణదుక్ఖం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసదుక్ఖం …పే… దిట్ఠిబ్యసనదుక్ఖం పహీనం సముచ్ఛిన్నం వూపసన్తం పటిప్పస్సద్ధం అభబ్బుప్పత్తికం ఞాణగ్గినా దడ్ఢం. తస్మా బుద్ధో సబ్బదుక్ఖప్పహీనోతి – అనాసవో సబ్బదుక్ఖప్పహీనో.
సచ్చవ్హయో బ్రహ్మే ఉపాసితో మేతి. సచ్చవ్హయోతి సచ్చవ్హయో సదిసనామో సదిసవ్హయో సచ్చసదిసవ్హయో. విపస్సీ భగవా, సిఖీ భగవా, వేస్సభూ భగవా, కకుసన్ధో భగవా, కోణాగమనో భగవా, కస్సపో భగవా. తే బుద్ధా భగవన్తో సదిసనామా సదిసవ్హయా. భగవాపి సక్యముని తేసం బుద్ధానం భగవన్తానం సదిసనామో సదిసవ్హయోతి – తస్మా బుద్ధో సచ్చవ్హయో.
బ్రహ్మే ఉపాసితో మేతి సో మయా భగవా ఆసితో ఉపాసితో పయిరుపాసితో పరిపుచ్ఛితో పరిపఞ్హితోతి – సచ్చవ్హయో బ్రహ్మే ఉపాసితో మే. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘తమోనుదో బుద్ధో సమన్తచక్ఖు, లోకన్తగూ సబ్బభవాతివత్తో;
అనాసవో సబ్బదుక్ఖప్పహీనో, సచ్చవ్హయో బ్రహ్మే ఉపాసితో మే’’తి.
౧౦౫. దిజో యథా కుబ్బనకం పహాయ, బహుప్ఫలం కాననమావసేయ్య;
ఏవమహం అప్పదస్సే పహాయ, మహోదధిం హంసోరివ అజ్ఝపత్తో [అజ్జ పత్తో (క.)] .
దిజో యథా కుబ్బనకం పహాయ, బహుప్ఫలం కాననమావసేయ్యాతి. దిజో వుచ్చతి పక్ఖీ. కింకారణా దిజో వుచ్చతి పక్ఖీ? ద్విక్ఖత్తుం జాయతీతి దిజో, మాతుకుచ్ఛిమ్హా చ అణ్డకోసమ్హా చ. తంకారణా దిజో వుచ్చతి పక్ఖీతి – దిజో. యథా కుబ్బనకం పహాయాతి యథా దిజో కుబ్బనకం పరిత్తవనకం అప్పఫలం అప్పభక్ఖం అప్పోదకం పహాయ జహిత్వా అతిక్కమిత్వా సమతిక్కమిత్వా వీతివత్తేత్వా అఞ్ఞం బహుప్ఫలం బహుభక్ఖం బహూదకం [బహురుక్ఖం (స్యా.)] మహన్తం కాననం వనసణ్డం అధిగచ్ఛేయ్య విన్దేయ్య పటిలభేయ్య, తస్మిఞ్చ వనసణ్డే వాసం కప్పేయ్యాతి – దిజో యథా కుబ్బనకం పహాయ బహుప్ఫలం కాననం ఆవసేయ్య.
ఏవమహం అప్పదస్సే పహాయ, మహోదధిం హంసోరివ అజ్ఝపత్తోతి. ఏవన్తి ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం. అప్పదస్సే పహాయాతి యో చ బావరీ బ్రాహ్మణో యే చఞ్ఞే తస్స ఆచరియా బుద్ధం భగవన్తం ఉపాదాయ అప్పదస్సా పరిత్తదస్సా థోకదస్సా ఓమకదస్సా లామకదస్సా ఛతుక్కదస్సా [జతుక్కదస్సా (స్యా.), జతుకదస్సా (సీ. అట్ఠ.)] వా. తే అప్పదస్సే పరిత్తదస్సే థోకదస్సే ఓమకదస్సే లామకదస్సే ఛతుక్కదస్సే పహాయ పజహిత్వా అతిక్కమిత్వా సమతిక్కమిత్వా వీతివత్తేత్వా బుద్ధం భగవన్తం అప్పమాణదస్సం అగ్గదస్సం సేట్ఠదస్సం విసేట్ఠదస్సం పామోక్ఖదస్సం ఉత్తమదస్సం పవరదస్సం అసమం అసమసమం అప్పటిసమం అప్పటిభాగం అప్పటిపుగ్గలం దేవాతిదేవం నరాసభం పురిససీహం పురిసనాగం పురిసాజఞ్ఞం పురిసనిసభం పురిసధోరయ్హం దసబలధారిం [దసబలం తాదిం (స్యా.)] అధిగచ్ఛిం విన్దిం పటిలభిం. యథా చ హంసో మహన్తం మానసకం [మానుసకతం (స్యా.)] వా సరం అనోతత్తం వా దహం మహాసముద్దం వా అక్ఖోభం అమితోదకం జలరాసిం అధిగచ్ఛేయ్య విన్దేయ్య పటిలభేయ్య, ఏవమేవ బుద్ధం భగవన్తం అక్ఖోభం అమితతేజం పభిన్నఞాణం వివటచక్ఖుం పఞ్ఞాపభేదకుసలం అధిగతపటిసమ్భిదం చతువేసారజ్జప్పత్తం సుద్ధాధిముత్తం సేతపచ్చత్తం అద్వయభాణిం తాదిం తథాపటిఞ్ఞం అపరిత్తం మహన్తం గమ్భీరం అప్పమేయ్యం దుప్పరియోగాహం పహూతరతనం సాగరసమం ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతం అతులం విపులం అప్పమేయ్యం, తం తాదిసం పవదతం మగ్గవాదినం [పవరమగ్గవాదినం (క.)] మేరుమివ నగానం గరుళమివ దిజానం సీహమివ మిగానం ఉదధిమివ అణ్ణవానం అధిగచ్ఛిం, తం సత్థారం జినపవరం మహేసిన్తి – ఏవమహం అప్పదస్సే పహాయ మహోదధిం హంసోరివ అజ్ఝపత్తో. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘దిజో యథా కుబ్బనకం పహాయ, బహుప్ఫలం కాననమావసేయ్య;
ఏవమహం అప్పదస్సే పహాయ, మహోదధిం హంసోరివ అజ్ఝపత్తో’’తి.
౧౦౬. యే మే పుబ్బే వియాకంసు,
హురం గోతమసాసనా ‘ఇచ్చాసి ఇతి భవిస్సతి’;
సబ్బం తం ఇతిహీతిహం, సబ్బం తం తక్కవడ్ఢనం.
యే మే పుబ్బే వియాకంసూతి. యేతి యో చ బావరీ బ్రాహ్మణో యే చఞ్ఞే తస్స ఆచరియా, తే సకం దిట్ఠిం సకం ఖన్తిం సకం రుచిం సకం లద్ధిం సకం అజ్ఝాసయం సకం అధిప్పాయం బ్యాకంసు ఆచిక్ఖింసు దేసయింసు పఞ్ఞపింసు పట్ఠపింసు వివరింసు విభజింసు ఉత్తానీఅకంసు పకాసేసున్తి – యే మే పుబ్బే వియాకంసు.
హురం గోతమసాసనాతి హురం గోతమసాసనా, పరం గోతమసాసనా, పురే గోతమసాసనా, పఠమతరం గోతమసాసనా బుద్ధసాసనా జినసాసనా తథాగతసాసనా [తథాగతసాసనా దేవసాసనా (స్యా. క.)] అరహన్తసాసనాతి – హురం గోతమసాసనా.
ఇచ్చాసి ఇతి భవిస్సతీతి ఏవం కిర ఆసి, ఏవం కిర భవిస్సతీతి – ఇచ్చాసి ఇతి భవిస్సతి.
సబ్బం తం ఇతిహీతిహన్తి సబ్బం తం ఇతిహీతిహం ఇతికిరాయ పరమ్పరాయ పిటకసమ్పదాయ తక్కహేతు నయహేతు ఆకారపరివితక్కేన దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా న సామం సయమభిఞ్ఞాతం న అత్తపచ్చక్ఖం ధమ్మం యం కథయింసూతి – సబ్బం తం ఇతిహీతిహం.
సబ్బం తం తక్కవడ్ఢనన్తి సబ్బం తం తక్కవడ్ఢనం వితక్కవడ్ఢనం సఙ్కప్పవడ్ఢనం కామవితక్కవడ్ఢనం బ్యాపాదవితక్కవడ్ఢనం విహింసావితక్కవడ్ఢనం ఞాతివితక్కవడ్ఢనం జనపదవితక్కవడ్ఢనం అమరావితక్కవడ్ఢనం పరానుదయతాపటిసంయుత్తవితక్కవడ్ఢనం లాభసక్కారసిలోకపటిసంయుత్తవితక్కవడ్ఢనం అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తవితక్కవడ్ఢనన్తి – సబ్బం తం తక్కవడ్ఢనం. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘యే మే పుబ్బే వియాకంసు, హురం గోతమసాసనా;
‘ఇచ్చాసి ఇతి భవిస్స’తి;
సబ్బం తం ఇతిహీతిహం, సబ్బం తం తక్కవడ్ఢన’’న్తి.
౧౦౭. ఏకో తమోనుదాసీనో, జుతిమా సో పభఙ్కరో;
గోతమో భూరిపఞ్ఞాణో, గోతమో భూరిమేధసో.
ఏకో తమోనుదాసీనోతి. ఏకోతి భగవా పబ్బజ్జసఙ్ఖాతేన ఏకో, అదుతియట్ఠేన ఏకో, తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో, ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో, ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.
కథం భగవా పబ్బజ్జసఙ్ఖాతేన ఏకో? భగవా దహరోవ సమానో సుసు కాళకేసో భద్రేన యోబ్బనేన సమన్నాగతో పఠమేన వయసా అకామకానం మాతాపితూనం అస్సుముఖానం రోదన్తానం విలపన్తానం ఞాతిసఙ్ఘం సబ్బం ఘరావాసపలిబోధం ఛిన్దిత్వా పుత్తదారపలిబోధం ఛిన్దిత్వా ఞాతిపలిబోధం ఛిన్దిత్వా మిత్తామచ్చపలిబోధం ఛిన్దిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిత్వా అకిఞ్చనభావం ఉపగన్త్వా ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తేతి పాలేతి యపేతి యాపేతి. ఏవం భగవా పబ్బజ్జసఙ్ఖాతేన ఏకో.
కథం భగవా అదుతియట్ఠేన ఏకో? ఏవం పబ్బజితో సమానో ఏకో అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవతి అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని [మనుస్సరాహసేయ్యకాని (స్యా. క.)] పటిసల్లానసారుప్పాని [పటిసల్లాణసారుప్పాని (క.)]. సో ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో అభిక్కమతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో రహో నిసీదతి, ఏకో చఙ్కమం అధిట్ఠాతి, ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తేతి పాలేతి యపేతి యాపేతి. ఏవం భగవా అదుతియట్ఠేన ఏకో.
కథం భగవా తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో? సో ఏవం ఏకో అదుతియో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే మహాపధానం పదహన్తో మారం ససేనం కణ్హం నముచిం పమత్తబన్ధుం విధమిత్వా తణ్హాజాలినిం [తణ్హం జాలినిం (స్యా.)] విసటం [సరితం (స్యా.) మహాని. ౧౯౧] విసత్తికం పజహి వినోదేసి బ్యన్తీఅకాసి అనభావం గమేసి.
‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;
ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.
‘‘ఏతమాదీనవం [ఏవమాదీనవం (క.) పస్స ఇతివు. ౧౫] ఞత్వా, తణ్హం [తణ్హా (స్యా. క.) మహాని. ౧౯౧] దుక్ఖస్స సమ్భవం;
వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి.
ఏవం భగవా తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో.
కథం భగవా ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో? రాగస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, దోసస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, మోహస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, కిలేసానం పహీనత్తా ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో.
కథం భగవా ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో? ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో.
‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ, మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;
ఏతేన మగ్గేన తరింసు [అతరింసు (క.) పస్స సం. ని. ౫.౪౦౯; మహాని. ౧౯౧] పుబ్బే, తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి.
ఏవం భగవా ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో.
కథం భగవా ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో. బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీమంసా విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠి. భగవా తేన బోధిఞాణేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి బుజ్ఝి. అథ వా, యం బుజ్ఝితబ్బం అనుబుజ్ఝితబ్బం పటిబుజ్ఝితబ్బం సమ్బుజ్ఝితబ్బం అధిగన్తబ్బం ఫస్సితబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం సబ్బం తం తేన బోధిఞాణేన బుజ్ఝి అనుబుజ్ఝి పటిబుజ్ఝి సమ్బుజ్ఝి అధిగచ్ఛి ఫస్సేసి సచ్ఛాకాసి. ఏవం భగవా ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.
తమోనుదోతి భగవా రాగతమం దోసతమం మోహతమం దిట్ఠితమం కిలేసతమం దుచ్చరితతమం అన్ధకరణం అచక్ఖుకరణం అఞ్ఞాణకరణం పఞ్ఞానిరోధికం విఘాతపక్ఖికం అనిబ్బానసంవత్తనికం నుది పనుది పజహి వినోదేసి బ్యన్తీఅకాసి అనభావం గమేసి. ఆసీనోతి నిసిన్నో భగవా పాసాణకే చేతియేతి – ఆసీనో [ఆసినో (క.)].
నగస్స పస్సే ఆసీనం, మునిం దుక్ఖస్స పారగుం;
సావకా పయిరుపాసన్తి, తేవిజ్జా మచ్చుహాయినోతి.
ఏవమ్పి భగవా ఆసీనో…పే… అథ వా, భగవా సబ్బోస్సుక్కపటిప్పస్సద్ధత్తా ఆసీనో సో వుత్థవాసో చిణ్ణచరణో…పే… జాతిమరణసంసారో నత్థి తస్స పునబ్భవోతి, ఏవమ్పి భగవా ఆసీనోతి – ఏకో తమోనుదాసీనో.
జుతిమా సో పభఙ్కరోతి. జుతిమాతి జుతిమా మతిమా పణ్డితో పఞ్ఞవా బుద్ధిమా ఞాణీ విభావీ మేధావీ. పభఙ్కరోతి పభఙ్కరో ఆలోకకరో ఓభాసకరో దీపఙ్కరో పదీపకరో ఉజ్జోతకరో పజ్జోతకరోతి – జుతిమా సో పభఙ్కరో.
గోతమో భూరిపఞ్ఞాణోతి గోతమో భూరిపఞ్ఞాణో ఞాణపఞ్ఞాణో పఞ్ఞాధజో పఞ్ఞాకేతు పఞ్ఞాధిపతేయ్యో విచయబహులో పవిచయబహులో ఓక్ఖాయనబహులో సమోక్ఖాయనధమ్మో విభూతవిహారీ తచ్చరితో తబ్బహులో తగ్గరుకో తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారో తదధిముత్తో తదధిపతేయ్యో.
ధజో రథస్స పఞ్ఞాణం, ధూమో [ధుమో (స్యా.)] పఞ్ఞాణమగ్గినో;
రాజా రట్ఠస్స పఞ్ఞాణం, భత్తా పఞ్ఞాణమిత్థియాతి.
ఏవమేవ గోతమో భూరిపఞ్ఞాణో ఞాణపఞ్ఞాణో పఞ్ఞాధజో పఞ్ఞాకేతు పఞ్ఞాధిపతేయ్యో విచయబహులో పవిచయబహులో ఓక్ఖాయనబహులో సమోక్ఖాయనధమ్మో విభూతవిహారీ తచ్చరితో తబ్బహులో తగ్గరుకో తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారో తదధిముత్తో తదధిపతేయ్యోతి – గోతమో భూరిపఞ్ఞాణో.
గోతమో భూరిమేధసోతి భూరి వుచ్చతి పథవీ. భగవా తాయ పథవిసమాయ పఞ్ఞాయ విపులాయ విత్థతాయ సమన్నాగతో. మేధా వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. భగవా ఇమాయ మేధాయ ఉపేతో సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో, తస్మా బుద్ధో సుమేధసోతి [భూరిమేధసోతి (స్యా.) ఏవముపరిపి] – గోతమో భూరిమేధసో. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘ఏకో తమోనుదాసీనో, జుతిమా సో పభఙ్కరో;
గోతమో భూరిపఞ్ఞాణో, గోతమో భూరిమేధసో’’తి.
౧౦౮. యో మే ధమ్మమదేసేసి, సన్దిట్ఠికమకాలికం;
తణ్హక్ఖయమనీతికం, యస్స నత్థి ఉపమా క్వచి.
యో మే ధమ్మదేసేసీతి. యోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో బలేసు చ వసీభావం. ధమ్మమదేసేసీతి. ధమ్మన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం, చత్తారో సతిపట్ఠానే…పే… అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం నిబ్బానఞ్చ నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసీతి – యో మే ధమ్మమదేసేసి.
సన్దిట్ఠికమకాలికన్తి సన్దిట్ఠికం అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం విఞ్ఞూహీతి – ఏవం సన్దిట్ఠికం. అథ వా, యో దిట్ఠేవ ధమ్మే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, తస్స మగ్గస్స అనన్తరా సమనన్తరా అధిగచ్ఛతేవ ఫలం విన్దతి పటిలభతీతి, ఏవమ్పి సన్దిట్ఠికం. అకాలికన్తి యథా మనుస్సా కాలికం ధనం దత్వా అనన్తరా న లభన్తి కాలం ఆగమేన్తి, నేవాయం ధమ్మో. యో దిట్ఠేవ ధమ్మే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, తస్స మగ్గస్స అనన్తరా సమనన్తరా అధిగచ్ఛతేవ ఫలం విన్దతి పటిలభతి, న పరత్థ న పరలోకే, ఏవం అకాలికన్తి – సన్దిట్ఠికమకాలికం.
తణ్హక్ఖయమనీతికన్తి. తణ్హాతి రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా. తణ్హక్ఖయన్తి తణ్హక్ఖయం రాగక్ఖయం దోసక్ఖయం మోహక్ఖయం గతిక్ఖయం ఉపపత్తిక్ఖయం పటిసన్ధిక్ఖయం భవక్ఖయం సంసారక్ఖయం వట్టక్ఖయం. అనీతికన్తి ఈతి వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. ఈతిప్పహానం ఈతివూపసమం ఈతిపటినిస్సగ్గం ఈతిపటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – తణ్హక్ఖయమనీతికం.
యస్స నత్థి ఉపమా క్వచీతి. యస్సాతి నిబ్బానస్స. నత్థి ఉపమాతి ఉపమా నత్థి, ఉపనిధా నత్థి, సదిసం నత్థి, పటిభాగో నత్థి న సతి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి. క్వచీతి క్వచి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి – యస్స నత్థి ఉపమా క్వచి. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘యో మే ధమ్మమదేసేసి, సన్దిట్ఠికమకాలికం;
తణ్హక్ఖయమనీతికం, యస్స నత్థి ఉపమా క్వచీ’’తి.
౧౦౯. కిం ను తమ్హా విప్పవసి, ముహుత్తమపి పిఙ్గియ;
గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా, గోతమా భూరిమేధసా.
కిం ను తమ్హా విప్పవసీతి కిం ను బుద్ధమ్హా విప్పవసి అపేసి అపగచ్ఛి [అపగచ్ఛసి (స్యా. క.)] వినా హోసీతి – కిం ను తమ్హా విప్పవసి.
ముహుత్తమపి పిఙ్గియాతి ముహుత్తమ్పి ఖణమ్పి లయమ్పి వయమ్పి అద్ధమ్పీతి – ముహుత్తమపి. పిఙ్గియాతి బావరీ తం నత్తారం నామేన ఆలపతి.
గోతమా భూరిపఞ్ఞాణాతి గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా ఞాణపఞ్ఞాణా పఞ్ఞాధజా పఞ్ఞాకేతుమ్హా పఞ్ఞాధిపతేయ్యమ్హా విచయబహులా పవిచయబహులా ఓక్ఖాయనబహులా సమోక్ఖాయనధమ్మా విభూతవిహారిమ్హా తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యమ్హాతి – గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా.
గోతమా భూరిమేధసాతి భూరి వుచ్చతి పథవీ. భగవా తాయ పథవిసమాయ పఞ్ఞాయ విపులాయ విత్థతాయ సమన్నాగతో. మేధా వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. భగవా ఇమాయ మేధాయ పఞ్ఞాయ ఉపేతో సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో, తస్మా బుద్ధో సుమేధసోతి – గోతమా భూరిమేధసా. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘కింను తమ్హా విప్పవసి, ముహుత్తమపి పిఙ్గియ;
గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా, గోతమా భూరిమేధసా’’తి.
౧౧౦. యో తే ధమ్మమదేసేసి, సన్దిట్ఠికమకాలికం;
తణ్హక్ఖయమనీతికం, యస్స నత్థి ఉపమా క్వచి.
యో తే ధమ్మమదేసేసీతి యో సో భగవా…పే… తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో బలేసు చ వసీభావం. ధమ్మమదేసేసీతి ధమ్మన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం…పే… నిబ్బానఞ్చ నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసీతి – యో తే ధమ్మమదేసేసి.
సన్దిట్ఠికమకాలికన్తి సన్దిట్ఠికం అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం విఞ్ఞూహీతి – ఏవం సన్దిట్ఠికం. అథ వా, యో దిట్ఠేవ ధమ్మే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, తస్స మగ్గస్స అనన్తరా సమనన్తరా అధిగచ్ఛతేవ ఫలం విన్దతి పటిలభతీతి – ఏవమ్పి సన్దిట్ఠికం. అకాలికన్తి యథా మనుస్సా కాలికం ధనం దత్వా అనన్తరా న లభన్తి, కాలం ఆగమేన్తి, నేవాయం ధమ్మో. యో దిట్ఠేవ ధమ్మే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి; తస్స మగ్గస్స అనన్తరా సమనన్తరా అధిగచ్ఛతేవ ఫలం విన్దతి పటిలభతి, న పరత్థ న పరలోకే, ఏవం అకాలికన్తి – సన్దిట్ఠికమకాలికం.
తణ్హక్ఖయమనీతికన్తి. తణ్హాతి రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా. తణ్హక్ఖయన్తి తణ్హక్ఖయం రాగక్ఖయం దోసక్ఖయం మోహక్ఖయం గతిక్ఖయం ఉపపత్తిక్ఖయం పటిసన్ధిక్ఖయం భవక్ఖయం సంసారక్ఖయం వట్టక్ఖయం. అనీతికన్తి ఈతి వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. ఈతిప్పహానం ఈతివూపసమం ఈతిపటినిస్సగ్గం ఈతిపటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – తణ్హక్ఖయమనీతికం.
యస్స నత్థి ఉపమా క్వచీతి. యస్సాతి నిబ్బానస్స. నత్థి ఉపమాతి ఉపమా నత్థి, ఉపనిధా నత్థి, సదిసం నత్థి, పటిభాగో నత్థి న సతి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి. క్వచీతి క్వచి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి – యస్స నత్థి ఉపమా క్వచి. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘యో తే ధమ్మమదేసేసి, సన్దిట్ఠికమకాలికం;
తణ్హక్ఖయమనీతికం, యస్స నత్థి ఉపమా క్వచీ’’తి.
౧౧౧. నాహం తమ్హా విప్పవసామి, ముహుత్తమపి బ్రాహ్మణ;
గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా, గోతమా భూరిమేధసా.
నాహం తమ్హా విప్పవసామీతి నాహం బుద్ధమ్హా విప్పవసామి అపేమి అపగచ్ఛామి వినా హోమీతి – నాహం తమ్హా విప్పవసామి.
ముహుత్తమపి బ్రాహ్మణాతి ముహుత్తమ్పి ఖణమ్పి లయమ్పి వయమ్పి అద్ధమ్పీతి ముహుత్తమపి. బ్రాహ్మణాతి గారవేన మాతులం ఆలపతి.
గోతమా భూరిపఞ్ఞాణాతి గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా ఞాణపఞ్ఞాణా పఞ్ఞాధజా పఞ్ఞాకేతుమ్హా పఞ్ఞాధిపతేయ్యమ్హా విచయబహులా పవిచయబహులా ఓక్ఖాయనబహులా సమోక్ఖాయనధమ్మా విభూతవిహారిమ్హా తచ్చరితా తబ్బహులా తగ్గరుకా తన్నిన్నా తప్పోణా తప్పబ్భారా తదధిముత్తా తదధిపతేయ్యమ్హాతి – గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా.
గోతమా భూరిమేధసాతి భూరి వుచ్చతి పథవీ. భగవా తాయ పథవిసమాయ పఞ్ఞాయ విపులాయ విత్థతాయ సమన్నాగతో. మేధా వుచ్చతి పఞ్ఞా. యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. భగవా ఇమాయ మేధాయ పఞ్ఞాయ ఉపేతో సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో. తస్మా బుద్ధో సుమేధసోతి – గోతమా భూరిమేధసా. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘నాహం తమ్హా విప్పవసామి, ముహుత్తమపి బ్రాహ్మణ;
గోతమా భూరిపఞ్ఞాణా, గోతమా భూరిమేధసా’’తి.
౧౧౨. యో మే ధమ్మమదేసేసి, సన్దిట్ఠికమకాలికం;
తణ్హక్ఖయమనీతికం, యస్స నత్థి ఉపమా క్వచి.
యో మే ధమ్మమదేసేసీతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో బలేసు చ వసీభావం. ధమ్మమదేసేసీతి. ధమ్మన్తి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం, చత్తారో సతిపట్ఠానే చత్తారో సమ్మప్పధానే చత్తారో ఇద్ధిపాదే పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం నిబ్బానఞ్చ నిబ్బానగామినిఞ్చ పటిపదం ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసీతి – యో మే ధమ్మమదేసేసి.
సన్దిట్ఠికమకాలికన్తి సన్దిట్ఠికం అకాలికం ఏహిపస్సికం ఓపనేయ్యికం పచ్చత్తం వేదితబ్బం విఞ్ఞూహీతి, ఏవం సన్దిట్ఠికం. అథ వా, యో దిట్ఠేవ ధమ్మే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, తస్స మగ్గస్స అనన్తరా సమనన్తరా అధిగచ్ఛతేవ ఫలం విన్దతి పటిలభతీతి, ఏవమ్పి సన్దిట్ఠికం. అకాలికన్తి యథా మనుస్సా కాలికం ధనం దత్వా అనన్తరా న లభన్తి, కాలం ఆగమేన్తి, నేవాయం ధమ్మో. యో దిట్ఠేవ ధమ్మే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేతి, తస్స మగ్గస్స అనన్తరా సమనన్తరా అధిగచ్ఛతేవ ఫలం విన్దతి పటిలభతి, న పరత్థ న పరలోకే, ఏవం అకాలికన్తి – సన్దిట్ఠికమకాలికం.
తణ్హక్ఖయమనీతికన్తి. తణ్హాతి రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా. తణ్హక్ఖయన్తి తణ్హక్ఖయం రాగక్ఖయం దోసక్ఖయం మోహక్ఖయం గతిక్ఖయం ఉపపత్తిక్ఖయం పటిసన్ధిక్ఖయం భవక్ఖయం సంసారక్ఖయం వట్టక్ఖయం. అనీతికన్తి ఈతి వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. ఈతిప్పహానం ఈతివూపసమం ఈతిపటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – తణ్హక్ఖయమనీతికం.
యస్స నత్థి ఉపమా క్వచీతి. యస్సాతి నిబ్బానస్స. నత్థి ఉపమాతి ఉపమా నత్థి, ఉపనిధా నత్థి, సదిసం నత్థి, పటిభాగో నత్థి న అత్థి న సంవిజ్జతి నుపలబ్భతి. క్వచీతి క్వచి కిమ్హిచి కత్థచి అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా అజ్ఝత్తబహిద్ధా వాతి – యస్స నత్థి ఉపమా క్వచి. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘యో మే ధమ్మమదేసేసి, సన్దిట్ఠికమకాలికం;
తణ్హక్ఖయమనీతికం, యస్స నత్థి ఉపమా క్వచీ’’తి.
౧౧౩. పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావ, రత్తిన్దివం బ్రాహ్మణ అప్పమత్తో;
నమస్సమానో వివసేమి [నమస్సమానోవ వసేమి (సీ. అట్ఠ.) … వివసామి (స్యా.)] రత్తిం, తేనేవ మఞ్ఞామి అవిప్పవాసం.
పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావాతి యథా చక్ఖుమా పురిసో ఆలోకే రూపగతాని పస్సేయ్య దక్ఖేయ్య ఓలోకేయ్య నిజ్ఝాయేయ్య ఉపపరిక్ఖేయ్య, ఏవమేవాహం బుద్ధం భగవన్తం మనసా పస్సామి దక్ఖామి ఓలోకేమి నిజ్ఝాయామి ఉపపరిక్ఖామీతి – పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావ.
రత్తిన్దివం బ్రాహ్మణ అప్పమత్తోతి రత్తిఞ్చ దివా చ బుద్ధానుస్సతిం మనసా భావేన్తో అప్పమత్తోతి – రత్తిన్దివం బ్రాహ్మణ అప్పమత్తో.
నమస్సమానో వివసేమి రత్తిన్తి. నమస్సమానోతి కాయేన వా నమస్సమానో, వాచాయ వా నమస్సమానో, చిత్తేన వా నమస్సమానో, అన్వత్థపటిపత్తియా వా నమస్సమానో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా వా నమస్సమానో సక్కారమానో గరుకారమానో మానయమానో పూజయమానో రత్తిన్దివం వివసేమి అతినామేమి అతిక్కమేమీతి – నమస్సమానో వివసేమి రత్తిం.
తేనేవ మఞ్ఞామి అవిప్పవాసన్తి తాయ బుద్ధానుస్సతియా భావేన్తో అవిప్పవాసోతి తం మఞ్ఞామి, అవిప్పవుట్ఠోతి తం మఞ్ఞామి జానామి. ఏవం జానామి ఏవం ఆజానామి ఏవం విజానామి ఏవం పటివిజానామి ఏవం పటివిజ్ఝామీతి – తేనేవ మఞ్ఞామి అవిప్పవాసం. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావ, రత్తిన్దివం బ్రాహ్మణ అప్పమత్తో;
నమస్సమానో వివసేమి రత్తిం, తేనేవ మఞ్ఞామి అవిప్పవాస’’న్తి.
౧౧౪. సద్ధా చ పీతి చ మనో సతి చ,నాపేన్తిమే గోతమసాసనమ్హా;
యం యం దిసం వజతి భూరిపఞ్ఞో, స తేన తేనేవ నతోహమస్మి.
సద్ధా చ పీతి చ మనో సతి చాతి. సద్ధాతి యా చ భగవన్తం ఆరబ్భ సద్ధా సద్దహనా [సద్ధహనా (క.)] ఓకప్పనా అభిప్పసాదో సద్ధా సద్ధిన్ద్రియం సద్ధాబలం. పీతీతి యా భగవన్తం ఆరబ్భ పీతి పామోజ్జం [పాముజ్జం (స్యా.)] మోదనా ఆమోదనా పమోదనా హాసో పహాసో విత్తి తుట్ఠి ఓదగ్యం అత్తమనతా చిత్తస్స. మనోతి యఞ్చ భగవన్తం ఆరబ్భ చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. సతీతి యా భగవన్తం ఆరబ్భ సతి అనుస్సతి సమ్మాసతీతి – సద్ధా చ పీతి చ మనో సతి చ.
నాపేన్తిమే గోతమసాసనమ్హాతి ఇమే చత్తారో ధమ్మా గోతమసాసనా బుద్ధసాసనా జినసాసనా తథాగతసాసనా అరహన్తసాసనా నాపేన్తి న గచ్ఛన్తి న విజహన్తి న వినాసేన్తీతి – నాపేన్తిమే గోతమసాసనమ్హా.
యం యం దిసం వజతి భూరిపఞ్ఞోతి. యం యం దిసన్తి పురత్థిమం వా దిసం పచ్ఛిమం వా దిసం దక్ఖిణం వా దిసం ఉత్తరం వా దిసం వజతి గచ్ఛతి కమతి అభిక్కమతి. భూరిపఞ్ఞోతి భూరిపఞ్ఞో మహాపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో. భూరి వుచ్చతి పథవీ. భగవా తాయ పథవిసమాయ పఞ్ఞాయ విపులాయ విత్థతాయ సమన్నాగతోతి – యం యం దిసం వజతి భూరిపఞ్ఞో.
స తేన తేనేవ నతోహమస్మీతి సో యేన బుద్ధో తేన తేనేవ నతో తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారో తదధిముత్తో తదధిపతేయ్యోతి – స తేన తేనేవ నతోహమస్మి. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘సద్ధా చ పీతి చ మనో సతి చ, నాపేన్తిమే గోతమసాసనమ్హా;
యం యం దిసం వజతి భూరిపఞ్ఞో, స తేన తేనేవ నతోహమస్మీ’’తి.
౧౧౫. జిణ్ణస్స మే దుబ్బలథామకస్స,తేనేవ కాయో న పలేతి తత్థ;
సఙ్కప్పయన్తాయ వజామి నిచ్చం, మనో హి మే బ్రాహ్మణ తేన యుత్తో.
జిణ్ణస్స మే దుబ్బలథామకస్సాతి జిణ్ణస్స వుడ్ఢస్స మహల్లకస్స అద్ధగతస్స వయోఅనుప్పత్తస్స. దుబ్బలథామకస్సాతి దుబ్బలథామకస్స అప్పథామకస్స పరిత్తథామకస్సాతి – జిణ్ణస్స మే దుబ్బలథామకస్స.
తేనేవ కాయో న పలేతి తత్థాతి కాయో యేన బుద్ధో తేన న పలేతి న వజతి న గచ్ఛతి నాతిక్కమతీతి – తేనేవ కాయో న పలేతి తత్థ.
సఙ్కప్పయన్తాయ వజామి నిచ్చన్తి సఙ్కప్పగమనేన వితక్కగమనేన ఞాణగమనేన పఞ్ఞాగమనేన బుద్ధిగమనేన వజామి గచ్ఛామి అతిక్కమామీతి – సఙ్కప్పయన్తాయ వజామి నిచ్చం.
మనో హి మే బ్రాహ్మణ తేన యుత్తోతి. మనోతి యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. మనో హి మే బ్రాహ్మణ తేన యుత్తోతి మనో యేన బుద్ధో తేన యుత్తో పయుత్తో సంయుత్తోతి – మనో హి మే బ్రాహ్మణ తేన యుత్తో. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘జిణ్ణస్స మే దుబ్బలథామకస్స, తేనేవ కాయో న పలేతి తత్థ;
సఙ్కప్పయన్తాయ వజామి నిచ్చం, మనో హి మే బ్రాహ్మణ తేన యుత్తో’’తి.
౧౧౬. పఙ్కే సయానో పరిఫన్దమానో, దీపా దీపం ఉపల్లవిం;
అథద్దసాసిం సమ్బుద్ధం, ఓఘతిణ్ణమనాసవం.
పఙ్కే సయానో పరిఫన్దమానోతి. పఙ్కే సయానోతి కామపఙ్కే కామకద్దమే కామకిలేసే కామబళిసే కామపరిళాహే కామపలిబోధే సేమానో సయమానో వసమానో ఆవసమానో పరివసమానో [అవసేమానో పరిసేమానో (స్యా.)] తి – పఙ్కే సయానో. పరిఫన్దమానోతి తణ్హాఫన్దనాయ ఫన్దమానో, దిట్ఠిఫన్దనాయ ఫన్దమానో, కిలేసఫన్దనాయ ఫన్దమానో, పయోగఫన్దనాయ ఫన్దమానో, విపాకఫన్దనాయ ఫన్దమానో, మనోదుచ్చరితఫన్దనాయ ఫన్దమానో, రత్తో రాగేన ఫన్దమానో, దుట్ఠో దోసేన ఫన్దమానో, మూళ్హో మోహేన ఫన్దమానో, వినిబన్ధో మానేన ఫన్దమానో, పరామట్ఠో దిట్ఠియా ఫన్దమానో, విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చేన ఫన్దమానో, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛాయ ఫన్దమానో, థామగతో అనుసయేహి ఫన్దమానో, లాభేన ఫన్దమానో, అలాభేన ఫన్దమానో, యసేన ఫన్దమానో, అయసేన ఫన్దమానో, పసంసాయ ఫన్దమానో, నిన్దాయ ఫన్దమానో, సుఖేన ఫన్దమానో, దుక్ఖేన ఫన్దమానో, జాతియా ఫన్దమానో, జరాయ ఫన్దమానో, బ్యాధినా ఫన్దమానో, మరణేన ఫన్దమానో, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసేహి ఫన్దమానో, నేరయికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానో, తిరచ్ఛానయోనికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానో, పేత్తివిసయికేన దుక్ఖేన ఫన్దమానో, మానుసికేన దుక్ఖేన…పే… గబ్భోక్కన్తిమూలకేన దుక్ఖేన… గబ్భట్ఠితిమూలకేన దుక్ఖేన… గబ్భవుట్ఠానమూలకేన దుక్ఖేన… జాతస్సూపనిబన్ధకేన దుక్ఖేన… జాతస్స పరాధేయ్యకేన దుక్ఖేన… అత్తూపక్కమేన దుక్ఖేన… పరూపక్కమేన దుక్ఖేన… సఙ్ఖారదుక్ఖేన… విపరిణామదుక్ఖేన… చక్ఖురోగేన దుక్ఖేన… సోతరోగేన దుక్ఖేన… ఘానరోగేన దుక్ఖేన… జివ్హారోగేన దుక్ఖేన… కాయరోగేన దుక్ఖేన… సీసరోగేన దుక్ఖేన… కణ్ణరోగేన దుక్ఖేన… ముఖరోగేన దుక్ఖేన… దన్తరోగేన దుక్ఖేన… ఓట్ఠరోగేన దుక్ఖేన… కాసేన… సాసేన… పినాసేన… డాహేన [దాహేన (క.) మహాని. ౧౧] … జరేన… కుచ్ఛిరోగేన… ముచ్ఛాయ… పక్ఖన్దికాయ… సూలాయ… విసూచికాయ… కుట్ఠేన… గణ్డేన… కిలాసేన… సోసేన… అపమారేన … దద్దుయా… కణ్డుయా… కచ్ఛుయా… రఖసాయ… వితచ్ఛికాయ… లోహితపిత్తేన [లోహితేన. పిత్తేన (స్యా. క.)] … మధుమేహేన… అంసాయ… పిళకాయ… భగన్దలేన [భగన్దలాయ (స్యా.)] … పిత్తసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సేమ్హసముట్ఠానేన ఆబాధేన… వాతసముట్ఠానేన ఆబాధేన… సన్నిపాతికేన ఆబాధేన… ఉతుపరిణామజేన ఆబాధేన… విసమపరిహారజేన ఆబాధేన… ఓపక్కమికేన ఆబాధేన… కమ్మవిపాకజేన ఆబాధేన… సీతేన… ఉణ్హేన… జిఘచ్ఛాయ … పిపాసాయ… ఉచ్చారేన… పస్సావేన… డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సేన దుక్ఖేన… మాతుమరణేన దుక్ఖేన… పితుమరణేన దుక్ఖేన… పుత్తమరణేన దుక్ఖేన… ధీతుమరణేన దుక్ఖేన… ఞాతిబ్యసనేన దుక్ఖేన… భోగబ్యసనేన దుక్ఖేన… రోగబ్యసనేన దుక్ఖేన… సీలబ్యసనేన దుక్ఖేన… దిట్ఠిబ్యసనేన దుక్ఖేన ఫన్దమానో పరిఫన్దమానో పవేధమానో సమ్పవేధమానోతి – పఙ్కే సయానో పరిఫన్దమానో.
దీపా దీపం ఉపల్లవిన్తి సత్థారతో సత్థారం ధమ్మక్ఖానతో ధమ్మక్ఖానం గణతో గణం దిట్ఠియా దిట్ఠిం పటిపదాయ పటిపదం మగ్గతో మగ్గం పల్లవిం ఉపల్లవిం సమ్పల్లవిన్తి – దీపా దీపం ఉపల్లవిం.
అథద్దసాసిం సమ్బుద్ధన్తి. అథాతి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం – అథాతి. అద్దసాసిన్తి అద్దసం అద్దక్ఖిం అపస్సిం పటివిజ్ఝిం. బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి – అథద్దసాసిం సమ్బుద్ధం.
ఓఘతిణ్ణమనాసవన్తి. ఓఘతిణ్ణన్తి భగవా కామోఘం తిణ్ణో, భవోఘం తిణ్ణో, దిట్ఠోఘం తిణ్ణో, అవిజ్జోఘం తిణ్ణో, సబ్బసంసారపథం తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో నిత్థిణ్ణో అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో వీతివత్తో, సో వుత్థవాసో చిణ్ణచరణో…పే… జాతిమరణసంసారో, నత్థి తస్స పునబ్భవోతి – ఓఘతిణ్ణం. అనాసవన్తి చత్తారో ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, దిట్ఠాసవో, అవిజ్జాసవో. తే ఆసవా బుద్ధస్స భగవతో పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. తస్మా బుద్ధో అనాసవాతి – ఓఘతిణ్ణమనాసవం. తేనాహ థేరో పిఙ్గియో –
‘‘పఙ్కే సయానో పరిఫన్దమానో, దీపా దీపం ఉపల్లవిం;