౧౭. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేసో

౯౩. ఇదమవోచ భగవా మగధేసు విహరన్తో పాసాణకే చేతియే, పరిచారకసోళసానం [పరిచారితసోళసన్నం (స్యా. క.)] బ్రాహ్మణానం అజ్ఝిట్ఠో పుట్ఠో పుట్ఠో పఞ్హం బ్యాకాసి.

ఇదమవోచ భగవాతి ఇదం పారాయనం అవోచ. భగవాతి గారవాధివచనమేతం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవాతి – ఇదమవోచ భగవా. మగధేసు విహరన్తోతి మగధనామకే జనపదే విహరన్తో ఇరియన్తో వత్తేన్తో పాలేన్తో యపేన్తో యాపేన్తో. పాసాణకే చేతియేతి పాసాణకచేతియం వుచ్చతి బుద్ధాసనన్తి – మగధేసు విహరన్తో పాసాణకే చేతియే. పరిచారకసోళసానం బ్రాహ్మణానన్తి పిఙ్గియో [సిఙ్గియో (క.)] బ్రాహ్మణో బావరిస్స బ్రాహ్మణస్స పద్ధో పద్ధచరో పరిచారకో [పరిచారికో (స్యా. క.)] సిస్సో. పిఙ్గియేన [తేన (క.)] తే సోళసాతి – ఏవమ్పి పరిచారకసోళసానం బ్రాహ్మణానం. అథ వా, తే సోళస బ్రాహ్మణా బుద్ధస్స భగవతో పద్ధా పద్ధచరా పరిచారకా సిస్సాతి – ఏవమ్పి పరిచారకసోళసానం బ్రాహ్మణానం.

అజ్ఝిట్ఠో పుట్ఠో పుట్ఠో పఞ్హం బ్యాకాసీతి. అజ్ఝిట్ఠోతి అజ్ఝిట్ఠో అజ్ఝేసితో. పుట్ఠో పుట్ఠోతి పుట్ఠో పుట్ఠో పుచ్ఛితో పుచ్ఛితో యాచితో యాచితో అజ్ఝేసితో అజ్ఝేసితో పసాదితో పసాదితో. పఞ్హం బ్యాకాసీతి పఞ్హం బ్యాకాసి ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఆకాసి పకాసేసీతి – అజ్ఝిట్ఠో పుట్ఠో పుట్ఠో పఞ్హం బ్యాకాసి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఇదమవోచ భగవా మగధేసు విహరన్తో పాసాణకే చేతియే, పరిచారకసోళసానం బ్రాహ్మణానం అజ్ఝిట్ఠో పుట్ఠో పుట్ఠో పఞ్హం బ్యాకాసీ’’తి.

౯౪. ఏకమేకస్స చేపి పఞ్హస్స అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జేయ్య, గచ్ఛేయ్యేవ జరామరణస్స పారం. పారఙ్గమనీయా ఇమే ధమ్మాతి. తస్మా ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్స ‘‘పారాయన’’న్తేవ అధివచనం.

ఏకమేకస్స చేపి పఞ్హస్సాతి ఏకమేకస్స చేపి అజితపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి తిస్సమేత్తేయ్యపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి పుణ్ణకపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి మేత్తగూపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి ధోతకపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి ఉపసీవపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి నన్దకపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి హేమకపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి తోదేయ్యపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి కప్పపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి జతుకణ్ణిపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి భద్రావుధపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి ఉదయపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి పోసాలపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి మోఘరాజపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స చేపి పిఙ్గియపఞ్హస్సాతి – ఏకమేకస్స చేపి పఞ్హస్స.

అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి స్వేవ పఞ్హో ధమ్మో, విసజ్జనం [విస్సజ్జనం (క.)] అత్థోతి అత్థం అఞ్ఞాయ జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వాతి – అత్థమఞ్ఞాయ. ధమ్మమఞ్ఞాయాతి ధమ్మం అఞ్ఞాయ జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వాతి – ధమ్మమఞ్ఞాయాతి – అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ. ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జేయ్యాతి సమ్మాపటిపదం అనులోమపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అన్వత్థపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపజ్జేయ్యాతి – ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జేయ్య. గచ్ఛేయ్యేవ జరామరణస్స పారన్తి జరామరణస్స పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిప్పటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. గచ్ఛేయ్యేవ జరామరణస్స పారన్తి జరామరణస్స పారం గచ్ఛేయ్య, పారం అధిగచ్ఛేయ్య, పారం అధిఫస్సేయ్య, పారం సచ్ఛికరేయ్యాతి – గచ్ఛేయ్యేవ జరామరణస్స పారం. పారఙ్గమనీయా ఇమే ధమ్మాతి ఇమే ధమ్మా పారఙ్గమనీయా. పారం పాపేన్తి పారం సమ్పాపేన్తి పారం సమనుపాపేన్తి, జరామణస్స తరణాయ [తారణాయ (స్యా.)] సంవత్తన్తీతి – పారఙ్గమనీయా ఇమే ధమ్మాతి.

తస్మా ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్సాతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానాతి – తస్మా. ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్సాతి ఇమస్స పారాయనస్సాతి – తస్మా ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్స. పారాయనన్తేవ అధివచనన్తి పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం…పే… నిరోధో నిబ్బానం. అయనం వుచ్చతి మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. అధివచనన్తి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపోతి – పారాయనన్తేవ అధివచనం. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఏకమేకస్స చేపి పఞ్హస్స అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జేయ్య, గచ్ఛేయ్యేవ జరామరణస్స పారం. పారఙ్గమనీయా ఇమే ధమ్మాతి. తస్మా ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్స ‘పారాయన’న్తేవ అధివచన’’న్తి.

౯౫. అజితో తిస్సమేత్తేయ్యో, పుణ్ణకో అథ మేత్తగూ;

ధోతకో ఉపసీవో చ, నన్దో చ అథ హేమకో.

౯౬. తోదేయ్యకప్పా దుభయో, జతుకణ్ణీ చ పణ్డితో;

భద్రావుధో ఉదయో చ, పోసాలో చాపి బ్రాహ్మణో;

మోఘరాజా చ మేధావీ, పిఙ్గియో చ మహాఇసి.

౯౭. ఏతే బుద్ధం ఉపాగచ్ఛుం, సమ్పన్నచరణం ఇసిం;

పుచ్ఛన్తా నిపుణే పఞ్హే, బుద్ధసేట్ఠం ఉపాగముం.

ఏతే బుద్ధం ఉపాగచ్ఛున్తి. ఏతేతి సోళస పారాయనియా బ్రాహ్మణా. బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో బలేసు చ వసీభావం. బుద్ధోతి కేనట్ఠేన బుద్ధో? బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో, సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధో, సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధో, అభిఞ్ఞేయ్యతాయ బుద్ధో, విసవితాయ బుద్ధో, ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, నిరుపలేపసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, ఏకన్తవీతరాగోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతదోసోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతమోహోతి బుద్ధో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి బుద్ధో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధో, ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధో, అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభాతి బుద్ధో. బుద్ధోతి నేతం నామం మాతరా కతం న పితరా కతం న భాతరా కతం న భగినియా కతం న మిత్తామచ్చేహి కతం న ఞాతిసాలోహితేహి కతం న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం న దేవతాహి కతం. విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి. ఏతే బుద్ధం ఉపాగచ్ఛున్తి ఏతే బుద్ధం ఉపాగమింసు ఉపసఙ్కమింసు పయిరుపాసింసు పరిపుచ్ఛింసు పరిపఞ్హింసూతి – ఏతే బుద్ధం ఉపాగచ్ఛుం.

సమ్పన్నచరణం ఇసిన్తి చరణం వుచ్చతి సీలాచారనిబ్బత్తి. సీలసంవరోపి చరణం, ఇన్ద్రియసంవరోపి చరణం, భోజనే మత్తఞ్ఞుతాపి చరణం, జాగరియానుయోగోపి చరణం, సత్తపి సద్ధమ్మా చరణం, చత్తారిపి ఝానాని చరణం. సమ్పన్నచరణన్తి సమ్పన్నచరణం సేట్ఠచరణం విసేట్ఠచరణం [విసిట్ఠచరణం (క.)] పామోక్ఖచరణం ఉత్తమచరణం పవరచరణం. ఇసీతి ఇసి భగవా మహన్తం సీలక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతి ఇసి…పే… మహేసక్ఖేహి వా సత్తేహి ఏసితో గవేసితో పరియేసితో – ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో కహం నరాసభో’’తి – ఇసీతి – సమ్పన్నచరణం ఇసిం.

పుచ్ఛన్తా నిపుణే పఞ్హేతి. పుచ్ఛన్తాతి పుచ్ఛన్తా యాచన్తా అజ్ఝేసన్తా పసాదేన్తా. నిపుణే పఞ్హేతి గమ్భీరే దుద్దసే దురనుబోధే సన్తే పణీతే అతక్కావచరే నిపుణే పణ్డితవేదనీయే పఞ్హేతి – పుచ్ఛన్తా నిపుణే పఞ్హే.

బుద్ధసేట్ఠం ఉపాగమున్తి. బుద్ధోతి యో సో భగవా…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి. సేట్ఠన్తి అగ్గం సేట్ఠం విసేట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం బుద్ధం ఉపాగముం ఉపాగమింసు ఉపసఙ్కమింసు పయిరుపాసింసు పరిపుచ్ఛింసు పరిపఞ్హింసూతి – బుద్ధసేట్ఠం ఉపాగముం. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఏతే బుద్ధం ఉపాగచ్ఛుం, సమ్పన్నచరణం ఇసిం;

పుచ్ఛన్తా నిపుణే పఞ్హే, బుద్ధసేట్ఠం ఉపాగము’’న్తి.

౯౮. తేసం బుద్ధో పబ్యాకాసి, పఞ్హం పుట్ఠో యథాతథం;

పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన, తోసేసి బ్రాహ్మణే ముని.

తేసం బుద్ధో పబ్యాకాసీతి. తేసన్తి సోళసానం పారాయనియానం బ్రాహ్మణానం. బుద్ధోతి యో సో భగవా…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి. పబ్యాకాసీతి తేసం బుద్ధో పబ్యాకాసి ఆచిక్ఖి దేసేసి పఞ్ఞపేసి పట్ఠపేసి వివరి విభజి ఉత్తానీఅకాసి పకాసేసీతి – తేసం బుద్ధో పబ్యాకాసి.

పఞ్హం పుట్ఠో యథాతథన్తి. పఞ్హం పుట్ఠోతి పఞ్హం పుట్ఠో పుచ్ఛితో యాచితో అజ్ఝేసితో పసాదితో. యథాతథన్తి యథా ఆచిక్ఖితబ్బం తథా ఆచిక్ఖి, యథా దేసితబ్బం తథా దేసేసి, యథా పఞ్ఞపేతబ్బం తథా పఞ్ఞపేసి, యథా పట్ఠపేతబ్బం తథా పట్ఠపేసి, యథా వివరితబ్బం తథా వివరి, యథా విభజితబ్బం తథా విభజి, యథా ఉత్తానీకాతబ్బం తథా ఉత్తానీఅకాసి, యథా పకాసితబ్బం తథా పకాసేసీతి – పఞ్హం పుట్ఠో యథాతథం.

పఞ్హానం వేయ్యాకరణేనాతి పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన ఆచిక్ఖనేన దేసనేన పఞ్ఞపనేన పట్ఠపనేన వివరణేన విభజనేన ఉత్తానీకమ్మేన పకాసనేనాతి – పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన.

తోసేసి బ్రాహ్మణే మునీతి. తోసేసీతి తోసేసి వితోసేసి పసాదేసి ఆరాధేసి అత్తమనే అకాసి. బ్రాహ్మణేతి సోళస పారాయనియే బ్రాహ్మణే. మునీతి మోనం వుచ్చతి ఞాణం…పే… సఙ్గజాలమతిచ్చ సో మునీతి – తోసేసి బ్రాహ్మణే ముని. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘తేసం బుద్ధో పబ్యాకాసి, పఞ్హం పుట్ఠో యథాతథం;

పఞ్హానం వేయ్యాకరణేన, తోసేసి బ్రాహ్మణే మునీ’’తి.

౯౯. తే తోసితా చక్ఖుమతా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

బ్రహ్మచరియమచరింసు, వరపఞ్ఞస్స సన్తికే.

తే తోసితా చక్ఖుమతాతి. తేతి సోళస పారాయనియా బ్రాహ్మణా. తోసితాతి తోసితా వితోసితా పసాదితా ఆరాధితా అత్తమనా కతాతి – తే తోసితా. చక్ఖుమతాతి భగవా పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా – మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, దిబ్బచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమా. కథం భగవా మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా…పే… ఏవం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమాతి – తే తోసితా చక్ఖుమతా.

బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునాతి. బుద్ధోతి యో సో భగవా…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి. ఆదిచ్చబన్ధునాతి ఆదిచ్చో వుచ్చతి సూరియో. సో గోతమో గోత్తేన, భగవాపి గోతమో గోత్తేన, భగవా సూరియస్స గోత్తఞాతకో గోత్తబన్ధు. తస్మా బుద్ధో ఆదిచ్చబన్ధూతి – బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా.

బ్రహ్మచరియమచరింసూతి బ్రహ్మచరియం వుచ్చతి అసద్ధమ్మసమాపత్తియా ఆరతి విరతి పటివిరతి వేరమణీ విరమణం అకిరియా అకరణం అనజ్ఝాపత్తి వేలాఅనతిక్కమో సేతుఘాతో. అపి చ, నిప్పరియాయవసేన బ్రహ్మచరియం వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో, సమ్మావాయామో, సమ్మాసతి, సమ్మాసమాధి. బ్రహ్మచరియమచరింసూతి బ్రహ్మచరియం చరింసు అచరింసు సమాదాయ వత్తింసూతి – బ్రహ్మచరియమచరింసు.

వరపఞ్ఞస్స సన్తికేతి వరపఞ్ఞస్స అగ్గపఞ్ఞస్స సేట్ఠపఞ్ఞస్స విసేట్ఠపఞ్ఞస్స పామోక్ఖపఞ్ఞస్స ఉత్తమపఞ్ఞస్స పవరపఞ్ఞస్స. సన్తికేతి సన్తికే సామన్తా ఆసన్నే అవిదూరే ఉపకట్ఠేతి – వరపఞ్ఞస్స సన్తికే. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘తే తోసితా చక్ఖుమతా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

బ్రహ్మచరియమచరింసు, వరపఞ్ఞస్స సన్తికే’’తి.

౧౦౦. ఏకమేకస్స పఞ్హస్స, యథా బుద్ధేన దేసితం;

తథా యో పటిపజ్జేయ్య, గచ్ఛే పారం అపారతో.

ఏకమేకస్స పఞ్హస్సాతి ఏకమేకస్స అజితపఞ్హస్స, ఏకమేకస్స తిస్సమేత్తేయ్యపఞ్హస్స…పే… ఏకమేకస్స పిఙ్గియపఞ్హస్సాతి – ఏకమేకస్స పఞ్హస్స.

యథా బుద్ధేన దేసితన్తి. బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధోతి. యథా బుద్ధేన దేసితన్తి యథా బుద్ధేన ఆచిక్ఖితం దేసితం పఞ్ఞపితం పట్ఠపితం వివరితం విభజితం [విభత్తం (స్యా.)] ఉత్తానీకతం పకాసితన్తి – యథా బుద్ధేన దేసితం.

తథా యో పటిపజ్జేయ్యాతి సమ్మాపటిపదం అనులోమపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అన్వత్థపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపజ్జేయ్యాతి – తథా యో పటిపజ్జేయ్య.

గచ్ఛే పారం అపారతోతి పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం…పే… నిరోధో నిబ్బానం; అపారం వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ. గచ్ఛే పారం అపారతోతి అపారతో పారం గచ్ఛేయ్య, పారం అధిగచ్ఛేయ్య, పారం ఫస్సేయ్య, పారం సచ్ఛికరేయ్యాతి – గచ్ఛే పారం అపారతో. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఏకమేకస్స పఞ్హస్స, యథా బుద్ధేన దేసితం;

తథా యో పటిపజ్జేయ్య, గచ్ఛే పారం అపారతో’’తి.

౧౦౧. అపారా పారం గచ్ఛేయ్య, భావేన్తో మగ్గముత్తమం;

మగ్గో సో పారం గమనాయ, తస్మా పారాయనం ఇతి.

అపారా పారం గచ్ఛేయ్యాతి అపారం వుచ్చన్తి కిలేసా చ ఖన్ధా చ అభిసఙ్ఖారా చ; పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం…పే… తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. అపారా పారం గచ్ఛేయ్యాతి అపారా పారం గచ్ఛేయ్య, పారం అధిగచ్ఛేయ్య, పారం ఫస్సేయ్య, పారం సచ్ఛికరేయ్యాతి – అపారా పారం గచ్ఛేయ్య.

భావేన్తో మగ్గముత్తమన్తి మగ్గముత్తమం వుచ్చతి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. మగ్గముత్తమన్తి మగ్గం అగ్గం సేట్ఠం విసేట్ఠం పామోక్ఖం ఉత్తమం పవరం. భావేన్తోతి భావేన్తో ఆసేవన్తో బహులీకరోన్తోతి – భావేన్తో మగ్గముత్తమం.

మగ్గో సో పారం గమనాయాతి –

మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో [అద్ధో (క.)], అఞ్జసం వటుమాయనం;

నావా ఉత్తరసేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో [సఙ్గమో (స్యా. క.) పస్స-ధాతుమాలాయం మగ్గధాతువణ్ణనాయం].

పారం గమనాయాతి పారం గమనాయ పారం సమ్పాపనాయ పారం సమనుపాపనాయ జరామరణస్స తరణాయాతి – మగ్గో సో పారం గమనాయ.

తస్మా పారాయనం ఇతీతి. తస్మాతి తస్మా తంకారణా తంహేతు తప్పచ్చయా తంనిదానా. పారం వుచ్చతి అమతం నిబ్బానం…పే… నిరోధో నిబ్బానం. అయనం వుచ్చతి మగ్గో. ఇతీతి పదసన్ధి…పే… పదానుపుబ్బతాపేతం ఇతీతి – తస్మా పారాయనం ఇతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘అపారా పారం గచ్ఛేయ్య, భావేన్తో మగ్గముత్తమం;

మగ్గో సో పారం గమనాయ, తస్మా పారాయనం ఇతీ’’తి.

పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేసో సత్తరసమో.