౧౫. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో
౮౫. ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్సం, [ఇచ్చాయస్మా మోఘరాజా]
న మే బ్యాకాసి చక్ఖుమా;
యావతతియఞ్చ దేవీసి [దేవిసి (స్యా.)], బ్యాకరోతీతి మే సుతం.
ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్సన్తి సో బ్రాహ్మణో ద్విక్ఖత్తుం బుద్ధం భగవన్తం పఞ్హం అపుచ్ఛి. తస్స భగవా పఞ్హం పుట్ఠో న బ్యాకాసి – ‘‘తదన్తరా [చక్ఖుసమనన్తరా (స్యా.)] ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స ఇన్ద్రియపరిపాకో భవిస్సతీ’’తి. సక్కన్తి సక్కో. భగవా సక్యకులా పబ్బజితోతిపి సక్కో. అథ వా, అడ్ఢో మహద్ధనో ధనవాతిపి సక్కో. తస్సిమాని ధనాని, సేయ్యథిదం – సద్ధాధనం సీలధనం హిరిధనం ఓత్తప్పధనం సుతధనం చాగధనం పఞ్ఞాధనం సతిపట్ఠానధనం సమ్మప్పధానధనం ఇద్ధిపాదధనం ఇన్ద్రియధనం బలధనం బోజ్ఝఙ్గధనం మగ్గధనం ఫలధనం నిబ్బానధనం. ఇమేహి అనేకవిధేహి ధనరతనేహి అడ్ఢో మహద్ధనో ధనవాతిపి సక్కో. అథ వా, సక్కో పహు విసవీ అలమత్తో సూరో వీరో విక్కన్తో అభీరూ అచ్ఛమ్భీ అనుత్రాసీ అపలాయీ పహీనభయభేరవో విగతలోమహంసోతిపి సక్కో. ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్సన్తి ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్సం అయాచిస్సం అజ్ఝేసిస్సం పసాదయిస్సన్తి – ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్సం.
ఇచ్చాయస్మా మోఘరాజాతి. ఇచ్చాతి పదసన్ధి…పే… ఆయస్మాతి పియవచనం…పే… మోఘరాజాతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం…పే… అభిలాపోతి – ఇచ్చాయస్మా మోఘరాజా.
న మే బ్యాకాసి చక్ఖుమాతి. న మే బ్యాకాసీతి న మే బ్యాకాసి న ఆచిక్ఖి న దేసేసి న పఞ్ఞపేసి న పట్ఠపేసి న వివరి న విభజి న ఉత్తానీఅకాసి న పకాసేసి. చక్ఖుమాతి భగవా పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా – మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, దిబ్బచక్ఖునాపి [దిబ్బేన చక్ఖునాపి (క.)] చక్ఖుమా, పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా, సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? మంసచక్ఖుమ్హి భగవతో పఞ్చ వణ్ణా సంవిజ్జన్తి – నీలో చ వణ్ణో, పీతకో చ వణ్ణో, లోహితకో చ వణ్ణో, కణ్హో చ వణ్ణో, ఓదాతో చ వణ్ణో. యత్థ చ అక్ఖిలోమాని పతిట్ఠితాని తం నీలం హోతి సునీలం పాసాదికం దస్సనేయ్యం ఉమాపుప్ఫసమానం [ఉమ్మారపుప్ఫసమానం (స్యా.) మహాని. ౧౫౬]. తస్స పరతో పీతకం హోతి సుపీతకం సువణ్ణవణ్ణం పాసాదికం దస్సనేయ్యం కణికారపుప్ఫసమానం. ఉభతో చ అక్ఖికూటాని భగవతో లోహితకాని హోన్తి సులోహితకాని పాసాదికాని దస్సనేయ్యాని ఇన్దగోపకసమానాని. మజ్ఝే కణ్హం హోతి సుకణ్హం అలూఖం సినిద్ధం పాసాదికం దస్సనేయ్యం అద్దారిట్ఠకసమానం [అళారిట్ఠకసమానం (స్యా.)]. తస్స పరతో ఓదాతం హోతి సుఓదాతం సేతం పణ్డరం పాసాదికం దస్సనేయ్యం ఓసధితారకసమానం. తేన భగవా పాకతికేన మంసచక్ఖునా అత్తభావపరియాపన్నేన పురిమసుచరితకమ్మాభినిబ్బత్తేన సమన్తా యోజనం పస్సతి దివా చేవ రత్తిఞ్చ. యదా హి చతురఙ్గసమన్నాగతో అన్ధకారో హోతి సూరియో చ అత్థఙ్గతో [అత్థఙ్గమితో (స్యా. క.)] హోతి; కాళపక్ఖో చ ఉపోసథో హోతి, తిబ్బో చ వనసణ్డో హోతి, మహా చ కాళమేఘో [అకాలమేఘో (స్యా. క.) పస్స మహాని. ౧౫౬] అబ్భుట్ఠితో హోతి. ఏవరూపే చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే సమన్తా యోజనం పస్సతి. నత్థి సో కుట్టో వా కవాటం వా పాకారో వా పబ్బతో వా గచ్ఛో వా లతా వా ఆవరణం రూపానం దస్సనాయ. ఏకం చే తిలఫలం నిమిత్తం కత్వా తిలవాహే పక్ఖిపేయ్య, తంయేవ తిలఫలం ఉద్ధరేయ్య. ఏవం పరిసుద్ధం భగవతో పాకతికం మంసచక్ఖు. ఏవం భగవా మంసచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా దిబ్బేన చక్ఖునాపి చక్ఖుమా? భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే; సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి – ‘‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా; ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే సుగతే దుగ్గతే, యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతి. ఆకఙ్ఖమానో చ భగవా ఏకమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, ద్వేపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, తిస్సోపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, చతస్సోపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, పఞ్చపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, దసపి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, వీసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, తింసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, చత్తాలీసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, పఞ్ఞాసమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, సతమ్పి లోకధాతుయో పస్సేయ్య, సహస్సిమ్పి చూళనికం లోకధాతుం పస్సేయ్య, ద్విసహస్సిమ్పి మజ్ఝిమికం లోకధాతుం పస్సేయ్య, తిసహస్సిమ్పి లోకధాతుం పస్సేయ్య, మహాసహస్సిమ్పి [తిసహస్సిం మహాసహస్సమ్పి (క.)] లోకధాతుం పస్సేయ్య, యావతకం వా [యావతా (సీ. క.)] పన ఆకఙ్ఖేయ్య తావతకం పస్సేయ్య. ఏవం పరిసుద్ధం భగవతో దిబ్బచక్ఖు. ఏవం భగవా దిబ్బేన చక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? భగవా మహాపఞ్ఞో పుథుపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో పఞ్ఞాపభేదకుసలో పభిన్నఞాణో అధిగతపటిసమ్భిదప్పత్తో చతువేసారజ్జప్పత్తో దసబలధారీ పురిసాసభో పురిససీహో పురిసనాగో పురిసాజఞ్ఞో పురిసధోరయ్హో అనన్తఞాణో అనన్తతేజో అనన్తయసో అడ్ఢో మహద్ధనో ధనవా నేతా వినేతా అనునేతా పఞ్ఞాపేతా నిజ్ఝాపేతా పేక్ఖేతా పసాదేతా. సో హి భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా అనక్ఖాతస్స మగ్గస్స అక్ఖాతా, మగ్గఞ్ఞూ మగ్గవిదూ మగ్గకోవిదో మగ్గానుగా చ పన ఏతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా.
సో హి భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి, చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ [ధమ్మసామి (స్యా. క.)] తథాగతో. నత్థి తస్స భగవతో అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం [అఫుసితం (స్యా. క.)] పఞ్ఞాయ. అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నం [అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం (స్యా.)] ఉపాదాయ సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తి. యం కిఞ్చి నేయ్యం నామ అత్థి జానితబ్బం [అత్థి ధమ్మం జానితబ్బం (క.)] అత్తత్థో వా పరత్థో వా ఉభయత్థో వా దిట్ఠధమ్మికో వా అత్థో సమ్పరాయికో వా అత్థో ఉత్తానో వా అత్థో గమ్భీరో వా అత్థో గూళ్హో వా అత్థో పటిచ్ఛన్నో వా అత్థో నేయ్యో వా అత్థో నీతో వా అత్థో అనవజ్జో వా అత్థో నిక్కిలేసో వా అత్థో వోదానో వా అత్థో పరమత్థో వా [పరమత్థో వా అత్థో (క.)], సబ్బం తం అన్తో బుద్ధఞాణే పరివత్తతి.
సబ్బం కాయకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం వచీకమ్మం ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం మనోకమ్మం ఞాణానుపరివత్తి. అతీతే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతే అప్పటిహతం ఞాణం, పచ్చుప్పన్నే అప్పటిహతం ఞాణం, యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం. నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం, నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా. యథా ద్విన్నం సముగ్గపటలానం సమ్మాఫుసితానం హేట్ఠిమం సముగ్గపటలం ఉపరిమం నాతివత్తతి, ఉపరిమం సముగ్గపటలం హేట్ఠిమం నాతివత్తతి, అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో; ఏవమేవ బుద్ధస్స భగవతో నేయ్యఞ్చ ఞాణఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో. యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం, నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్యం. నేయ్యం అతిక్కమిత్వా ఞాణం నప్పవత్తతి, ఞాణం అతిక్కమిత్వా నేయ్యపథో నత్థి. అఞ్ఞమఞ్ఞపరియన్తట్ఠాయినో తే ధమ్మా.
సబ్బధమ్మేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనపటిబద్ధా ఆకఙ్ఖపటిబద్ధా మనసికారపటిబద్ధా చిత్తుప్పాదపటిబద్ధా. సబ్బసత్తేసు బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం పవత్తతి. సబ్బేసఞ్చ సత్తానం భగవా ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే భబ్బాభబ్బే సత్తే జానాతి. సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి.
యథా యే కేచి మచ్ఛకచ్ఛపా అన్తమసో తిమితిమిఙ్గలం [తిమితిపిఙ్గలం (క.)] ఉపాదాయ అన్తోమహాసముద్దే పరివత్తన్తి, ఏవమేవ సదేవకో లోకో సమారకో లోకో సబ్రహ్మకో లోకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సా అన్తోబుద్ధఞాణే పరివత్తతి. యథా యే కేచి పక్ఖీ అన్తమసో గరుళం వేనతేయ్యం ఉపాదాయ ఆకాసస్స పదేసే పరివత్తన్తి, ఏవమేవ యేపి తే సారిపుత్తసమా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా తేపి బుద్ధఞాణస్స పదేసే పరివత్తన్తి; బుద్ధఞాణం దేవమనుస్సానం పఞ్ఞం ఫరిత్వా అభిభవిత్వా తిట్ఠతి.
యేపి తే ఖత్తియపణ్డితా బ్రాహ్మణపణ్డితా గహపతిపణ్డితా సమణపణ్డితా నిపుణా కతపరప్పవాదా వాలవేధిరూపా వోభిన్దన్తా [తే భిన్దన్తా (స్యా. క.)] మఞ్ఞే చరన్తి పఞ్ఞాగతేన దిట్ఠిగతాని, తే పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా అభిసఙ్ఖరిత్వా తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛన్తి గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని. కథితా విసజ్జితా చ తే పఞ్హా భగవతా [భగవతో (క.)] హోన్తి నిద్దిట్ఠకారణా. ఉపక్ఖిత్తకా చ తే భగవతో సమ్పజ్జన్తి. అథ ఖో భగవావ తత్థ అతిరోచతి – యదిదం పఞ్ఞాయాతి. ఏవం భగవా పఞ్ఞాచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో [ఓలోకేన్తో (క.)] అద్దస సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో [పర … దస్సావినే (క.)] విహరన్తే. సేయ్యథాపి నామ ఉప్పలినియం వా పదుమినియం వా పుణ్డరీకినియం వా అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకానుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని [అన్తోనిమ్ముగ్గపోసీని (క.)], అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని సమోదకం ఠితాని, అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకా అచ్చుగ్గమ్మ తిట్ఠన్తి అనుపలిత్తాని ఉదకేన; ఏవమేవం భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే స్వాకారే ద్వాకారే సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో విహరన్తే. జానాతి భగవా – ‘‘అయం పుగ్గలో రాగచరితో, అయం దోసచరితో, అయం మోహచరితో, అయం వితక్కచరితో, అయం సద్ధాచరితో, అయం ఞాణచరితో’’తి. రాగచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స అసుభకథం కథేతి; దోసచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స మేత్తాభావనం ఆచిక్ఖతి; మోహచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఉద్దేసే పరిపుచ్ఛాయ కాలేన ధమ్మస్సవనే కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛాయ గరుసంవాసే నివేసేతి; వితక్కచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స ఆనాపానస్సతిం ఆచిక్ఖతి; సద్ధాచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స పసాదనీయం నిమిత్తం ఆచిక్ఖతి బుద్ధసుబోధిం [బుద్ధసుబుద్ధతం (క.)] ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం సీలాని చ; అత్తనో ఞాణచరితస్స భగవా పుగ్గలస్స విపస్సనానిమిత్తం ఆచిక్ఖతి అనిచ్చాకారం దుక్ఖాకారం అనత్తాకారం.
‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో, యథాపి పస్సే జనతం సమన్తతో;
తథూపమం ధమ్మమయం సుమేధ, పాసాదమారుయ్హ సమన్తచక్ఖు;
సోకావతిణ్ణం [సోకావకిణ్ణం (స్యా.)] జనతమపేతసోకో, అవేక్ఖస్సు జాతిజరాభిభూత’’న్తి.
ఏవం భగవా బుద్ధచక్ఖునాపి చక్ఖుమా.
కథం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమా? సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన ఉపేతో సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సముపపన్నో సమన్నాగతో.
‘‘న తస్స అద్దిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చి, అథో అవిఞ్ఞాతమజానితబ్బం;
సబ్బం అభిఞ్ఞాసి యదత్థి నేయ్యం, తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూ’’తి.
ఏవం భగవా సమన్తచక్ఖునాపి చక్ఖుమాతి – న మే బ్యాకాసి చక్ఖుమా.
యావతతియఞ్చ దేవీసి, బ్యాకరోతీతి మే సుతన్తి యావతతియం బుద్ధో సహధమ్మికం పఞ్హం పుట్ఠో బ్యాకరోతి నో సంసారేతీతి [సమ్పాయతీతి (స్యా.)] – ఏవం మయా ఉగ్గహితం, ఏవం మయా ఉపధారితం, ఏవం మయా ఉపలక్ఖితం. దేవీసీతి భగవా చేవ ఇసి చాతి – దేవీసి. యథా రాజా పబ్బజితా వుచ్చన్తి రాజిసయో, బ్రాహ్మణా పబ్బజితా వుచ్చన్తి బ్రాహ్మణిసయో, ఏవమేవ భగవా దేవో చేవ ఇసి చాతి – దేవీసి.
అథ వా, భగవా పబ్బజితోతిపి ఇసి. మహన్తం సీలక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతిపి ఇసి. మహన్తం సమాధిక్ఖన్ధం…పే… మహన్తం పఞ్ఞాక్ఖన్ధం… మహన్తం విముత్తిక్ఖన్ధం… మహన్తం విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతిపి ఇసి. మహతో తమోకాయస్స పదాలనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతిపి ఇసి. మహతో విపల్లాసస్స పభేదనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతిపి ఇసి. మహతో తణ్హాసల్లస్స అబ్బహనం… మహతో దిట్ఠిసఙ్ఘాటస్స వినివేఠనం… మహతో మానద్ధజస్స పపాతనం… మహతో అభిసఙ్ఖారస్స వూపసమం… మహతో ఓఘస్స నిత్థరణం… మహతో భారస్స నిక్ఖేపనం… మహతో సంసారవట్టస్స ఉపచ్ఛేదం… మహతో సన్తాపస్స నిబ్బాపనం… మహతో పరిళాహస్స పటిప్పస్సద్ధిం… మహతో ధమ్మద్ధజస్స ఉస్సాపనం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతిపి ఇసి. మహన్తే సతిపట్ఠానే… మహన్తే సమ్మప్పధానే… మహన్తాని ఇన్ద్రియాని… మహన్తాని బలాని… మహన్తే బోజ్ఝఙ్గే… మహన్తం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం… మహన్తం పరమత్థం అమతం నిబ్బానం ఏసీ గవేసీ పరియేసీతిపి ఇసి. మహేసక్ఖేహి వా సత్తేహి ఏసితో గవేసితో పరియేసితో – ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో, కహం నరాసభో’’తిపి ఇసీతి – యావతతియఞ్చ దేవీసి బ్యాకరోతీతి మే సుతం. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘ద్వాహం సక్కం అపుచ్ఛిస్సం, [ఇచ్చాయస్మా మోఘరాజా]
న మే బ్యాకాసి చక్ఖుమా;
యావతతియఞ్చ దేవీసి, బ్యాకరోతీతి మే సుత’’న్తి.
౮౬. అయం లోకో పరో లోకో, బ్రహ్మలోకో సదేవకో;
దిట్ఠిం తే నాభిజానాతి, గోతమస్స యసస్సినో.
అయం లోకో పరో లోకోతి. అయం లోకోతి మనుస్సలోకో. పరో లోకోతి మనుస్సలోకం ఠపేత్వా సబ్బో పరో లోకోతి – అయం లోకో పరో లోకో.
బ్రహ్మలోకో సదేవకోతి సదేవకో లోకో సమారకో సబ్రహ్మకో సస్సమణబ్రాహ్మణీ పజా సదేవమనుస్సాతి – బ్రహ్మలోకో సదేవకో.
దిట్ఠిం తే నాభిజానాతీతి తుయ్హం దిట్ఠిం ఖన్తిం రుచిం లద్ధిం అజ్ఝాసయం అధిప్పాయం లోకో న జానాతి – ‘‘అయం ఏవందిట్ఠికో ఏవంఖన్తికో ఏవంరుచికో ఏవంలద్ధికో ఏవంఅజ్ఝాసయో ఏవంఅధిప్పాయో’’తి న జానాతి న పస్సతి న దక్ఖతి నాధిగచ్ఛతి న విన్దతి న పటిలభతీతి – దిట్ఠిం తే నాభిజానాతి.
గోతమస్స యసస్సినోతి భగవా యసప్పత్తోతి యసస్సీ. అథ వా, భగవా సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానన్తిపి యసస్సీతి – గోతమస్స యస్సినో. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘అయం లోకో పరో లోకో, బ్రహ్మలోకో సదేవకో;
దిట్ఠిం తే నాభిజానాతి, గోతమస్స యసస్సినో’’తి.
౮౭. ఏవం అభిక్కన్తదస్సావిం, అత్థి పఞ్హేన ఆగమం;
కథం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతి.
ఏవం అభిక్కన్తదస్సావిన్తి ఏవం అభిక్కన్తదస్సావిం అగ్గదస్సావిం సేట్ఠదస్సావిం విసేట్ఠదస్సావిం పామోక్ఖదస్సావిం ఉత్తమదస్సావిం పరమదస్సావిన్తి – ఏవం అభిక్కన్తదస్సావిం.
అత్థి పఞ్హేన ఆగమన్తి పఞ్హేన అత్థికో ఆగతోమ్హి…పే… వహస్సేతం భారన్తి, ఏవమ్పి అత్థి పఞ్హేన ఆగమం.
కథం లోకం అవేక్ఖన్తన్తి కథం లోకం అవేక్ఖన్తం పచ్చవేక్ఖన్తం తులయన్తం తీరయన్తం విభావయన్తం విభూతం కరోన్తన్తి – కథం లోకం అవేక్ఖన్తం.
మచ్చురాజా న పస్సతీతి మచ్చురాజా న పస్సతి న దక్ఖతి నాధిగచ్ఛతి న విన్దతి న పటిలభతీతి – మచ్చురాజా న పస్సతి. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘ఏవం అభిక్కన్తదస్సావిం, అత్థి పఞ్హేన ఆగమం;
కథం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి.
౮౮. సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజ సదా సతో;
అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా;
ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతి.
సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి. లోకోతి నిరయలోకో తిరచ్ఛానలోకో పేత్తివిసయలోకో మనుస్సలోకో దేవలోకో ఖన్ధలోకో ధాతులోకో ఆయతనలోకో అయం లోకో పరో లోకో బ్రహ్మలోకో సదేవకో [సదేవకో లోకో (క.)]. అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘లోకో లోకోతి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, లోకోతి వుచ్చతీ’’తి? ‘‘లుజ్జతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా లోకోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ లుజ్జతి? చక్ఖు ఖో భిక్ఖు లుజ్జతి, రూపా లుజ్జన్తి, చక్ఖువిఞాణం లుజ్జతి, చక్ఖుసమ్ఫస్సో లుజ్జతి, యమ్పిదం [యమిదం (క.) పస్స సం. ని. ౪.౮౨] చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి లుజ్జతి; సోతం లుజ్జతి, గన్ధా లుజ్జన్తి…పే… కాయో లుజ్జతి, ఫోట్ఠబ్బా లుజ్జన్తి; మనో లుజ్జతి, ధమ్మా లుజ్జన్తి, మనోవిఞ్ఞాణం లుజ్జతి, మనోసమ్ఫస్సో లుజ్జతి; యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి లుజ్జతి. లుజ్జతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా లోకోతి వుచ్చతి’’.
సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి ద్వీహి కారణేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి – అవసియపవత్తసల్లక్ఖణవసేన [అవస్సియపవత్త … (స్యా.)] వా తుచ్ఛసఙ్ఖారసమనుపస్సనావసేన వా. కథం అవసియపవత్తసల్లక్ఖణవసేన సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి? రూపే వసో న లబ్భతి, వేదనాయ వసో న లబ్భతి, సఞ్ఞాయ వసో న లబ్భతి, సఙ్ఖారేసు వసో న లబ్భతి, విఞ్ఞాణే వసో న లబ్భతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా [పస్స సం. ని. ౩.౫౯] – ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా. రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య; లబ్భేథ చ రూపే – ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా, తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి న చ లబ్భతి రూపే – ‘ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’తి.
‘‘వేదనా అనత్తా. వేదనా చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం వేదనా ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య; లబ్భేథ చ వేదనాయ – ‘ఏవం మే వేదనా హోతు, ఏవం మే వేదనా మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, వేదనా అనత్తా, తస్మా వేదనా ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి వేదనాయ – ‘ఏవం మే వేదనా హోతు, ఏవం మే వేదనా మా అహోసీ’తి.
‘‘సఞ్ఞా అనత్తా. సఞ్ఞా చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం సఞ్ఞా ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య; లబ్భేథ చ సఞ్ఞాయ – ‘ఏవం మే సఞ్ఞా హోతు, ఏవం మే సఞ్ఞా మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, సఞ్ఞా అనత్తా, తస్మా సఞ్ఞా ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి సఞ్ఞాయ – ‘ఏవం మే సఞ్ఞా హోతు, ఏవం మే సఞ్ఞా మా అహోసీ’తి.
‘‘సఙ్ఖారా అనత్తా. సఙ్ఖారా చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్సంసు, నయిదం సఙ్ఖారా ఆబాధాయ సంవత్తేయ్యుం; లబ్భేథ చ సఙ్ఖారేసు – ‘ఏవం మే సఙ్ఖారా హోన్తు, ఏవం మే సఙ్ఖారా మా అహేసు’న్తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా అనత్తా, తస్మా సఙ్ఖారా ఆబాధాయ సంవత్తన్తి, న చ లబ్భతి సఙ్ఖారేసు – ‘ఏవం మే సఙ్ఖారా హోన్తు, ఏవం మే సఙ్ఖారా మా అహేసు’న్తి.
‘‘విఞ్ఞాణం అనత్తా. విఞ్ఞాణఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, నయిదం విఞ్ఞాణం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య; లబ్భేథ చ విఞ్ఞాణే – ‘ఏవం మే విఞ్ఞాణం హోతు, ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’తి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం అనత్తా, తస్మా విఞ్ఞాణం ఆబాధాయ సంవత్తతి, న చ లబ్భతి విఞ్ఞాణే – ‘ఏవం మే విఞ్ఞాణం హోతు, ఏవం మే విఞ్ఞాణం మా అహోసీ’’’తి.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘నాయం, భిక్ఖవే, కాయో తుమ్హాకం, నపి అఞ్ఞేసం [పరేసం (స్యా.) పస్స సం. ని. ౨.౩౭]. పురాణమిదం, భిక్ఖవే, కమ్మం అభిసఙ్ఖతం అభిసఞ్చేతయితం వేదనియం దట్ఠబ్బం. తత్ర ఖో, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదంయేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి – ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి; ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతి, యదిదం – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి – ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి’’’.
‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో …పే… జాతినిరోధా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా నిరుజ్ఝన్తి, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి. ఏవం అవసియపవత్తసల్లక్ఖణవసేన సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
కథం తుచ్ఛసఙ్ఖారసమనుపస్సనావసేన సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి? రూపే సారో న లబ్భతి, వేదనాయ సారో న లబ్భతి, సఞ్ఞాయ సారో న లబ్భతి, సఙ్ఖారేసు సారో న లబ్భతి, విఞ్ఞాణే సారో న లబ్భతి; రూపం అస్సారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. వేదనా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా…పే… సఞ్ఞా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా… సఙ్ఖారా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా… విఞ్ఞాణం అస్సారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. యథా నళో అస్సారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా చ ఏరణ్డో…పే… యథా చ ఉదుమ్బరో అస్సారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా చ సేతగచ్ఛో [సేతవచ్ఛో (క.)] అస్సారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా చ పాలిభద్దకో [పాళిభద్దకో (క.)] అస్సారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా చ ఫేణపిణ్డో [ఫేణుపిణ్డో (స్యా.)] అస్సారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా చ ఉదకపుబ్బుళం [పుబ్బులకం (స్యా.)] అస్సారం నిస్సారం సారాపగతం, యథా చ మరీచి అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా, యథా కదలిక్ఖన్ధో అస్సారో నిస్సారో సారాపగతో, యథా మాయా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా – ఏవమేవ రూపం అస్సారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. వేదనా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా…పే… సఞ్ఞా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా… సఙ్ఖారా అస్సారా నిస్సారా సారాపగతా… విఞ్ఞాణం అస్సారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. ఏవం తుచ్ఛసఙ్ఖారసమనుపస్సనావసేన సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి. ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
అపి చ, ఛహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి. చక్ఖు సుఞ్ఞం [స్యా. … పోత్థకే ఇమస్మిం ఠానే అఞ్ఞథా దిస్సతి] అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా, సోతం సుఞ్ఞం…పే… ఘానం సుఞ్ఞం… జివ్హా సుఞ్ఞా… కాయో సుఞ్ఞో… మనో సుఞ్ఞో అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. రూపా సుఞ్ఞా…పే… సద్దా సుఞ్ఞా… గన్ధా సుఞ్ఞా… రసా సుఞ్ఞా… ఫోట్ఠబ్బా సుఞ్ఞా… ధమ్మా సుఞ్ఞా అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. చక్ఖువిఞ్ఞాణం సుఞ్ఞం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం సుఞ్ఞం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞో … మనోసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞో… చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా సుఞ్ఞా… మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా సుఞ్ఞా… రూపసఞ్ఞా సుఞ్ఞా… ధమ్మసఞ్ఞా సుఞ్ఞా… రూపసఞ్చేతనా సుఞ్ఞా… ధమ్మసఞ్చేతనా సుఞ్ఞా… రూపతణ్హా సుఞ్ఞా… రూపవితక్కో సుఞ్ఞో… రూపవిచారో సుఞ్ఞో… ధమ్మవిచారో సుఞ్ఞో అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. ఏవం ఛహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
అపి చ, దసహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి. రూపం రిత్తతో తుచ్ఛతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో అసారకతో వధకతో విభవతో అఘమూలతో సాసవతో సఙ్ఖతతో; వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం… చుతిం… ఉపపత్తిం… పటిసన్ధిం… భవం… సంసారవట్టం రిత్తతో తుచ్ఛతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో అసారకతో వధకతో విభవతో అఘమూలతో సాసవతో సఙ్ఖతతో. ఏవం దసహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
అపి చ, ద్వాదసహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి. రూపం న సత్తో న జీవో న నరో న మాణవో న ఇత్థీ న పురిసో న అత్తా న అత్తనియం నాహం న మమ న కోచి న కస్సచి; వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం న సత్తో న జీవో న నరో న మాణవో న ఇత్థీ న పురిసో న అత్తా న అత్తనియం నాహం న మమ న కోచి న కస్సచి. ఏవం ద్వాదసహాకారేహి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘యం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం తం పజహథ. తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం? రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తం పజహథ. తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. వేదనా, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తం పజహథ. సా వో పహీనా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. సఞ్ఞా, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తం పజహథ. సా వో పహీనా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. సఙ్ఖారా, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తే పజహథ. తే వో పహీనా దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సన్తి. విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తం పజహథ. తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. సేయ్యథాపి [తం కిం మఞ్ఞథ (స్యా. క.) పస్స సం. ని. ౩.౩౩], భిక్ఖవే, యం ఇమస్మిం జేతవనే తిణకట్ఠసాఖాపలాసం తం జనో హరేయ్య వా డహేయ్య వా యథాపచ్చయం వా కరేయ్య. అపి ను తుమ్హాకం ఏవమస్స – ‘అమ్హే జనో హరతి వా డహతి వా యథాపచ్చయం వా కరోతీ’తి? ‘నో హేతం, భన్తే’. ‘తం కిస్స హేతు’? ‘న హి నో ఏతం, భన్తే, అత్తా వా అత్తనియం వా’తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం న తుమ్హాకం తం పజహథ; తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం? రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తం పజహథ. తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతి. వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం; తం పజహథ. తం వో పహీనం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి. ఏవమ్పి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘‘సుఞ్ఞో [సుఞ్ఞతో (క.) పస్స సం. ని. ౪.౮౫] లోకో, సుఞ్ఞో లోకో’తి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతీ’’తి? ‘‘యస్మా చ ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా, తస్మా సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతి. కిఞ్చానన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా? చక్ఖు ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా. రూపా సుఞ్ఞా…పే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం సుఞ్ఞం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞో… యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా. సోతం సుఞ్ఞం… సద్దా సుఞ్ఞా… ఘానం సుఞ్ఞం… గన్ధా సుఞ్ఞా… జివ్హా సుఞ్ఞా… రసా సుఞ్ఞా… కాయో సుఞ్ఞో … ఫోట్ఠబ్బా సుఞ్ఞా… మనో సుఞ్ఞో… ధమ్మా సుఞ్ఞా… మనోవిఞ్ఞాణం సుఞ్ఞం… మనోసమ్ఫస్సో సుఞ్ఞో… యమ్పిదం సుఞ్ఞం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా తమ్పి సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా. యస్మా చ ఖో, ఆనన్ద, సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా, తస్మా సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతీ’’తి. ఏవమ్పి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
‘‘సుద్ధం ధమ్మసముప్పాదం, సుద్ధసఙ్ఖారసన్తతిం;
పస్సన్తస్స యథాభూతం, న భయం హోతి గామణి.
‘‘తిణకట్ఠసమం లోకం, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
నాఞ్ఞం [న అఞ్ఞం (సీ. స్యా. క.)] పత్థయతే కిఞ్చి, అఞ్ఞత్రప్పటిసన్ధియా’’తి.
ఏవమ్పి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా [పస్స సం. ని. ౪.౨౪౬] – ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు రూపం సమన్నేసతి యావతా రూపస్స గతి, వేదనం సమన్నేసతి యావతా వేదనాయ గతి, సఞ్ఞం సమన్నేసతి యావతా సఞ్ఞాయ గతి, సఙ్ఖారే సమన్నేసతి యావతా సఙ్ఖారానం గతి, విఞ్ఞాణం సమన్నేసతి యావతా విఞ్ఞాణస్స గతి. తస్స రూపం [తస్స భిక్ఖునో రూపం (స్యా.)] సమన్నేసతో యావతా రూపస్స గతి, వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం సమన్నేసతో యావతా విఞ్ఞాణస్స గతి, యమ్పిస్స తం హోతి అహన్తి వా మమన్తి వా అస్మీతి వా, తమ్పి తస్స న హోతీ’’తి. ఏవమ్పి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి.
సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు పచ్చవేక్ఖస్సు దక్ఖస్సు తులేహి తీరేహి విభావేహి విభూతం కరోహీతి – సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు.
మోఘరాజ సదా సతోతి. మోఘరాజాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. సదాతి సబ్బకాలం…పే… పచ్ఛిమే వయోఖన్ధే. సతోతి చతూహి కారణేహి సతో – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తో సతో…పే… సో వుచ్చతి సతోతి – మోఘరాజ సదా సతో.
అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి అత్తానుదిట్ఠి వుచ్చతి వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి. ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనం…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియేసగ్గాహో విపరీతగ్గాహో విపల్లాసగ్గాహో మిచ్ఛాగాహో అయాథావకస్మిం యాథావకన్తి గాహో యావతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని, అయం అత్తానుదిట్ఠి. అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ సమూహచ్చ [ఉహచ్చ సముహచ్చ (క.) సద్దనీతియా పన సమేతి] ఉద్ధరిత్వా సముద్ధరిత్వా ఉప్పాటయిత్వా సముప్పాటయిత్వా పజహిత్వా వినోదేత్వా బ్యన్తీకరిత్వా అనభావం గమేత్వాతి – అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ.
ఏవం మచ్చుతరో సియాతి ఏవం మచ్చుపి తరేయ్యాసి, జరాపి తరేయ్యాసి, మరణమ్పి తరేయ్యాసి ఉత్తరేయ్యాసి పతరేయ్యాసి సమతిక్కమేయ్యాసి వీతివత్తేయ్యాసీతి – ఏవం మచ్చుతరో సియా.
ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తన్తి ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం పచ్చవేక్ఖన్తం తులయన్తం తీరయన్తం విభావయన్తం విభూతం కరోన్తన్తి – ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం.
మచ్చురాజా న పస్సతీతి మచ్చుపి మచ్చురాజా, మారోపి మచ్చురాజా, మరణమ్పి మచ్చురాజా. న పస్సతీతి మచ్చురాజా న పస్సతీ న దక్ఖతి నాధిగచ్ఛతి న విన్దతి న పటిలభతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఆరఞ్ఞికో మిగో అరఞ్ఞే పవనే చరమానో విస్సత్థో గచ్ఛతి విస్సత్థో [విస్సట్ఠో (క.)] తిట్ఠతి విస్సత్థో నిసీదతి విస్సత్థో సేయ్యం కప్పేతి. తం కిస్స హేతు? అనాపాథగతో [అనాపాతగతో (క.)], భిక్ఖవే, లుద్దస్స. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి [అన్తమకాసి (క.) పస్స మ. ని. ౧.౨౭౧] మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం…పే… తతియం ఝానం… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా, పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా, నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా, అనన్తో ఆకాసోతి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో’.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి…పే….
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి; పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ‘భిక్ఖు అన్ధమకాసి మారం, అపదం వధిత్వా మారచక్ఖుం అదస్సనం గతో పాపిమతో, తిణ్ణో లోకే విసత్తిక’న్తి. సో విస్సత్థో గచ్ఛతి విస్సత్థో తిట్ఠతి విస్సత్థో నిసీదతి విస్సత్థో సేయ్యం కప్పేతి. తం కిస్స హేతు? అనాపాథగతో భిక్ఖు పాపిమతో’’తి – మచ్చురాజా న పస్సతి. తేనాహ భగవా –
‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజ సదా సతో;
అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా;
ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి.
సహ గాథాపరియోసానా…పే… సత్థా మే, భన్తే భగవా, సావకోహమస్మీతి.
మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో పన్నరసమో.