౧౦. కప్పమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో
౬౧. మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతం, [ఇచ్చాయస్మా కప్పో]
ఓఘే జాతే మహబ్భయే;
జరామచ్చుపరేతానం, దీపం పబ్రూహి మారిస;
త్వఞ్చ మే దీపమక్ఖాహి, యథాయిదం నాపరం సియా.
మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతన్తి సరో వుచ్చతి సంసారో ఆగమనం గమనం గమనాగమనం కాలం గతి భవాభవో చుతి చ ఉపపత్తి చ నిబ్బత్తి చ భేదో చ జాతి చ జరా చ మరణఞ్చ. సంసారస్స పురిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి, పచ్ఛిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి; మజ్ఝేవ సంసారే సత్తా ఠితా పతిట్ఠితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తా.
కథం సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి? ఏత్తకా జాతియో వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతిసతాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతిసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతిసతసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకా జాతికోటియో వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతికోటిసతాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతికోటిసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి, హేవం నత్థి. ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతికోటిసతసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి.
ఏత్తకాని వస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని వస్ససతాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని వస్ససహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకా వస్సకోటియో వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని వస్సకోటిసతాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని వస్సకోటిసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని వస్సకోటిసతసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి.
ఏత్తకాని కప్పాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని కప్పసతాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని కప్పసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని కప్పసతసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకా కప్పకోటియో వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని కప్పకోటిసతాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని కప్పకోటిసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని కప్పకోటిసతసహస్సాని వట్టం వత్తి, తతో పరం న వత్తతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి.
వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘అనమతగ్గోయం, భిక్ఖవే, సంసారో, పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరతం. ఏవం దీఘరత్తం ఖో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పచ్చనుభూతం తిబ్బం పచ్చనుభూతం బ్యసనం పచ్చనుభూతం, కటసీ వడ్ఢితా [కటసీవవడ్ఢితం (స్యా.) పస్స సం. ని. ౨.౧౨౪]. యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, అలమేవ సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితుం అలం విముచ్చితు’’న్తి. ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి.
కథం సంసారస్స పచ్ఛిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి? ఏత్తకా జాతియో వట్టం వత్తిస్సతి, తతో పరం న వత్తిస్సతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పచ్ఛిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏత్తకాని జాతిసతాని, ఏత్తకాని జాతిసహస్సాని, ఏత్తకాని జాతిసతసహస్సాని, ఏత్తకా జాతికోటియో, ఏత్తకాని జాతికోటిసతాని, ఏత్తకాని జాతికోటిసహస్సాని, ఏత్తకాని జాతికోటిసతసహస్సాని, ఏత్తకాని వస్సాని, ఏత్తకాని వస్ససతాని, ఏత్తకాని వస్ససహస్సాని, ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సాని, ఏత్తకా వస్సకోటియో, ఏత్తకాని వస్సకోటిసతాని, ఏత్తకాని వస్సకోటిసహస్సాని, ఏత్తకాని వస్సకోటిసతసహస్సాని, ఏత్తకాని కప్పాని, ఏత్తకాని కప్పసతాని, ఏత్తకాని కప్పసహస్సాని, ఏత్తకాని కప్పసతసహస్సాని, ఏత్తకా కప్పకోటియో, ఏత్తకాని కప్పకోటిసతాని, ఏత్తకాని కప్పకోటిసహస్సాని, ఏత్తకాని కప్పకోటిసతసహస్సాని వట్టం వత్తిస్సతి, తతో పరం న వత్తిస్సతీతి హేవం నత్థి, ఏవమ్పి సంసారస్స పచ్ఛిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏవమ్పి సంసారస్స పురిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి, పచ్ఛిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి, మజ్ఝేవ సంసారే సత్తా ఠితా పతిట్ఠితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తాతి – మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతం. ఇచ్చాయస్మా కప్పోతి. ఇచ్చాతి పదసన్ధి…పే…. ఆయస్మాతి పియవచనం…పే…. కప్పోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం…పే… అభిలాపోతి – ఇచ్చాయస్మా కప్పో.
ఓఘే జాతే మహబ్భయేతి కామోఘే భవోఘే దిట్ఠోఘే అవిజ్జోఘే జాతే సఞ్జాతే నిబ్బత్తే అభినిబ్బత్తే పాతుభూతే. మహబ్భయేతి జాతిభయే జరాభయే బ్యాధిభయే మరణభయేతి – ఓఘే జాతే మహబ్భయే.
జరామచ్చుపరేతానన్తి జరాయ ఫుట్ఠానం పరేతానం సమోహితానం సమన్నాగతానం. మచ్చునా ఫుట్ఠానం పరేతానం సమోహితానం సమన్నాగతానం, జాతియా అనుగతానం జరాయ అనుసటానం బ్యాధినా అభిభూతానం మరణేన అబ్భాహతానం అతాణానం అలేణానం అసరణానం అసరణీభూతానన్తి – జరామచ్చుపరేతానం.
దీపం పబ్రూహి మారిసాతి దీపం తాణం లేణం సరణం గతిం పరాయనం [గతిపరాయనం (స్యా.) ఏవముపరిపి] బ్రూహి ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహి. మారిసాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనమేతం మారిసాతి – దీపం పబ్రూహి మారిస.
త్వఞ్చ మే దీపమక్ఖాహీతి. త్వన్తి భగవన్తం భణతి. దీపమక్ఖాహీతి దీపం తాణం లేణం సరణం గతిం పరాయనం అక్ఖాహి ఆచిక్ఖాహి దేసేహి పఞ్ఞపేహి పట్ఠపేహి వివరాహి విభజాహి ఉత్తానీకరోహి పకాసేహీతి – త్వఞ్చ మే దీపమక్ఖాహి.
యథాయిదం నాపరం సియాతి యథయిదం దుక్ఖం ఇధేవ నిరుజ్ఝేయ్య వూపసమేయ్య అత్థం గచ్ఛేయ్య పటిప్పస్సమ్భేయ్య పునపటిసన్ధికం దుక్ఖం న నిబ్బత్తేయ్య, కామధాతుయా వా రూపధాతుయా వా అరూపధాతుయా వా కామభవే వా రూపభవే వా అరూపభవే వా సఞ్ఞాభవే వా అసఞ్ఞాభవే వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవే వా ఏకవోకారభవే వా చతువోకారభవే వా పఞ్చవోకారభవే వా పునగతియా వా ఉపపత్తియా వా పటిసన్ధియా వా భవే వా సంసారే వా వట్టే వా న జనేయ్య న సఞ్జనేయ్య న నిబ్బత్తేయ్య నాభినిబ్బత్తేయ్య. ఇధేవ నిరుజ్ఝేయ్య వూపసమేయ్య అత్థం గచ్ఛేయ్య పటిప్పస్సమ్భేయ్యాతి – యథాయిదం నాపరం సియా. తేనాహ సో బ్రాహ్మణో –
‘‘మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతం, [ఇచ్చాయస్మా కప్పో]
ఓఘే జాతే మహబ్భయే;
జరామచ్చుపరేతానం, దీపం పబ్రూహి మారిస;
త్వఞ్చ మే దీపమక్ఖాహి, యథాయిదం నాపరం సియా’’తి.
౬౨. మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతం, [కప్పాతి భగవా]
ఓఘే జాతే మహబ్భయే;
జరామచ్చుపరేతానం, దీపం పబ్రూమి కప్ప తే.
మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతన్తి సరో వుచ్చతి సంసారో ఆగమనం గమనం గమనాగమనం కాలం గతి భవాభవో, చుతి చ ఉపపత్తి చ నిబ్బత్తి చ భేదో చ జాతి చ జరా చ మరణఞ్చ. సంసారస్స పురిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి, పచ్ఛిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి. మజ్ఝేవ సంసారే సత్తా ఠితా పతిట్ఠితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తా.
కథం సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి…పే… ఏవం సంసారస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. కథం సంసారస్స పచ్ఛిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి…పే… ఏవం సంసారస్స పచ్ఛిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి. ఏవం సంసారస్స పురిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి, పచ్ఛిమాపి కోటి న పఞ్ఞాయతి. మజ్ఝేవ సంసారే సత్తా ఠితా పతిట్ఠితా అల్లీనా ఉపగతా అజ్ఝోసితా అధిముత్తాతి – మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతం. కప్పాతి భగవాతి. కప్పాతి భగవా తం బ్రాహ్మణం నామేన ఆలపతి. భగవాతి గారవాధివచనమేతం…పే… సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం భగవాతి – కప్పాతి భగవా.
ఓఘే జాతే మహబ్భయేతి కామోఘే భవోఘే దిట్ఠోఘే అవిజ్జోఘే జాతే సఞ్జాతే నిబ్బత్తే అభినిబ్బత్తే పాతుభూతే. మహబ్భయేతి జాతిభయే జరాభయే బ్యాధిభయే మరణభయేతి – ఓఘే జాతే మహబ్భయే.
జరామచ్చుపరేతానన్తి జరాయ ఫుట్ఠానం పరేతానం సమోహితానం సమన్నాగతానం, మచ్చునా ఫుట్ఠానం పరేతానం సమోహితానం సమన్నాగతానం జాతియా అనుగతానం జరాయ అనుసటానం బ్యాధినా అభిభూతానం మరణేన అబ్భాహతానం అతాణానం అలేణానం అసరణానం అసరణీభూతానన్తి – జరామచ్చుపరేతానం.
దీపం పబ్రూమి కప్ప తేతి దీపం తాణం లేణం సరణం గతిం పరాయనం బ్రూమి ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి – దీపం పబ్రూమి కప్ప తే. తేనాహ భగవా –
‘‘మజ్ఝే సరస్మిం తిట్ఠతం, [కప్పాతి భగవా]
ఓఘే జాతే మహబ్భయే;
జరామచ్చుపరేతానం, దీపం పబ్రూమి కప్ప తే’’తి.
౬౩. అకిఞ్చనం అనాదానం, ఏతం దీపం అనాపరం;
నిబ్బానం ఇతి నం బ్రూమి, జరామచ్చుపరిక్ఖయం.
అకిఞ్చనం అనాదానన్తి. కిఞ్చనన్తి – రాగకిఞ్చనం దోసకిఞ్చనం మోహకిఞ్చనం మానకిఞ్చనం దిట్ఠికిఞ్చనం కిలేసకిఞ్చనం దుచ్చరితకిఞ్చనం; కిఞ్చనప్పహానం కిఞ్చనవూపసమం [కిఞ్చనవూపసమో (స్యా.) ఏవమీదిసేసు ఠానేసు] కిఞ్చనపటినిస్సగ్గం [కిఞ్చనపటినిస్సగ్గో (స్యా.)] కిఞ్చనపటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – అకిఞ్చనం. అనాదానన్తి ఆదానం వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. ఆదానప్పహానం ఆదానవూపసమం ఆదానపటినిస్సగ్గం ఆదానపటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – అకిఞ్చనం అనాదానం.
ఏతం దీపం అనాపరన్తి ఏతం దీపం తాణం లేణం సరణం గతి పరాయనం. అనాపరన్తి తమ్హా పరో అఞ్ఞో దీపో నత్థి. అథ ఖో సో ఏవం దీపో అగ్గో చ సేట్ఠో చ విసేట్ఠో చ పామోక్ఖో చ ఉత్తమో చ పవరో చాతి – ఏతం దీపం అనాపరం.
నిబ్బానం ఇతి నం బ్రూమీతి వానం వుచ్చతి తణ్హా. యో రాగో సారాగో…పే… అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. వానప్పహానం వానవూపసమం వానపటినిస్సగ్గం వానపటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానం. ఇతీతి పదసన్ధి పదసంసగ్గో పదపారిపూరీ అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతాపేతం – ఇతీతి. బ్రూమీతి బ్రూమి ఆచిక్ఖామి దేసేమి పఞ్ఞపేమి పట్ఠపేమి వివరామి విభజామి ఉత్తానీకరోమి పకాసేమీతి – నిబ్బానం ఇతి నం బ్రూమి.
జరామచ్చుపరిక్ఖయన్తి జరామరణస్స పహానం వూపసమం పటినిస్సగ్గం పటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బానన్తి – జరామచ్చుపరిక్ఖయం. తేనాహ భగవా –
‘‘అకిఞ్చనం అనాదానం, ఏతం దీపం అనాపరం;
నిబ్బానం ఇతి నం బ్రూమి, జరామచ్చుపరిక్ఖయ’’న్తి.
౬౪. ఏతదఞ్ఞాయ యే సతా, దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతా;
న తే మారవసానుగా, న తే మారస్స పద్ధగూ [పట్ఠగూ (స్యా. క.)] .
ఏతదఞ్ఞాయ యే సతాతి. ఏతన్తి అమతం నిబ్బానం. యో సో సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బానం. అఞ్ఞాయాతి అఞ్ఞాయ జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి…పే… ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి అఞ్ఞాయ జానిత్వా తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా. యేతి అరహన్తో ఖీణాసవా. సతాతి చతూహి కారణేహి సతా – కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం భావేన్తా [భావితత్తా (క.)] సతా…పే… తే వుచ్చన్తి సతాతి – ఏతదఞ్ఞాయ యే సతా.
దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతాతి. దిట్ఠధమ్మాతి దిట్ఠధమ్మా ఞాతధమ్మా తులితధమ్మా తీరితధమ్మా విభూతధమ్మా విభావితధమ్మా. అభినిబ్బుతాతి రాగస్స నిబ్బాపితత్తా నిబ్బుతా, దోసస్స…పే… సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారానం సన్తత్తా సమితత్తా వూపసమితత్తా నిజ్ఝాతత్తా నిబ్బుతత్తా పటిప్పస్సద్ధత్తా సన్తా ఉపసన్తా వూపసన్తా నిబ్బుతా పటిప్పస్సద్ధాతి – దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతా.
న తే మారవసానుగాతి. మారోతి యో సో మారో కణ్హో అధిపతి అన్తగూ నముచి పమత్తబన్ధు. న తే మారవసానుగాతి న తే మారస్స వసే వత్తన్తి, నాపి మారో తేసు వసం వత్తేతి. తే మారఞ్చ మారపక్ఖఞ్చ మారపాసఞ్చ మారబళిసఞ్చ [మారబలిసఞ్చ (క.)] మారామిసఞ్చ మారవిసయఞ్చ మారనివాసఞ్చ మారగోచరఞ్చ మారబన్ధనఞ్చ అభిభుయ్య అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా పరియాదియిత్వా మద్దిత్వా చరన్తి విహరన్తి ఇరియన్తి వత్తేన్తి పాలేన్తి యపేన్తి యాపేన్తీతి – న తే మారవసానుగా.
న తే మారస్స పద్ధగూతి న తే మారస్స పద్ధా పద్ధచరా [పట్ఠా పట్ఠచరా (స్యా. క.)] పరిచారికా సియా; బుద్ధస్స తే భగవతో పద్ధా పద్ధచరా పరిచారికా సియాతి – న తే మారస్స పద్ధగూ. తేనాహ భగవా –
‘‘ఏతదఞ్ఞాయ యే సతా, దిట్ఠధమ్మాభినిబ్బుతా;
న తే మారవసానుగా, న తే మారస్స పద్ధగూ’’తి.
సహ గాథాపరియోసానా…పే… సత్థా మే భన్తే భగవా, సావకోహమస్మీతి.
కప్పమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో దసమో.