౨. దుక్కరకారికపఞ్హో

౨. ‘‘భన్తే నాగసేన, సబ్బేవ బోధిసత్తా దుక్కరకారికం కరోన్తి, ఉదాహు గోతమేనేవ బోధిసత్తేన దుక్కరకారికా కతా’’తి? ‘‘నత్థి, మహారాజ, సబ్బేసం బోధిసత్తానం దుక్కరకారికా, గోతమేనేవ బోధిసత్తేన దుక్కరకారికా కతా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యది ఏవం అయుత్తం, యం బోధిసత్తానం బోధిసత్తేహి వేమత్తతా హోతీ’’తి. ‘‘చతూహి, మహారాజ, ఠానేహి బోధిసత్తానం బోధిసత్తేహి వేమత్తతా హోతి. కతమేహి చతూహి? కులవేమత్తతా పధానవేమత్తతా [అద్ధానవేమత్తతా (సీ. స్యా. పీ.)] ఆయువేమత్తతా పమాణవేమత్తతాతి. ఇమేహి ఖో, మహారాజ, చతూహి ఠానేహి బోధిసత్తానం బోధిసత్తేహి వేమత్తతా హోతి. సబ్బేసమ్పి, మహారాజ, బుద్ధానం రూపే సీలే సమాధిమ్హి పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనే చతువేసారజ్జే దసతథాగతబలే ఛఅసాధారణఞాణే చుద్దసబుద్ధఞాణే అట్ఠారసబుద్ధధమ్మే కేవలే చ బుద్ధగుణే [బుద్ధధమ్మే (సీ. పీ.)] నత్థి వేమత్తతా, సబ్బేపి బుద్ధా బుద్ధధమ్మేహి సమసమా’’తి.

‘‘యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి బుద్ధా బుద్ధధమ్మేహి సమసమా, కేన కారణేన గోతమేనేవ బోధిసత్తేన దుక్కరకారికా కతా’’తి? ‘‘అపరిపక్కే, మహారాజ, ఞాణే అపరిపక్కాయ బోధియా గోతమో బోధిసత్తో నేక్ఖమ్మమభినిక్ఖన్తో అపరిపక్కం ఞాణం పరిపాచయమానేన దుక్కరకారికా కతా’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కేన కారణేన బోధిసత్తో అపరిపక్కే ఞాణే అపరిపక్కాయ బోధియా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో, నను నామ ఞాణం పరిపాచేత్వా పరిపక్కే ఞాణే నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి?

‘‘బోధిసత్తో, మహారాజ, విపరీతం ఇత్థాగారం దిస్వా విప్పటిసారీ అహోసి, తస్స విప్పటిసారిస్స అరతి ఉప్పజ్జి, అరతిచిత్తం ఉప్పన్నం దిస్వా అఞ్ఞతరో మారకాయికో దేవపుత్తో ‘అయం ఖో కాలో అరతిచిత్తస్స వినోదనాయా’తి వేహాసే ఠత్వా ఇదం వచనమబ్రవి –

‘‘మారిస, మా ఖో త్వం ఉక్కణ్ఠితో అహోసి, ఇతో తే సత్తమే దివసే దిబ్బం చక్కరతనం పాతుభవిస్సతి సహస్సారం సనేమికం సనాభికం సబ్బాకారపరిపూరం, పథవిగతాని చ తే రతనాని ఆకాసట్ఠాని చ సయమేవ ఉపగచ్ఛిస్సన్తి, ద్విసహస్సపరిత్తదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఏకముఖేన ఆణా పవత్తిస్సతి, పరోసహస్సఞ్చ తే పుత్తా భవిస్సన్తి సూరా వీరఙ్గరూపా పరసేనప్పమద్దనా, తేహి పుత్తేహి పరికిణ్ణో సత్తరతనసమన్నాగతో చతుద్దీపమనుసాసిస్ససీ’తి.

‘‘యథా నామ దివససన్తత్తం అయోసూలం సబ్బత్థ ఉపడహన్తం కణ్ణసోతం పవిసేయ్య, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తస్స తం వచనం కణ్ణసోతం పవిసిత్థ, ఇతి సో పకతియావ ఉక్కణ్ఠితో తస్సా దేవతాయ వచనేన భియ్యోసోమత్తాయ ఉబ్బిజ్జి సంవిజ్జి సంవేగమాపజ్జి.

‘‘యథా పన, మహారాజ, మహతిమహాఅగ్గిక్ఖన్ధో జలమానో అఞ్ఞేన కట్ఠేన ఉపడహితో భియ్యోసోమత్తాయ జలేయ్య, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో పకతియావ ఉక్కణ్ఠితో తస్సా దేవతాయ వచనేన భియ్యోసోమత్తాయ ఉబ్బిజ్జి సంవిజ్జి సంవేగమాపజ్జి.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, మహాపథవీ పకతితిన్తా నిబ్బత్తహరితసద్దలా ఆసిత్తోదకా చిక్ఖల్లజాతా పునదేవ మహామేఘే అభివుట్ఠే భియ్యోసోమత్తాయ చిక్ఖల్లతరా అస్స, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో పకతియావ ఉక్కణ్ఠితో తస్సా దేవతాయ వచనేన భియ్యోసోమత్తాయ ఉబ్బిజ్జి సంవిజ్జి సంవేగమాపజ్జీ’’తి.

‘‘అపి ను ఖో, భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తస్స యది సత్తమే దివసే దిబ్బం చక్కరతనం నిబ్బత్తేయ్య, పటినివత్తేయ్య బోధిసత్తో దిబ్బే చక్కరతనే నిబ్బత్తే’’తి? ‘‘న హి, మహారాజ, సత్తమే దివసే బోధిసత్తస్స దిబ్బం చక్కరతనం నిబ్బత్తేయ్య, అపి చ పలోభనత్థాయ తాయ దేవతాయ ముసా భణితం, యదిపి, మహారాజ, సత్తమే దివసే దిబ్బం చక్కరతనం నిబ్బత్తేయ్య, బోధిసత్తో న నివత్తేయ్య. కిం కారణం? ‘అనిచ్చ’న్తి, మహారాజ, బోధిసత్తో దళ్హం అగ్గహేసి, ‘దుక్ఖం అనత్తా’తి దళ్హం అగ్గహేసి, ఉపాదానక్ఖయం పత్తో.

‘‘యథా, మహారాజ, అనోతత్తదహతో ఉదకం గఙ్గం నదిం పవిసతి, గఙ్గాయ నదియా మహాసముద్దం పవిసతి, మహాసముద్దతో పాతాలముఖం పవిసతి, అపి ను, మహారాజ, తం ఉదకం పాతాలముఖగతం పటినివత్తిత్వా మహాసముద్దం పవిసేయ్య, మహాసముద్దతో గఙ్గం నదిం పవిసేయ్య, గఙ్గాయ నదియా పున అనోతత్తం పవిసేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తేన కప్పానం సతసహస్సం చతురో చ అసఙ్ఖ్యేయ్యే కుసలం పరిపాచితం ఇమస్స భవస్స కారణా, సోయం అన్తిమభవో అనుప్పత్తో పరిపక్కం బోధిఞాణం ఛహి వస్సేహి బుద్ధో భవిస్సతి సబ్బఞ్ఞూ లోకే అగ్గపుగ్గలో, అపి ను ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో చక్కరతనకారణా [చక్కరతనస్స కారణా (సీ. స్యా. పీ.)] పటినివత్తేయ్యా’’తి [పరినివత్తేయ్యాతి (సీ. పీ. క.)]? ‘‘న హి, భన్తే’’తి.

‘‘అపి చ, మహారాజ, మహాపథవీ పరివత్తేయ్య సకాననా సపబ్బతా, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం. ఆరోహేయ్యపి చే, మహారాజ, గఙ్గాయ ఉదకం పటిసోతం, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; విసుస్సేయ్యపి చే, మహారాజ, మహాసముద్దో అపరిమితజలధరో గోపదే ఉదకం వియ, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; ఫలేయ్యపి చే, మహారాజ, సినేరుపబ్బతరాజా సతధా వా సహస్సధా వా, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; పతేయ్యుమ్పి చే, మహారాజ, చన్దిమసూరియా సతారకా లేడ్డు వియ ఛమాయం, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం; సంవత్తేయ్యపి చే, మహారాజ, ఆకాసో కిలఞ్జమివ, నత్వేవ బోధిసత్తో పటినివత్తేయ్య అపత్వా సమ్మాసమ్బోధిం. కిం కారణా? పదాలితత్తా సబ్బబన్ధనాన’’న్తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, కతి లోకే బన్ధనానీ’’తి? ‘‘దస ఖో పనిమాని, మహారాజ, లోకే బన్ధనాని, యేహి బన్ధనేహి బద్ధా సత్తా న నిక్ఖమన్తి, నిక్ఖమిత్వాపి పటినివత్తన్తి. కతమాని దస? మాతా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, పితా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, భరియా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, పుత్తా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ఞాతీ, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, మిత్తం, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ధనం, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, లాభసక్కారో, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ఇస్సరియం, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, పఞ్చ కామగుణా, మహారాజ, లోకే బన్ధనం, ఇమాని ఖో మహారాజ దస లోకే బన్ధనాని, యేహి బన్ధనేహి బద్ధా సత్తా న నిక్ఖమన్తి, నిక్ఖమిత్వాపి పటినివత్తన్తి, తాని దస బన్ధనాని బోధిసత్తస్స ఛిన్నాని పదాలితాని, తస్మా, మహారాజ, బోధిసత్తో న పటినివత్తతీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, యది బోధిసత్తో ఉప్పన్నే అరతిచిత్తే దేవతాయ వచనేన అపరిపక్కే ఞాణే అపరిపక్కాయ బోధియా నేక్ఖమ్మమభినిక్ఖన్తో, కిం తస్స దుక్కరకారికాయ కతాయ, నను నామ సబ్బభక్ఖేన భవితబ్బం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానేనా’’తి?

‘‘దస ఖో పనిమే, మహారాజ, పుగ్గలా లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా హీళితా ఖీళితా గరహితా పరిభూతా అచిత్తీకతా. కతమే దస? ఇత్థీ, మహారాజ, విధవా లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా హీళితా ఖీళితా గరహితా పరిభూతా అచిత్తీకతా. దుబ్బలో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… అమిత్తఞాతి, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… మహగ్ఘసో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… అగరుకులవాసికో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… పాపమిత్తో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… ధనహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… ఆచారహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… కమ్మహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో…పే… పయోగహీనో, మహారాజ, పుగ్గలో లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతో అవఞ్ఞాతో హీళితో ఖీళితో గరహితో పరిభూతో అచిత్తీకతో. ఇమే ఖో, మహారాజ, దస పుగ్గలా లోకస్మిం ఓఞ్ఞాతా అవఞ్ఞాతా హీళితా ఖీళితా గరహితా పరిభూతా అచిత్తీకతా. ఇమాని ఖో, మహారాజ, దస ఠానాని అనుస్సరమానస్స బోధిసత్తస్స ఏవం సఞ్ఞా ఉప్పజ్జి ‘మాహం కమ్మహీనో అస్సం పయోగహీనో గరహితో దేవమనుస్సానం, యంనూనాహం కమ్మస్సామీ అస్సం కమ్మగరు కమ్మాధిపతేయ్యో కమ్మసీలో కమ్మధోరయ్హో కమ్మనికేతవా అప్పమత్తో విహరేయ్య’న్తి, ఏవం ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో ఞాణం పరిపాచేన్తో దుక్కరకారికం అకాసీ’’తి.

‘‘భన్తే నాగసేన, బోధిసత్తో దుక్కరకారికం కరోన్తో ఏవమాహ ‘న ఖో పనాహం ఇమాయ కటుకాయ దుక్కరకారికాయ అధిగచ్ఛామి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అలమరియఞాణదస్సనవిసేసం, సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’తి. అపి ను తస్మిం సమయే బోధిసత్తస్స మగ్గం ఆరబ్భ సతిసమ్మోసో అహోసీ’’తి?

‘‘పఞ్చవీసతి ఖో పనిమే, మహారాజ, చిత్తదుబ్బలీకరణా ధమ్మా, యేహి దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమే పఞ్చవీసతి? కోధో, మహారాజ, చిత్తదుబ్బలీకరణో ధమ్మో, యేన దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ, ఉపనాహో…పే… మక్ఖో…పే… పళాసో…పే… ఇస్సా…పే… మచ్ఛరియం…పే… మాయా…పే… సాఠేయ్యం…పే… థమ్భో…పే… సారమ్భో…పే… మానో…పే… అతిమానో …పే… మదో…పే… పమాదో…పే… థినమిద్ధం…పే… తన్ది [నన్దీ (పీ. క.)] …పే… ఆలస్యం…పే… పాపమిత్తతా…పే… రూపా…పే… సద్దా…పే… గన్ధా…పే… రసా…పే… ఫోట్ఠబ్బా…పే… ఖుదాపిపాసా…పే… అరతి, మహారాజ, చిత్తదుబ్బలీకరణో ధమ్మో, యేన దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. ఇమే ఖో, మహారాజ, పఞ్చవీసతి చిత్తదుబ్బలీకరణా ధమ్మా, యేహి దుబ్బలీకతం చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ.

బోధిసత్తస్స ఖో, మహారాజ, ఖుదాపిపాసా [ఖుదాపిపాసా (సీ. పీ. క.)] కాయం పరియాదియింసు, కాయే పరియాదిన్నే చిత్తం న సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. సతసహస్సం, మహారాజ, కప్పానం [కప్పే (క.)] చతురో చ అసఙ్ఖ్యేయ్యే కప్పే బోధిసత్తో చతున్నం యేవ అరియసచ్చానం అభిసమయం అన్వేసి తాసు తాసు జాతీసు, కిం పనస్స పచ్ఛిమే భవే అభిసమయజాతియం మగ్గం ఆరబ్భ సతిసమ్మోసో హేస్సతి? అపి చ, మహారాజ, బోధిసత్తస్స సఞ్ఞామత్తం ఉప్పజ్జి ‘సియా ను ఖో అఞ్ఞో మగ్గో బోధాయా’తి. పుబ్బే ఖో, మహారాజ, బోధిసత్తో ఏకమాసికో సమానో పితు సక్కస్స కమ్మన్తే సీతాయ జమ్బుచ్ఛాయాయ సిరిసయనే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో వివిచ్చేవ కామేహి విచిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసి…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే నాగసేన, ఏవమేతం తథా సమ్పటిచ్ఛామి, ఞాణం పరిపాచేన్తో బోధిసత్తో దుక్కరకారికం అకాసీ’’తి.

దుక్కరకారికపఞ్హో దుతియో.